Aile Dizimi Akademisi'nden buraya

Açılış sahnesi

Nesrin Ova, Bursa'daki evlerinin balkonunda bir cumartesi sabahı, annesinin Mannheim'daki kitaplığından kalma bir Almanca kitabı eşine uzatırken kendinden emin konuşuyor. Kırk dört yaşında, Mannheim'da doğmuş, on yıl önce eşi Tamer ve iki çocuklarıyla Bursa'ya dönmüş; geçen ay Aile Dizimi Akademisi'nin giriş katmanını bitirmiş. Kitap Gunthard Weber'in derlediği Zweierlei Glück ve Nesrin kapaktaki alt başlığı Türkçeye çevirerek okuyor: Bert Hellinger'in sistemik psikoterapisi. "Gördün mü," diyor, "dizim düpedüz sistemik terapi, başka bir şey aramaya gerek yok."

Tamer kırk yedi yaşında, bir tekstil firmasında kalite sorumlusu ve gün boyu başkalarının etiketlerine itiraz ederek yaşıyor. Kitabı çevirip arka kapağa bakıyor, sonra gülümseyerek başını sallıyor. "Bizde bir kumaşın üstünde 'yüzde yüz pamuk' yazması yetmez," diyor, "hangi partiden geldiğini gösteren bir belge isteriz. Kapağa 'sistemik' yazmak kolay; o kelimeyi kim, kimden almış, onu göster bana."

Tartışma bir iddiaya dönüşüyor. Tamer işyerinde kullandıkları izlenebilirlik formunun boş bir kopyasını getiriyor: bir sütunda ürünün üstünde yazan iddia, öbüründe o iddiayı doğrulayan belge. Nesrin Aile Dizimi derslerinden aklında kalan yedi kelimeyi iddia sütununa yazdırıyor: sistem, aile, sınır, üçgen, ebeveynleşme, aile sırrı, genogram. Belge sütunu boş kalıyor ve ikisi de pazartesiye kadar onu kimin dolduracağını tartışıyor.

Bu derste ne olacak

Tamer'in formundaki belge sütununu kelime kelime dolduracağız. Her satırda Aile Dizimi Akademisi'nin giriş derslerinde yapılan tanım yerinde kalacak; yanına kavramın sahibini, eserini ve bu akademinin programında derinleştiği modülü yazacağız. Ardından Hellinger'in sistemik öncüllerini, dizim geleneğinin içinden gelen iki ayrı tanığın sayımından okuyacağız.

Belge sütunundaki kayıtlar aynı ağırlıkta çıkmayacak. Bazı kelimelerde Hellinger'den bir aile terapistine uzanan ve bir kaynakta yazılı duran bir alış var; bazılarında yalnızca bir benzerlik görülüyor ve o benzerliği kimin kurduğunu söylemek gerekiyor. Nesrin'in "düpedüz sistemik terapi" iddiasıyla Tamer'in kuşkusu arasında, kelimeden kelimeye değişen bir cevap çıkacak.

Sıfır noktası

Formdaki yedi kelimenin her biri Aile Dizimi Akademisi'nin giriş katmanında kendi dersini aldı ve çoğunda kavramın sahibi de adıyla anıldı. Sistem nedir? dersi Ludwig von Bertalanffy ile Norbert Wiener'e, Duygusal üçgen dersi Murray Bowen'a dayanıyordu; Sınırlar: katı, geçirgen ve esnek Salvador Minuchin'in, Ebeveynleşme nedir? Boszormenyi-Nagy ile Spark'ın, Aile sırları, mahremiyet ve sessizlik de Karpel ile Imber-Black'in metinlerinden kurulmuştu. Genogramın dili: semboller ve veri katmanları genogramı Bowen'ın aile diyagramından Monica McGoldrick'in standardına uzanan çizgiyle anlatmıştı. O dersler tanımı verdi; bu akademi tanımın üstüne bir kat çıkar ve onu olduğu gibi devralır.

Orada sorulan soru kavramın ne olduğuydu. Burada sorulan, kavramın kendi okulunun içinde nasıl doğduğu, hangi tartışmadan geçtiği ve araştırmada bugün nerede durduğudur; giriş dersindeki tanım bu soruların zemini olarak kalır.

Bir kavramın sahibini bilmek, dizimdeki karşılığının o sahipten geldiğini kendiliğinden göstermez. Dizim öğretisindeki bir sözcük bir aile terapistinin kitabındaki sözcükle aynı yazılıp başka bir şey anlatabilir; aynı şeyi anlatıp başka bir yoldan gelmiş de olabilir. Haritanın işi bu durumları ayırmaktır: bir kaynağın yazdığı alış, kaynağı gösterilmemiş benzerlik ve bilerek yapılmış ayrılış.

Mekanizma

Sistem: kelimenin Palo Alto'dan gelişi

Formun ilk satırındaki sistem kelimesi aile terapisine genel sistem kuramından ve sibernetikten geldi, ama aileye uygulanışı 1950'lerde Palo Alto'da, Gregory Bateson'ın ekibinde biçim aldı. Bateson, Jackson, Haley ve Weakland'ın 1956'da Behavioral Science dergisinde yayımladığı "Toward a Theory of Schizophrenia" makalesi bir belirtiyi aile içindeki iletişim ağında aramayı önerdi. Don D. Jackson'ın 1957 tarihli aile homeostazı yazısı ve Watzlawick, Beavin ve Jackson'ın 1967'de yayımlanan Pragmatics of Human Communication kitabı bu çizgiyi sürdürdü. Bu akademinin programında kelimenin evi Palo Alto ve sibernetik modülüdür ve çift bağ kuramının şizofreniye yol açtığı iddiasının neden terk edildiği de o modülün konusudur.

Dizimdeki "sistemik" sıfatının nereden geldiğine dair en açık anlatım Hellinger'in kendi çevresinden geliyor. Love's Hidden Symmetry kitabının sonundaki ek, Hellinger'in Ruth McClendon ve Leslie Kadis'le aile terapisi eğitimi aldığını ve aile dizimiyle ilk kez orada karşılaştığını aktarır; Hunter Beaumont'un girişi de kitaba onu bir aile terapisti olarak tanıtarak başlar. Ekteki anlatıma göre Hellinger onların çalışmasından çok etkilenmiş ama onu anlayamamış, yine de sistemik çalışmak istediğine karar vermiş; kendi bildiği işi bırakmadan sürdürmüş ve bir yıl sonra dönüp baktığında sistemik çalıştığını fark etmiş. Hellinger'in anlatımında "sistemik", sonradan fark ettiği bir çalışma biçiminin adıdır; Nesrin'in kapakta okuduğu alt başlık ise kitabı derleyen Weber'indir. Tamer'in belge sütununa bu satır için yazılabilecek ilk kayıt budur.

Aile: tek sahibi olmayan kelime

Formun ikinci satırı belge sütununda tek bir ada bağlanmıyor. Aile Dizimi'nin Aile nedir? Çeşitlilik ve bağlam dersi aile biçimlerinin çeşitliliğini antropolojiden ve Çiğdem Kağıtçıbaşı'nın aile değişimi modelinden kurmuştu ve o çerçeve burada geçerliliğini koruyor. Bu akademide kelime iki yerde derinleşir: eleştiriler modülünde kültür, etnisite ve "normal aile" tartışması, Monica McGoldrick ve meslektaşlarının derlediği Ethnicity and Family Therapy ile birlikte; Türkiye'de aile ve aile terapisi modülünde de Kağıtçıbaşı'nın ilişkili özerklik kavramı. Hellinger'in etkilerini sayan kaynaklarda bu satıra uzanan bir aile terapisti yok; Nesrin bu satırı boş bırakmayı kabul ediyor.

Üçgen: Bowen'ın yapı taşı ve Haley'nin sapkın üçgeni

Formdaki üçgen satırının iki sahibi var ve bu ayrım haritada önemli. Bowen üçgeni daha büyük duygusal sistemlerin yapı taşı sayar ve kavramı 1978'de Family Therapy in Clinical Practice adıyla toplanan yazılarında kurar; bu akademide üçgen, Bowen aile sistemleri kuramı modülünde farklılaşma, çok kuşaklı aktarım ve duygusal kopmayla birlikte, kuramın araştırmada sınandığı yerle beraber okunur. Aile Dizimi'nin İttifak, koalisyon ve çocuk üzerinden çatışma dersi ise Jay Haley'nin 1967'de tarif ettiği sapkın üçgeni anlatmıştı. Haley'nin bu akademideki yeri stratejik aile terapisi modülüdür; güç, hiyerarşi ve Milton Erickson'dan gelen yönerge orada birlikte ele alınır.

Hellinger'e uzanan çizgi bu iki sahipten yalnız birine gidiyor. Love's Hidden Symmetry'deki ek, Hellinger'in Haley'nin sapkın üçgen üzerine makalesini okumasının ailede hiyerarşinin önemini keşfetmesine yol açtığını yazar. Ekin söylediği hiyerarşidir; öğretideki öncelik sırasının, yani ailede önce gelenin sonra gelenden önce durduğu düzenin bu okumadan beslendiğini düşünmek bizim okumamızdır. Bowen'ın adı ise ne bu ekte ne aşağıda okuyacağımız ikinci tanıkta geçer; Bowen'ın kuşak bakışıyla dizim arasında kurulacak bir akrabalık, ancak sonraki okurların yaptığı bir karşılaştırma olarak söylenebilir.

Sınır: Minuchin'in alt sistemleri

Sınır kavramının sahibi Salvador Minuchin'dir ve o tanım 1974 tarihli Families and Family Therapy kitabından gelir. Minuchin'de sınır tek başına gelmez; alt sistemlerle, hiyerarşiyle ve aileyi haritalayan, aileyle birleşen bir terapistle birlikte gelir. Yöntem, Wiltwyck okulunda yoksul ailelerle yapılan çalışmanın içinden doğdu. Bu akademinin yapısal aile terapisi modülü sınırı bu doğuş bağlamıyla, yapısal harita çizimiyle ve psikosomatik aile iddiasının karşılaştığı itirazla birlikte okur.

Hellinger'in etkilerini sayan kaynaklarda Minuchin'in adı yok. Öğretide çocuğun anne babanın yükünü üstlenmemesi gerektiği vurgusu ile yapısal okulun kuşaklar arası sınırı birbirine benziyor, ama ek Hellinger'in hiyerarşi fikrine Haley'yi okuyarak vardığını söylüyor. Tamer bu satırın belge sütununa "benzerlik var, belge Haley'yi gösteriyor" yazıyor ve Nesrin ilk kez itiraz etmiyor.

Ebeveynleşme ve sadakat: Boszormenyi-Nagy

Haritanın en kalın çizgisi bu satırda. Ebeveynleşme kavramı, o tanımın da dayandığı gibi, Iván Boszormenyi-Nagy ile Geraldine Spark'ın 1973 tarihli Invisible Loyalties kitabına gider. Love's Hidden Symmetry'deki ek, Boszormenyi-Nagy'nin kitabının ve onun gizli sadakatleri, ailede verme ile alma arasında bir denge ihtiyacını tanımasının Hellinger için önemli olduğunu açıkça söyler. Ek kitabı Invisible Bonds diye anıyor; bu ad Almanca baskının adının (Unsichtbare Bindungen) geri çevrilmiş hâli gibi duruyor ve kastedilen büyük olasılıkla Invisible Loyalties'dir. Bu akademide çizginin öbür ucu bağlamsal terapi modülüdür ve ilişkisel etiğin boyutları, görünmez sadakatler, hak ediş, bölünmüş sadakat ve ebeveynleşme orada Boszormenyi-Nagy'nin kendi metinlerinden okunur.

Bir kaynağın yazdığı alış, iki öğretinin aynı olduğunu göstermez. Aile Dizimi'nin Bert Hellinger ve öğretinin kaynakları dersi, verme ile alma dengesinin bağlamsal terapiye bağlandığını ve Hellinger'in ondan ayrıldığı noktaları kendisinin işaret ettiğini Oliver König'in aktarımıyla göstermişti. Boszormenyi-Nagy'nin hesap defteri kuşaklar arasında adaleti ve hak edişi tartar; Hellinger'in aynı malzemeyi önce gelenlerin önceliğine dayanan bir düzen fikrine bağladığını söylemek bir okumadır; ek alışı yazar, ayrılışı anlatmaz. Belge sütununa bu satır için en güçlü kayıt düşüyor, yanına da bir not: alış belgeli, ayrılış yorum.

Aile sırrı ve genogram: listede olmayan satırlar

Sırlar satırının sahipleri aile terapisinin içinden iki isim. Mark Karpel 1980'de Family Process dergisinde aile sırlarının kavramsal ve etik yanını tartışan bir makale yayımladı; Evan Imber-Black 1993'te Secrets in Families and Family Therapy adıyla bir derleme hazırladı. Bu akademide kavram iki yerde derinleşir: sistemik görüşme becerileri modülündeki genogram görüşmesinde sırrın nasıl sorulacağı ve sistemik çalışmada etik modülünde kimin danışan olduğu, kimin bilgisinin kime açılabileceği sorusu. Hellinger'in etkilerini sayan kaynaklarda bu satıra uzanan bir isim yok; dışlanmış üyenin yerini geri alması fikriyle sır konusu arasında görülen benzerlik, kaynağı olan bir alış olmaktan çok bir karşılaştırmadır.

Genogram satırında da durum aynı. Bu akademinin genogram modülü Bowen'ın aile diyagramından McGoldrick'in standardına uzanan çizgiyi izler; ilişki çizgilerini, aile kronolojisini, kültürel genogramı ve genogramın güvenilirliğini aşırı yorum tehlikesiyle birlikte ele alır. Dizim kolaylaştırıcısının ön görüşmede ailede kimin erken öldüğünü, kimin dışlandığını sorması bir genogram sorusuna benzer. Genogram geleneği bu bilgiyi alternatif açıklamalarıyla birlikte bir hipotez aracı olarak tutar; dizim ön görüşmesi ise aynı bilgiyle sahnede kimin yer alacağını belirler ve etki kaynaklarında genogram geleneğinden bir isim geçmez.

Hellinger'in öncüllerini sayan tanıklar

Nesrin'in kapaktan okuduğu iddia için iki tanığın sayımına bakıyoruz. Love's Hidden Symmetry'nin sonundaki ek, üçüncü kişinin ağzından yazılmış ve Hellinger'in anlattıklarını sık sık onun sözleriyle aktaran bir etkiler listesidir. Psikanalizden, birincil terapiden, geştalt terapisinden, işlemsel çözümlemeden ve Erickson'ın hipnoterapisinden söz eder; aile terapisinden de dört adı anar: Boszormenyi-Nagy, McClendon ile Kadis, Haley ve Thea Schönfelder. Ek, senaryo çözümlemesiyle yaptığı çalışmanın bazı senaryoların kuşaklar boyunca ve aile ilişki sistemlerinde işlediği keşfine götürdüğünü de yazar.

İkinci tanık, dizimle çalışıp ondan ayrı bir yol açan Matthias Varga von Kibéd ile Insa Sparrer. Ganz im Gegenteil'in önceki baskılarından alınan önsözde Schönfelder'in aile dizimlerini sembolik nesnelerle başlattığı, Hellinger'in bu yolu Satir'den, McClendon ile Kadis'ten ve Boszormenyi-Nagy'den aldığı fikirlerle kişi gruplarının yerleştirilmesine genişlettiği yazılıdır. Sayımlar her yerde örtüşmüyor: Satir yalnız Varga von Kibéd ile Sparrer'de, Haley yalnız ekte geçiyor. Boszormenyi-Nagy ile McClendon ve Kadis ikisinde de Hellinger'i besleyen adlardır; Schönfelder de ikisinde var, ama ek onu Hellinger'in birlikte çalıştığı biri olarak, önsöz ise Hellinger'in genişlettiği yolu açan kişi olarak anar. Bowen, Minuchin ve Milano ekibi hiçbir tanıkta geçmez.

Etkilenmek ile öğrencisi olmak

Varga von Kibéd ve Sparrer'in aynı önsözünde Tamer'in sorusuna yarayan bir ayrım var. Yazarlar birinin bir başkası için önemli konularda öğretmen olmasının, o kişiyi onun öğrencisi yapmaya yetmediğini yazar; öğrencilik, dünya ve insan görüşünde daha kapsamlı bir uyuşma gerektirir. Bu kapsamlı anlamda kendilerini Virginia Satir'in ve Steve de Shazer'in öğrencisi sayarlar. Teşekkür ettikleri öğretmenler arasında Gunthard Weber de var. Kendilerini öğrencisi saydıkları iki addan biri çözüm odaklı Milwaukee okulunun kurucusudur; dizimin içinden gelen bir yaklaşım böylece soy ağacını bilerek bir aile terapisi okuluna bağlıyor.

Ayrımı Hellinger'e uygulamak bizim okumamızdır; Varga von Kibéd ve Sparrer onu kendi çalışmaları için kurar. Bu okumayla Hellinger, ekin anlattığı kadarıyla Boszormenyi-Nagy'den önemli bir şey öğrenmiştir; dünya görüşünün hesap defterinin önceliğe bağlandığı yerde ayrıldığını düşünmek ise bizim yorumumuzdur ve ek bu ayrılıştan söz etmez. Aynı önsöz yapısal dizimlerin danışanın getirdiği isteğe sıkı sıkıya bağlı kaldığını, erken dizim biçimlerinin her sorunu aile bağlamında görme eğilimi taşıdığını ve çözüm odaklı bakıştan bakıldığında danışanın ne istediğinden daha önemli bir soru olmadığını yazar. Dizimin içindeki bu ayrılık, akrabalık sorusunun dizim dünyasının kendi içinde de tartışıldığını gösteriyor.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Weber'in önsözü bu haritayı nasıl okuman gerektiğine dair bir uyarı da taşıyor. Weber, Hellinger'in söylediklerini çoğu zaman sonsuz ya da mutlak bir doğruymuş gibi kurduğunu, ama dikkatli bir gözlemin bu müdahalelerin belirli bir bağlamda belirli bir kişiye yöneldiğini gösterdiğini yazar; bu bağlama bağlı cümleleri genel doğrulara ve davranış kurallarına çevirmeyi, meyveyi atıp kabuğu saklamaya benzetir. Bir dizim cümlesini bir aile terapisi kavramıyla karşılaştırırken bu yüzden cümlenin hangi vakada ve kime söylendiğine bakmak gerekir.

Haritanın kendisi de bir sınır taşır. Hellinger kuramdan kaçındığı için elinde bir aile terapisi okuluyla karşılaştırılabilecek kuramsal bir yapı yok; karşılaştırma kavram kavram yapılmak zorunda kalıyor. Bowen kuramında üçgen, farklılaşma ve kaygı birbirine bağlı bir bütünün parçalarıdır; dizimdeki bir sözcüğü o bütünden yalnız bir parçayla eşleştirmek, kuramın geri kalanını görünmez kılar. Her eşleşmenin yanına bu bağı kuran kaynağı ve eşleşen parçanın kendi kuramında neye bağlı olduğunu yazmak gerekir.

Bir dizim katılımcısı Tamer'in sorusunu sana sorduğunda şöyle bir cevap işe yarar: "Hellinger'in kendi çevresinin yazdığına göre Boszormenyi-Nagy'den sadakat ve denge fikrini, Haley'den hiyerarşi fikrini aldı, aile dizimiyle de McClendon ve Kadis'in yanında tanıştı. Bowen ya da Minuchin gibi okulların kurucuları bu listelerde geçmiyor. Sistemik terapinin Almanya'daki tanınmasını anlatan inceleme dizimden söz etmiyor; isterseniz dizimin kendisi için yapılan araştırmalara ayrıca bakabiliriz." Bu cevap olguyu verir, yorumu yorum olarak söyler ve kanıt sorusunu kendi yerine bırakır.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki haritanın dayandığı iki liste de dizim geleneğinin içinden geliyor. Love's Hidden Symmetry'deki ek Hellinger'in kendi anlatımına dayanır ve imzasızdır; McClendon ve Kadis'le çalışmanın ne zaman, ne kadar sürdüğünü ya da Haley'nin hangi metninin okunduğunu söylemez. Varga von Kibéd ile Sparrer'in soy çizgisi de alanda çalışan uygulayıcıların anlatısıdır. Bağımsız belgelerle, yani eğitim kayıtlarıyla ya da dönemin yazışmalarıyla sınanmış bir etki tarihi elimizde yok; bu yüzden çizgilerin her biri, bir kaynağın söylediği kadar güçlüdür ve ondan fazla değildir.

Listede bir adın geçmemesi de ancak sınırlı bir şey söyler. Bowen'ın ya da Minuchin'in iki listede yer almaması, Hellinger'in onları hiç okumadığını kanıtlamaz; yalnızca bu iki tanığın onları etkiler arasında saymadığını gösterir. Öte yandan bir benzerliğin varlığı da bir alışı kanıtlamaz: iki kişi aynı ortak atadan ya da aynı dönemin havasından beslenmiş olabilir. Hangi kavramın gerçekten nereden geldiği, Hellinger'in eğitim yıllarının belgelerle yazılmış bir tarihi olmadıkça açık bir soru olarak kalacak.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Nesrin'in Tamer'in formuna yazdığı yedi kelimenin tanımı Aile Dizimi Akademisi'nde yapıldı; bu akademi tanımı tekrarlamaz, kavramın sahibine, eserine, tartışmasına ve kanıtına gider.
2. Sistem kelimesinin aileye uygulanışı Palo Alto'da Bateson'ın ekibinde biçim aldı; aile kelimesinin tek bir sahibi yok, üçgen Bowen'da ve Haley'de, sınır Minuchin'de, ebeveynleşme Boszormenyi-Nagy ile Spark'ta, sırlar Karpel ile Imber-Black'te, genogram da Bowen'ın diyagramından McGoldrick'e uzanan çizgide yerini buldu.
3. Love's Hidden Symmetry'nin sonundaki ek aile terapisinden Boszormenyi-Nagy'yi, McClendon ile Kadis'i, Haley'yi ve Schönfelder'i Hellinger'i etkileyenler arasında sayar; Varga von Kibéd ile Sparrer'in listesi Satir'i ekler.
4. Belgelenmiş en güçlü çizgi Boszormenyi-Nagy'ye gider: ek sadakat ve verme ile alma dengesinin alındığını yazar; hesap defterinin önceliğe dayanan bir düzene bağlandığı ise bir okumadır, çünkü ek ayrılışı anlatmaz.
5. Bowen ve Minuchin Hellinger'in etkilerini sayan tanıklarda yok; onlarla dizim arasındaki benzerlikler alış olarak değil, sonradan yapılmış karşılaştırma olarak söylenir.
6. Hellinger'in anlatımında "sistemik", aile terapisi eğitiminden sonra kendi pratiğinde fark ettiği bir çalışma biçiminin adıdır; kapaktaki alt başlık ise Weber'indir.
7. Nesrin ile Tamer'in iddiasının cevabı kelimeden kelimeye değişir: bazı satırlarda alış, bazılarında benzerlik, bazılarında bilinçli bir ayrılış var ve her çizginin gücü onu yazan kaynak kadardır.

Sonraki derse köprü

Bu derste haritanın her çizgisinin altına bir kaynak yazdık, ama kaynakların ağırlığı eşit çıkmadı: en güçlü görünen çizgiler bile bir kurucunun kendi yolunu kendi çevresinin ağzından anlatmasına dayanıyordu. Sıradaki ders bu ağırlık sorusunu bütün okullara genişletiyor. Bir kurucunun anlattığı vakanın neden bu kadar ikna edici olduğunu, ekol öğretisinin ve araştırma bulgusunun ondan nerede ayrıldığını ve akademinin beş bilgi etiketinin bir okulun iddiasına nasıl verileceğini ele alıyor.