Av yasağı ve asgari boy: nereden okunur?

Açılış

Hayri elli sekiz yaşında, Ayvalık'ta emekli bir banka memuru. Ekim başında bir sabah Cunda köprüsünün yanındaki iskelede olta atıyordu ve kovasında dokuz istavrit vardı. Onuncusunu oltadan çıkarınca olta çantasındaki plastik kaplı kartı aldı: iki yıl önce internetten çıktısını alıp kendi elleriyle kapladığı bir boy listesi. Karta göre istavritin sınırı on üç santimetreydi. Elindeki balık on iki buçuk geliyordu; Hayri balığı suya geri attı.

Yanında olta atan genç bir balıkçı gülümsedi. «Abi o sınır eylülde değişti, on ikiye indi.» Hayri inanmadı, telefonundan baktı, birkaç dakika sonra Resmî Gazete'nin sayfasını buldu. Genç adam haklıydı. Kartın üstündeki sayı iki yıl boyunca doğruydu ve bir eylül sabahı eskimişti.

Hayri o akşam kartı çantadan çıkardı ama atmadı. Yeni bir kart yazmak yerine kendine bir soru sordu: bu sayıları her seferinde nereden, hangi metnin hangi satırından okuyacaktı?

Tek fikir

Yasak dönem ve asgari boy, Bakanlığın dört yıllık tebliğinin bir maddesinde ya da çizelgesinde yazar. Doğru değer, o tebliğin en son değişiklik tebliğiyle birlikte okunan metnidir; akılda ya da eski bir kartta kalan sayı değil.

Neden böyle

Asgari av boyu ve av yasağı Ders 26.1'de tanımlandı; o ders tebliğin boy çizelgesinden birkaç değer verdi. Ders 347.1 ise denizin ve göçün takvimini anlattı. Bu derste sayıların kendisini değil, onları bulduğun metnin nasıl kurulduğunu öğreniyorsun; çünkü sayı değişir, metnin düzeni değişmez.

Türkiye'de denizdeki avcılık iki ayrı tebliğle düzenlenir: biri balıkçılığı geçim için yapanlar, öteki dinlenmek ya da spor için yapanlar için.

Metni okurken ilk bakacağın yer, boyun nasıl ölçüldüğüdür. Boy, balığın neresinden neresine olduğunu bilmeden bir anlam taşımaz.

Sınırın neden orada durduğunu amatör tebliğin tanımı söyler.

Boy çizelgesi her balığı tek tek ölçmeyi beklemez. Bir gırgır ağı bir sürüyü birden çeker ve içinde küçükler de bulunur; tebliğ bunun için bir pay bırakır.

Aynı maddenin bir kardeşi, hedeflenmeyen balığı düzenler.

Zaman yasağı ise iki ayrı yerde durur. Ticari tebliğde her türün kendi maddesi vardır: palamut ve torik 20. maddede, kalkan, dil ve pisi 21. maddede, orfoz ve lagos 26. maddede, ahtapot 31. maddede. Amatör tebliğde aynı bilgi, denizde avlanabilecek türler çizelgesinin son sütunundadır ve o çizelgede yasak dönemi belirtilmeyen türler için denizde zaman yasağı yoktur. Değişiklik tebliğleri tam bu satırlara dokunur.

Hayri'nin kartı iki yıl doğruydu, çünkü ana metin iki yıl değişmedi. Eskiyen şey kartın satırı değildi, kartın tarihiydi.

Amatör tebliğin bir bölümü doğrudan sofraya iner.

Mutfakta

Uygulama

Bu derste bir kilo istavriti tek tek ölçüp tebliğin yüzde on beşlik payının bir kasanın içinde nasıl hesaplandığını kendi tezgâhında göreceksin, sonra balıkları tavada pişireceksin. İki güvenlik notu baştan: çiğ balıkla ayrı tahtada çalış ve işin sonunda her yüzeyi yıka; kızartma yağının yanından ayrılma, tavanın sapını ocağın içine çevir ve yağ dumana kalkarsa ateşi kapat.

Önce tebliği oku ve aşağıdaki kartı doldur. Boşluklara tezgâhta gördüğün iki türü daha yaz.

Sonra tart ve ölç:

1. Bir kilo istavriti seçmeden al ve evde toplam ağırlığı yaz.
2. Her balığı bir cetvelin üstüne yatır, ağzını kapat ve başın ucundan kuyruk yüzgecinin en uzun ışınının ucuna kadar ölç.
3. 12 santimetrenin altında kalanları ayrı bir kaba al ve tart. Kritik nokta: oranı ağırlıktan hesapla, adetten değil; küçük balık az tartar.
4. Küçüklerin ağırlığını toplam ağırlığa böl ve yüzde olarak yaz.
5. Balıkları tuzla, una bula, yağı orta yüksek ateşte ısıt ve her yüzünü iki üç dakika kızart. Küçükleri ve büyükleri ayrı partilerde pişir.

Defter: Tarih ve yemek (istavrit tava) · Malzeme (tür, deniz, liman, toplam ağırlık, balık sayısı) · Ölçüm (her balığın boyu, 12 santimetrenin altındakilerin sayısı ve ağırlığı, ağırlıkça yüzde) · Kart (tebliğden okunan üç tür, madde numaraları, son değişiklik tarihi) · Tadım (küçük ve büyük balıkta et, kılçık, yağ) · Sonuç (bir cümle) · Gelecek sefer (hangi türün satırını okuyacağın).

Değişken oyunu

Balıkları değiştirme, ölçüyü değiştir. Aynı istavritleri bu kez ağızları açık bırakarak ve kuyruğun en uzun ışını yerine kuyruğun çatalına kadar ölç; yani tam boy yerine çatal boya benzer bir ölçü al.

Önceden yaz: 12 santimetrenin altında kalan balık sayısı artacak mı, azalacak mı? Çatal boy kuyruğun uç kısmını dışarıda bıraktığı için her balık birkaç milimetre ile bir santimetre arası kısa çıkar ve sınırın hemen üstündeki balıklar altına düşer. Küçüklerin ağırlıkça payı yükselir. Bu oyun tebliğin neden ölçüyü bu kadar ayrıntılı tarif ettiğini gösterir: aynı kasa, iki ayrı ölçüyle iki ayrı hükme varabilir. İki listenin farkını deftere yaz ve hangi balıkların sınırı geçip geri düştüğünü işaretle.

Kendi versiyonun

Kendi okuma kartını kur, ama sayıyla değil, yol tarifiyle. En sık aldığın beş türün yanına değeri değil, değeri bulacağın yeri yaz: ticari tebliğin kaçıncı maddesi, amatör çizelgenin kaçıncı satırı. Her eylül başında Resmî Gazete'nin Tarım ve Orman Bakanlığı tebliğlerine bak ve yeni bir değişiklik varsa kartın kenarına tarihini not et. İstersen sofrana göre bir yön ekle: yasağın başladığı ay için yerine koyacağın bir tür, Zerrin Hanım'ın dil yerine kırma merceni koyduğu gibi. Hangi türü yerine koyacağın senin tadına kalmış; tebliğin söylediği yalnız hangisini o ay koyamayacağındır.

Hata köşesi

Güvenlik ve sofra

Tavadaki yağ kızgın ve dumansız olmalı; ilk partiyi koymadan önce bir parça ekmek atıp çevresinde hemen kabarcık oluşup oluşmadığına bak. Yağ dumana kalkarsa ateşi kapat ve tavanın üstüne su dökme, bir kapakla ört. Çiğ istavriti ölçtüğün cetveli ve tahtayı sıcak, sabunlu suyla yıka; çiğ balığa değen eli salata yeşilliğine sürmeden önce yıka. Kızartmayı en kalın yerinden 63 °C'ye ulaşana, eti beyazlayıp kılçıktan kolayca ayrılana kadar pişir.

Bu dersin alerjenleri balık ve undur: Ders 3.2'de gördüğün listede istavrit «balık» satırına, buğday unu «gluten içeren tahıllar» satırına yazılır. Glutensiz bir sofra için mısır unu kullan ve aynı yağda önceden buğday unlu bir şey kızartma. Kızartma yağı balık proteini taşır; balık alerjisi olan bir konuğun patatesini bu yağda kızartma. Balık yiyen ama et yemeyen bir misafir bu tavadan rahatça alır; et de balık da yemeyen biri için aynı unlu kaplamayla kabak ya da patlıcan dilimlerini ayrı, temiz yağda kızart. Tebliğin satırları helal ya da haram hükmü vermez; balık türlerine ilişkin dinî sorular Ders 351.6'nın konusudur.

Kapanış

1. Ticari ve amatör avcılık iki ayrı tebliğle, 1 Eylül 2024 ile 31 Ağustos 2028 arası için düzenlenir; boy, ölçü, zaman yasağı ve satış kuralı bu metinlerin belli madde ve çizelgelerindedir.
2. Değişiklik tebliğleri ana metnin satırlarını tek tek değiştirir; doğru değer ana metinle en son değişiklik birlikte okunarak bulunur.
3. Boyun nasıl ölçüldüğü, payın ağırlıkla hesaplandığı ve amatör avın satılamayacağı, tezgâhtaki kararı sayının kendisi kadar belirler.

Üç soru

1. Şubat ortasında bir lokantada «günün balığı: dil tava» yazıyor. Neye bakarsın ve neden bu soru bir yıl önce başka bir cevap alırdı?
2. Balıkçı bir kasa karışık istavrit satıyor, aralarında küçükler var. Kasayı almadan önce neyi düşünürsün?
3. Komşun oltayla tuttuğu iki iri levreği sana uygun bir fiyata satmak istiyor. Ne cevap verirsin?

Yanıtlar

1. 2026/25 sayılı değişiklikten sonra dil ve pisi avcılığı 1 Şubat ile 14 Mart arasında yasaktır; şubat ortasındaki dil ya yasaktan önce stoklanmış, ya dondurulmuş, ya da kural dışı avlanmış olabilir, bu yüzden nereden geldiğini sorarım. Bir yıl önce yasak ocakta başlayıp 15 Şubat'ta bitiyordu ve aynı tabak o tarihte yasal görünebilirdi. Eski bir kurala göre karar vermek çekicidir, çünkü insan bir kez öğrendiği sayıyı yeniden okumaz.
2. Ticari tebliğ hamsi, sardalya ve istavritte ağırlıkça yüzde 15'e kadar küçük boya izin verir; karışık bir kasada birkaç küçük balık bulunması kendi başına yasa dışı değildir. Ama küçüklerin ayrıca seçilip satılması bu payın kapsamında değildir. Kasada küçükler çoğunluktaysa almam, çünkü pay ağırlıkla hesaplanır ve göz yanılır.
3. Amatör tebliğ amatör avın satışını yasaklar, bu yüzden parayla almam. Hediye olarak alabilirim; yine de levreğin 25 santimetrelik sınırın üstünde olup olmadığına bakarım. Uygun fiyat insanı «bir kereden bir şey olmaz» demeye iter, oysa satışın kendisi kuralın konusudur.

Sonraki derse köprü

Tebliğin satırı sana hangi balığı hangi ay alabileceğini söyler, ama o balığın tavada nasıl davranacağını söylemez. Hamsiyle kalkan aynı tebliğde yan yana durur, ama biri yağıyla tavayı doldurur, öteki yağsızdır ve kuruyabilir. Sıradaki derste yağın türe ve mevsime göre nasıl değiştiğini ve bu yağın pişirme yöntemini, kokuyu ve balığın dayanıklılığını nasıl belirlediğini göreceksin.