Kuş neden öter? Dört ayrı cevap
Etolog Niko Tinbergen bir davranışın dört ayrı soruyla açıklandığını gösterdi. Her ders bir hayvana bu dört soruyla bakar, cevabı veren deneyi anlatır, aynı soruyu hayat ağacının başka dallarına sorar ve bir gözlem göreviyle biter.
Mekanizma
Nasıl çalışıyor?
Kuşta: Hormonlar, ses organı, beyindeki ötüş merkezleri
Gelişim
Bireyde nasıl oluşuyor?
Kuşta: Yavru kuş ötmeyi babasını dinleyerek öğreniyor
İşlev
Ne işe yarıyor?
Kuşta: Bölgeyi savunmak, eş çekmek
Evrim
Nereden geldi?
Kuşta: Akraba türlerde ötüş nasıl ayrıştı
Üç yanlıştan uzak durur. Yarım açıklama: dört sorudan birine verilen cevabı bütün cevap saymak. Kanıtsız hikâye: deneyi olmayan bilgi. ◆ işaretli dersler yaygın hayvan efsanelerini kanıtla sınar. Merdiven: insanı evrimin tepesine koymak. Evrim bir ağaçtır ve her dal bugüne kadar yaşamış bir çözümdür.
Program
Dört basamak. Bakmak basamağı gözlemin araçlarını verir. Ağaç basamağı hayat ağacını süngerden memelilere dal dal yürür. Karşılaştırma basamağı aynı soruyu dallar arasında sorar: duyular, iletişim, zihin, toplum, ömür, ekosistem. İnsan ve hayvan basamağı bilgiyi birlikte yaşamaya taşır. ◆ işaretli dersler yaygın bir hayvan efsanesini kanıtla sınar.
Basamak 1
Bakmak
Davranışı yorum katmadan kaydetmek, dört soruyu sormak, evrim ağacını okumak.
Seviye 0Hayvana bakmakTümü yayında
Bir hayvana bilim insanı gibi bakmanın araçları: dört soru, etogram, ağaç ve kendi yorumundan şüphe etmek.
- 0.1Hayvan nedir?
- 0.2Tinbergen'in dört sorusu
- 0.3Etogram: davranışı kaydetmek
- 0.4Umwelt: her hayvanın kendi dünyası
- 0.5Bir türün iki adı
- 0.6Evrim ağacını okumak
- 0.7Evrim bir merdiven değildir◆
- 0.8Morgan'ın kanunu
- 0.9Akıllı Hans◆
Basamak 2
Ağaç
Hayat ağacını süngerden şempanzeye dal dal yürümek; her dalın kendi çözümleri.
Seviye 1Süngerden solucanaTümü yayında
Ağacın ilk dalları: beyinsiz, gözsüz ya da birkaç yüz nöronlu hayvanlar ve onların davranışı.
- 1.1Sünger: beyinsiz bir hayvan
- 1.2Deniz anası ve iğne hücresi
- 1.3Kutu denizanasının gözleri
- 1.4Mercan ve içindeki ortak
- 1.5Taraklılar: ağacın ilk dalı
- 1.6Planarya: kesilince çoğalan
- 1.7Darwin'in solucanları
- 1.8Üç yüz iki nöronluk hayvan
- 1.9Ayı böceği her şeye dayanır mı?◆
Seviye 2YumuşakçalarTümü yayında
Salyangozdan ahtapota: aynı dalda kabuklu bir otobur ve omurgasızların en büyük beyni.
- 2.1Sağ elli salyangoz, sol elli yılan
- 2.2Deniz tavşanı ve öğrenmenin hücresi
- 2.3Tarak midyesinin aynalı gözleri
- 2.4Ahtapotun kollarındaki zihin
- 2.5Hindistan cevizi taşıyan ahtapot
- 2.6Renk görmeyen kamuflaj ustası
- 2.7Mürekkep balığı beklemeyi bilir mi?
- 2.8Midye denize nasıl yapışır?
Seviye 3BöceklerTümü yayında
Tür sayısında hayvanların en büyük dalı: dans eden arı, adım sayan karınca, saat geni taşıyan sinek.
- 3.1Neden bu kadar çok böcek var?
- 3.2Arının dansı
- 3.3Dans tartışması: koku mu, dans mı?
- 3.4Arının gözünde kırmızı var mı?
- 3.5Karıncanın adım sayacı
- 3.6Kimsenin yönetmediği koloni
- 3.7Ölüm sarmalı: kör bir kural
- 3.8Kelebeğin güneş pusulası
- 3.9Ateşböceği ve sahte dişi
- 3.10Ağustosböceğinin asal yılları
- 3.11Sivrisinek seni nasıl bulur?
- 3.12Meyve sineği ve saat geni
- 3.13Mantar bahçesi kuran karınca
- 3.14Arılar biterse insan da biter mi?◆
Seviye 4Örümcekler ve kabuklularTümü yayında
Eklembacaklıların öbür dalları: ipek, plan yapan bir örümcek, kabuk sırası bekleyen yengeç.
- 4.1İlk ağını kimden öğrenir?
- 4.2Zıplayan örümceğin planı
- 4.3Rüzgârsız uçan örümcek
- 4.4Mantis karidesi bizden çok renk görür mü?◆
- 4.5Keşiş yengecinin ev sırası
- 4.6Akrebin mor ışıltısı
Seviye 5BalıklarTümü yayında
Suyun omurgalıları: yan çizgi, elektrik, koku hafızası ve balıklar hakkındaki en inatçı efsaneler.
- 5.1Balık diye bir dal var mı?◆
- 5.2Yan çizgi: suyu hissetmek
- 5.3Elektrikle konuşan balık
- 5.4Somon evine kokuyla döner
- 5.5Dikenli balığın kırmızı karnı
- 5.6Temizlikçi balık aynada
- 5.7Piranha sürüsü avlanmak için mi toplanır?◆
- 5.8Balık acı hisseder mi?
- 5.9Göldeki türleşme: çiklitler
- 5.10Köpekbalığı bir damla kanı duyar mı?◆
Seviye 6Kurbağalar ve sürüngenlerTümü yayında
Karaya çıkan omurgalılar: dış ısıyla yaşamak, yumurtanın sıcaklığı, kaybolan kurbağalar.
- 6.1Kurbağanın gözü beynine ne söyler?
- 6.2Kurbağa şarkısı ve dinleyen yarasa
- 6.3Kurbağa siğil yapar mı?◆
- 6.4Aksolotlun yeniden büyüyen bacağı
- 6.5Kurbağalar neden azalıyor?
- 6.6Caretta'nın manyetik haritası
- 6.7Yılanın çatal dili
- 6.8Güneşlenen kertenkele
- 6.9Yumurtanın sıcaklığı
Seviye 7KuşlarTümü yayında
Uçan dinozorlar: ötüş öğrenmek, göç etmek, alet yapmak, saklayıp hatırlamak.
- 7.1Kuşlar dinozordur
- 7.2Kuş neden öter?
- 7.3Ötüş öğrenmenin penceresi
- 7.4Lorenz'in kazları
- 7.5Yıldızlara bakarak göç
- 7.6Kuşun manyetik pusulası
- 7.7Boğazdan geçen leylekler
- 7.8Tel büken karga
- 7.9Saklayıp hatırlayan kuş
- 7.10Guguk kuşu ve silahlanma yarışı
- 7.11Tavus kuşunun kuyruğu
- 7.12Papağan konuşur mu?
- 7.13Kuş uçarken nasıl uyur?
- 7.14Dokunulan yavruyu anne terk eder mi?◆
Seviye 8MemelilerTümü yayında
Süt, kıl, üç kulak kemiği: yankıyla gören yarasa, şarkı söyleyen balina, kurttan köpeğe.
- 8.1Memeli nedir?
- 8.2Yarasa karanlıkta nasıl görür?
- 8.3Köpeğin bir yılı yedi insan yılı mı?◆
- 8.4Yunusun adı
- 8.5Balinanın şarkısı
- 8.6Fillerin duyulmayan sesi
- 8.7Fil ve ölüm
- 8.8Köpeğin burnu
- 8.9Tilki çiftliği: evcilleşme deneyi
- 8.10Kedi kendini mi evcilleştirdi?
- 8.11Alfa kurt◆
- 8.12Çıplak köstebek faresi
- 8.13Gülen sıçan
- 8.14Şempanzenin kültürü
- 8.15Şempanze ve bonobo
Basamak 3
Karşılaştırma
Aynı soruyu dallar arasında sormak: duyular, iletişim, zihin, toplum, yaşam döngüsü, ekosistem.
Seviye 9DuyularTümü yayında
Aynı dünyayı başka duyularla yaşamak: göz kaç kez doğdu, kim ısıyı görür, kim yıldızla yön bulur.
- 9.1Göz kaç kez doğdu?
- 9.2Kaç renk?
- 9.3Yıldızlarla düz gitmek
- 9.4Kokunun sözcükleri: feromon
- 9.5Isıyı görmek
- 9.6Manyetik duyunun organı
- 9.7Yengecin acısı
- 9.8Duyuların ağacı
Seviye 10İletişimTümü yayında
Sinyal, alarm, yalan ve taklit: hayvanlar arasında bilgi nasıl dolaşır ve neden güvenilir kalır.
- 10.1Dürüst sinyal
- 10.2Leopar, kartal, yılan: alarm çağrıları
- 10.3Yalan söyleyen kuş
- 10.4Kuyruğun yönü
- 10.5Hayvanlar dil öğrenebilir mi?
- 10.6Uyarı rengi
- 10.7Taklitçiler
Seviye 11Öğrenme ve zihinTümü yayında
Koşullanmadan bilince: hangi hayvan neyi öğrenir, ve zihin sözcüğünü ne zaman kullanabiliriz.
- 11.1Pavlov ve Thorndike
- 11.2Bir kez hastalanınca
- 11.3Eşek arısının körlüğü◆
- 11.4Ayna testi
- 11.5Sıfırı anlayan arı
- 11.6Öz denetimin ağacı
- 11.7Aynı ve farklı: arının kavramı
- 11.8Hayvan bilinci bildirgeleri
- 11.9Hayvanlar rüya görür mü?
Seviye 12Toplum ve iş birliği7 / 8 yayında
Akraba, sürü, sıra ve barış: hayvanlar neden bir arada yaşar ve bu birlikteliği ne ayakta tutar.
- 12.1Akraba için fedakârlık
- 12.2İşçi arı neden kısırdır?
- 12.3Karşılıklılık: vampir yarasanın hesabı
- 12.4Bencil sürü
- 12.5Gagalama sırası
- 12.6Kavgadan sonra
- 12.7Salatalık ve üzüm
- 12.8Yaşlı anaerkin bilgisi
Seviye 13Eş, yavru, ömür7 ders programda
Eşey neden var, kim seçer, kim bakar; başkalaşım ve ömrün uzunluğu.
- 13.1Eşey neden var?
- 13.2Kim seçer?
- 13.3Tek eşlilik ve gizli babalık
- 13.4Doğuran erkek: denizatı
- 13.5Anne ile yavrunun çatışması
- 13.6Tırtılın anısı
- 13.7Dört yüz yıllık köpekbalığı
Seviye 14Ekosistem7 ders programda
Av ve avcı, anahtar tür, gelen ve giden türler: hayvan tek başına değil bir ağın içinde yaşar.
- 14.1Vaşak ve tavşan
- 14.2Kurtlar nehrin yönünü değiştirdi mi?◆
- 14.3Paine'in deniz yıldızı
- 14.4İnsanla konuşan kuş
- 14.5Akdeniz'e gelen balıklar
- 14.6Anadolu'nun kaybolan kedileri
- 14.7Böcekler azalıyor mu?
Basamak 4
İnsan ve hayvan
Öğrendiğini hayvanlarla birlikte yaşamaya ve kendi uzun gözlemine taşımak.
Seviye 15İnsan ve hayvan8 ders programda
Evcilleştirmeden şehre, laboratuvardan hayvan refahına; ve okurun kendi uzun gözlemi.
- 15.1Anadolu'da evcilleştirme
- 15.2Şehrin yabanı
- 15.3İstanbul'un köpekleri
- 15.4Laboratuvardaki hayvan
- 15.5Bir hayvanın iyi olduğunu nasıl ölçeriz?
- 15.6Kafeste aynı yolu yürümek
- 15.7Vatandaş bilimi
- 15.8Kendi etogramın: bir yıllık gözlem
Bir hayvanın stratejisinden insana hangi sorunun taşındığı ve yaygın hayvan efsaneleri Hayvanlardan Dersler Akademisi’nde, bir doğa olayının insana neyi fark ettirdiği Doğanın Dili Akademisi’nde, petek ve kabuk gibi biçimlerin nedeni Doğanın Mimarisi Akademisi’nde işlenir. Bu akademi 16 seviyede hayvanın davranışına ve bunu nereden bildiğimize bakar.