Yas ve Kayıp Akademisi nasıl okunur

Açılış sahnesi

Nermin, Eskişehir'de bir salı sabahı bankanın bekleme salonunda, elinde ince bir sıra fişi ve şeffaf bir dosyayla oturuyor. Dosyada Hüsnü'nün ölüm belgesi, mahkemeden alınmış mirasçılık belgesi ve kırk yıllık kocasının banka kartı var; kartın şifresini biliyor, çünkü Hüsnü şifre olarak onun doğum gününü seçmişti. Hüsnü dört yıl süren bir akciğer hastalığından sonra beş ay önce öldü. Nermin bugün onun hesabını kapatmaya geldi, ama telefon hattını kapatmadı ve kapatmaya da niyeti yok: her akşam yatmadan önce o numarayı arıyor ve Hüsnü'nün kısa, biraz bıkkın sesle okuduğu karşılama mesajını dinliyor.

Sırada yanına üst kattaki komşusu Saniye Hanım oturuyor, dosyaya bakıp elini Nermin'in dizine koyuyor. "Kırkı çoktan çıktı," diyor, "artık şu siyahları çıkarsan iyi olur, Hüsnü Bey de seni böyle görmek istemezdi." Ekranda kendi numarası iki kez yanıp sönüyor ve Nermin onu ancak Saniye Hanım dirseğiyle dürtünce fark ediyor; sıra fişini de o sabah iki kez yere düşürmüştü. Gişede genç memur Onur ölüm belgesini görünce bir an duraksıyor, sonra içtenlikle ekliyor: "Başınız sağ olsun teyze. Bir psikoloğa görünün mutlaka; yas tedavi edilmezse depresyona dönüyormuş, annemde öyle oldu." Nermin teşekkür ediyor ve Hüsnü'nün kartının makasla ikiye kesilişini izliyor.

O akşam, telefonda o kısa mesajı yine dinledikten sonra Ankara'daki yeğeni Zeynep'i arıyor. Zeynep bir okulda psikolojik danışman ve hafta sonları dizim grupları yürütüyor; ailede "bu işleri bilen" odur. Nermin sabah duyduklarını anlatıyor, kızı Aslı'nın Antalya'dan söylediğini de ekliyor: "Anne, o hattı kapat artık, kendini üzüyorsun." Sonra üç şeyi aynı nefeste soruyor: bir doktora görünmesi mi gerekiyor, Zeynep'in gruplarından birine mi katılmalı, yoksa önce hattı mı kapatmalı. Zeynep hiçbirine cevap vermeden önce başka bir şey soruyor: "Teyze, geceleri nasıl uyuyorsun?"

Bu derste ne olacak

Bu derste akademinin kimin için yazıldığını, o cümleleri hangi ölçüyle ayırdığını, nerede durduğunu ve Aile Dizimi Akademisi ile nasıl bağlandığını bu sabahın üzerinden göreceğiz. Dayanağımız iki eser: J. William Worden'ın yas danışmanlığı el kitabının 2018 tarihli beşinci baskısı ve Margaret Stroebe, Henk Schut ile Kathrin Boerner'in 2017'de sağlık çalışanlarını uyaran derlemesi. Nermin, Zeynep ve bu akademide karşılaşacağın öteki insanlar kurgusaldır; acıları ise pek çok evde tanıdık gelecek türden.

Sıfır noktası

Yas üzerine bir cümle duyduğunda ilk soru onun doğru olup olmadığı olmamalı; önce nereden konuştuğunu sormak gerekir. Saniye Hanım'ın cümlesi kendi çevresinin ölümden sonraki günleri nasıl böldüğünü aktarıyor, Onur'un cümlesi annesinin deneyiminden bütün yas tutanlar için bir kural çıkarıyor, Aslı'nın uyarısı ise bir kızın kaygısından konuşuyor. Nermin'in akşam aramaları kimseye bir şey ileri sürmüyor; yalnızca onun Hüsnü'yle hâlâ nasıl konuştuğunu gösteriyor. Bu dört ses aynı ses tonuyla söylendiği için kulağa aynı ağırlıkta gelir ve yas tutan biri en çok bu karışıklığın içinde yorulur.

Worden yası, bir kayıptan sonra zamanla değişen düşünce, duygu ve davranışlardan oluşan tepki olarak tanımlar; yas tutmayı ise kişinin kayıpla uzlaşmaya vardığı süreç olarak ayırır. Akademi yası bir kayba verilen insani bir tepki olarak ele alır ve yas tutanı kendi yasının en yakın tanığı sayar.

Mekanizma

İki kapı: okur ve uygulayıcı

Akademinin altı bölümü iki okura seslenir. İlk dört bölüm Nermin gibi yas tutan kişiye ve ailesine yazıldı: yasın nasıl düşünüldüğü, kaybın türüne göre nasıl değiştiği, hangi geleneklerin içinde tutulduğu ve ne zaman yardım istediği. Son iki bölüm Zeynep gibi yas tutan birinin yanında duran insanlara yazıldı: öğretmen, palyatif servis hemşiresi, imam, cemevi dedesi, gönüllü ve dizim kolaylaştırıcısı. Uygulayıcı katmanında örneklere adım sırası, söylenecek cümle ve kurgusal vaka eklenir.

Worden, Colin Murray Parkes'in 1980 tarihli bir makalesine dayanarak yas desteğinin üç biçimini sayar: eğitimli profesyonellerin desteği, profesyonellerce seçilip eğitilen ve desteklenen gönüllülerin desteği ve yas tutanların birbirine verdiği öz yardım grupları. Uygulayıcı katmanı bu üç rolden birinde duran ya da duracak olanlar için yazıldı; o rollerin yetkisi, eğitimi, süpervizyonu ve sorumluluğu ise başka yerlerde kazanılır.

Bir cümle nereden konuşuyor

Aile Dizimi Akademisi'nin bilgi etiketleri dersi beş etiketi bir broşürün cümleleri üzerinden kurmuştu; bu akademi o ayrımı korur ve yas alanının ihtiyacı olan bir altıncı etiket ekler. Adlar burada kısalır, biri de genişler: Aile Dizimi'nin "Ekolün kendi öğretisi" burada Kuram ve ekol görüşü olur, çünkü bu rafta bir okulun öğretisinin yanında Freud'dan Worden'a tek tek kuramcılar da durur. Altı etiket şunlar: Yerleşik bilgi, Sınırlı kanıt, Kuram ve ekol görüşü, Sembolik ya da kişisel anlam, Gelenek ve inanç pratiği, Desteklenmeyen ya da tehlikeli iddia. Her derste kanıt kartlarının sonunda bunlardan biri yazar. Etiket bir cümlenin dayanağını gösterir, söyleyen insanın değerini ölçmez.

Nermin'in sabahında her etiketin bir örneği var. Onur'un cümlesi, yas tutan herkesin uzmana gitmesi gerektiğini ve gitmeyenin yasının hastalığa döneceğini söylüyor; Worden'ın ve Parkes'in aktardığı araştırmalar bu genellemeyi desteklemiyor, üstelik ona göre davranan biri kendi olağan yasından korkmaya başlayabilir. Akademi bu tür cümleleri Desteklenmeyen ya da tehlikeli iddia diye işaretler. Annesinin depresyona girdiği ise Onur'un ailesinde yaşanmış gerçek bir şey olabilir ve ders bunu ciddiye alır; sorun, bir annenin hikâyesinin bütün yas tutanlar için kural olarak sunulmasında.

Nermin'in bankada kendi numarasını kaçırması ve fişini iki kez düşürmesi ise Worden'ın olağan yas davranışları arasında saydığı dalgınlığın (absentminded behavior) gündelik bir örneği. Worden yeni yas tutanların kendilerini dalgın davranırken bulabildiğini, bu davranışların kayıptan sonra sık bildirildiğini ve çoğu zaman zamanla kendiliğinden düzeldiğini yazar. Akademi bu bilgiyi Yerleşik bilgi diye işaretler. Saniye Hanım'ın dirseği bir tanı koymuyor; yalnızca Nermin'in o sabah yalnız olmadığını gösteriyor.

Altıncı etiket: gelenek

Saniye Hanım'ın cümlesi doğru ya da yanlış diye tartılacak bir iddia taşımıyor; Saniye Hanım'ın çevresinin ölümden sonraki günleri nasıl saydığını, yasın dışarıdan nasıl görüneceğine dair ne beklediğini aktarıyor. Taziye, yedisi, kırkı, mevlit, mezar ziyareti, cemevinde ya da kilisede anma bu türden pratiklerdir ve akademi onları Gelenek ve inanç pratiği etiketiyle betimler. Ne yapıldığını, kaynağıyla birlikte ve yas tutana ne sunduğuyla anlatır. Bir pratiğin dinî dayanağı aktarılacaksa kaynağı adıyla söylenir; ders dinî hüküm vermez.

Bu etiketin ayrı durmasının bir gerekçesi Worden'da da var. Worden, yasın tarih boyunca aile, dinî kurumlar, cenaze ritüelleri ve toplumsal âdetler aracılığıyla kolaylaştırıldığını yazar ve yas danışmanlığını bu geleneksel yolların yerine konacak bir şey olarak görmez, onlara eklenen bir destek olarak görür. Stroebe ve arkadaşları da aşama kuramını yasın kültürel bağlamını hesaba katmadığı için eleştirir. Nermin siyahları ne zaman çıkaracağına kendisi karar verecek; akademinin işi, Saniye Hanım'ın sözünün neyin kaydı olduğunu göstermek.

Kişisel anlam ve kuramcının sesi

Nermin'in her akşam Hüsnü'nün numarasını araması akademide Sembolik ya da kişisel anlam etiketini alır. Worden, ölen kişiye ait eşyaları saklamak, onun yerlerine gitmek, adını seslenmek ve varlığını hissetmek gibi deneyimleri olağan yasın geniş yelpazesi içinde anlatır; ebeveynini kaybetmiş çocuklarla yaptığı çalışmada bu varlık hissini kimi çocuklar teselli edici bulmuş, kimileri ondan korkmuştu. Akademi böyle bir deneyimi sahibinin anlamı olarak kaydeder; onu dış dünyaya dair bir iddiaya ya da hastalık belirtisine çevirmez. Aslı'nın kaygısı da anlaşılır: annesi o sesi dinledikten sonra daha mı hafifliyor, yoksa daha mı ağırlaşıyor, bunu ancak Nermin söyleyebilir.

Kuram ve ekol görüşü etiketi yasa dair büyük açıklamaları taşır; Freud'un yas çalışması, Bowlby'nin bağlanma kuramı, Worden'ın görevleri ve Bert Hellinger'in ölülere ailede yer verme öğretisi aynı rafta durur. Worden kendi modeline de temkinle bakar: acemi danışmanların dört görevi sabit bir ilerleyiş gibi görüp aşama tuzağına düşmesinden kaygı duyar, görevlerin yeniden ve aynı anda çalışılabileceğini yazar.

Akademinin yetkisi nerede biter

Bu sayfalar okura yası anlamanın dilini verir; terapist yetiştirmek ve okura tanı koymak başka yerlerin işidir. Worden'ın ayrımıyla söylenirse burada ne yas danışmanlığı eğitimi verilir ne de yas terapisi yapılır; ikisi de eğitim, süpervizyon ve sorumluluk gerektiren mesleki işlerdir. Yas tutana bir aşama ya da "bu kadar zaman geçti, artık şurada olmalısın" türünden bir takvim de atanmaz. Stroebe ve arkadaşlarının uyarısı burada pusula işlevi görür: bir yas modelinin amacı yası anlamaya yardım etmektir, insanların ne yaşamak zorunda olduğunu buyurmak değil.

Akademinin bir güvenlik çizgisi de var ve okur katmanında ilk kez burada çiziliyor. Ölmeyi ya da yaşamamayı düşünmek, kendine zarar verme isteği, haftalar boyunca yemek yiyememek ya da yataktan kalkamamak, yası alkol ya da başka bir maddeyle bastırmaya başlamak okumayı bırakıp birine başvurmanın işaretleridir. Bu işaretler bu modülün üçüncü dersinde ayrıntısıyla ve damgalamadan ele alınır. Bir plan ya da niyet varsa kişi yalnız bırakılmaz ve 112 Acil Çağrı Merkezi aranır; öteki durumlarda ilk adres aile hekimi, toplum ruh sağlığı merkezi ya da hastanenin psikiyatri polikliniğidir.

Zeynep'in soruları bu çizginin uygulamadaki biçimi. Uykudan sonra yemeği, dışarı çıkıp çıkmadığını ve en sonunda, açık bir dille, yaşamak istemediğini düşündüğü anlar olup olmadığını soruyor. Nermin "Yok kızım, öyle değil; ama akşamları ev çok sessiz" diyor. Zeynep bunun üzerine teyzesine kendi rolünü söylüyor: yeğeni olarak yanında olabilir, terapisti olamaz; uyku bir ay içinde düzelmezse birlikte aile hekimine gidecekler.

Aile Dizimi ile bağı

Bu akademinin girişi Aile Dizimi Akademisi'nin yas modülünde duruyor: yasın çeşitliliği, belirsiz kayıp ve uzamış yasın yönlendirme sınırı orada tanıtıldı, burada bir katman derinleşir. İlişki bir yönüyle de tersine döner: Aile Dizimi Akademisi dizimin dilini merkeze alıp yas araştırmasını yanına koyuyordu, burada ise yas araştırması ana yoldur ve dizim yalnızca son bölümde, ölülere dair öğretisinin araştırmada neye denk düştüğünü ve nerede risk taşıdığını tartmak için çağrılır.

Hellinger'in görüşleri de Worden'ın görevleri de burada Kuram ve ekol görüşü etiketini taşır; etiketi bir kuramcının ünü belirlemez, dayanağı belirler. Zeynep'in teyzesinin grup sorusuna hemen cevap vermemesi de bundan.

Kaynaklardan okuma

Worden'ın kitabı ruh sağlığı çalışanları için yazılmış bir el kitabıdır ve burada okura onların bakışını tanıtmak için okunur; teknikleri öğretilmez.

Usta katmanı

Worden'ın kitabında bir gerilim var ve akademi onu açık tutar. Worden danışmanlığı geleneksel yolların yetmediği ya da ulaşılamadığı insanlar için meşru bir destek olarak savunur, ama aynı sayfada bir ruh sağlığı çalışanının resmî müdahalesinin yası patolojik gibi gösterme riskini de kabul eder ve yetkin bir danışmanlıkla bunun önlenebileceğini söyler. Onur'un iyi niyetli önerisi tam bu riskin gündelik hayattaki biçimi. Bu yüzden akademinin sorusu, kimin ne zaman ve hangi işaretle uzman yardımına ihtiyaç duyduğudur.

Stroebe ve arkadaşlarının makalesi de kendi içinde dengelidir. Yazarlar aşama kuramının bilimsel olarak bırakılmasını isterken Kübler-Ross'un ölmekte olan hastaların bakımını derinden değiştirdiğini ve ölümü konuşulabilir kıldığını teslim eder; bu katkının aşamaların doğruluğundan ayrı bir düzlemde durduğunu söylerler. Kuramın kalıcılığını da açıklarlar: yasın karmaşası içinde basit bir şema tutunacak bir şey verir, yas tutan acının ne kadar süreceğini bilmek ister. Nermin'in üç sorusu da bu ihtiyaçtan doğuyor; akademi ona şema yerine sorularını ayırmanın yolunu verir.

Etiketlerin kendisi de yanlış kullanılabilir: Nermin'in akşam aramalarını kişisel anlam diye bir kenara itmek ya da Saniye Hanım'ın geleneğini etiketleyip küçümsemek, etiketi bir hükme çevirir. Worden'ın görevleri acemi ellerde aşamaya dönebiliyorsa akademinin kendi araçları için de aynı uyarı geçerlidir.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan bulgular ABD'de (Harvard çalışmaları), Britanya'da (Parkes) ve Hollanda'da (Schut ve Stroebe) yapılmış araştırmalardan geliyor; Türkiye'deki yas tutanlara ne ölçüde genellenebileceği bilinmiyor. Worden'ın aktardığı risk altındaki dul profili, Parkes ve Weiss'in Harvard'daki yas çalışmasında kırk beş yaşın altındaki dul kadın ve erkeklerden çıkarıldı; altmış bir yaşındaki Nermin için bu profilin bir şey söyleyip söylemediği sınanmış değil. Yardımı kendisi arayanların daha iyi sonuç aldığına dair kanıtı Worden kendisi sınırlı buluyor. Stroebe ve arkadaşlarının makalesi bir derleme ve tutum yazısı; aşamaların zararına dair söyledikleri büyük ölçüde klinisyen gözlemlerine ve önceki eleştirilere dayanır. Akademinin etiketleri de bir ölçüm sonucu sayılmamalı; kaynakların okunmasına dayanan, yeni kanıtla değişebilen editoryal kararlardır.

Kendin dene

Kilit özet

1. Nermin'in bir sabahta duyduğu cümleler farklı yerlerden konuşuyor: araştırma, kuramcı, gelenek ve yas tutanın kendi anlamı.
2. İlk dört bölüm yas tutan kişi ve ailesi için, son iki bölüm onun yanında duran uygulayıcı için yazıldı.
3. Aile Dizimi Akademisi'nin etiket ayrımı korunur, yas alanı için Gelenek ve inanç pratiği eklenir; etiket bir cümlenin dayanağını gösterir, söyleyeni yargılamaz.
4. Worden'a göre yas tutanların çoğu uzman yardımı olmadan uyum sağlar.
5. Akademi yası anlamanın dilini verir; terapist yetiştirmez, tanı koymaz, aşama ya da takvim atamaz.
6. Ölüm ya da kendine zarar düşüncesi, uzun süren işlev kaybı ve madde kullanımı okumayı bırakıp birine başvurmanın işaretleridir.
7. Hellinger'in öğretisi de Worden'ın görevleri de Kuram ve ekol görüşü etiketini taşır; dizim bu akademide son bölümde, yas araştırmasının ölçüsüyle tartılır.

Sonraki derse köprü

Nermin'in o salı sabahı üç ayrı şey aynı dosyada duruyordu. Bankanın formu yalnızca bir olayı istiyordu: ölüm tarihi ve mirasçıların adları. Saniye Hanım'ın sözü kırk günün ve siyah giysinin, yani yasın toplum içinde görünen biçiminin, matemin diliyle konuşuyordu. Akşam aranan numara ise ne forma ne de geleneğe sığan, Nermin'in içinde süren tepkiye aitti. Türkçede bunlar için keder, hüzün, yas, matem ve taziye gibi birbirine yakın sözcükler var; hangisinin olayı, hangisinin tepkiyi, hangisinin topluluğun biçimini adlandırdığını ayırmak, bu akademinin geri kalanında aynı dili konuşabilmenin ilk koşulu.