Eskizde ne görüyoruz

Açılış sahnesi

Kerem sensör sayfalarını masaya yayıyor. Bir hafta önce çizdiği sap, kapağın üstünde iki ayağıyla duruyor; ayakların arasında kalan dar boşluğu o gün hiç fark etmemiş. Şimdi boşluğa bakıyor ve bir çivi başını içine sığdırıyor gözünde. «Kış gelince bu cihaz çekmeceye değil, kulübenin duvarına asılabilir,» diyor.

Arda kendi iade kutusu sayfalarını getiriyor. «Ben de geri dönüp baktım,» diyor, «ama hiçbir şey görmedim. Sadece çizgiler.»

Kerem iki desteyi masanın ortasında birleştiriyor. «Önce neye baktığımızı ayıralım,» diyor. «Bir sayfada görülebilecek şeylerin bir listesi var. Bir araştırmacı onu mimarlara kendi çizimlerini izleterek çıkardı.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste eskizin tasarımcıya karşılık verdiğini gördük. Bu derste o karşılığın içeriğine bakacağız: tasarımcı kendi eskizine dönüp baktığında tam olarak neyi görüyor? Önce mimarlara kendi çizim videolarını izletip ne düşündüklerini anlattıran bir protokol çalışmasının kurduğu bilgi sınıflarını ve bulduğu bir yapıyı okuyacağız: dikkatin yeni bir yere kayması ve aynı konu üzerinde derinleşmek. Ardından eskizlerin bir ekipte eski fikirlere geri dönmeyi nasıl kolaylaştırdığını gösteren bir bulguya geçeceğiz. Sonra bu sınıfları bir ürün eskizinin kenarına not yazmak için kullanacağız. Örnekler bir toprak sensöründen, bir kitap iade kutusundan, bir çini tabağından ve bir kargo kutusundan geliyor.

Kanıt ne diyor

«Eskizimde bir şey gördüm» demek kolay; o şeyin ne olduğunu söylemek zor. Aşağıdaki iki kaynak bu soruya bir dil kuruyor.

İki kaynak bir şeyi birlikte gösteriyor: bir eskize geri dönmek, onu yeniden görmenin bir yolu. Ama neyi göreceğini bilmek, görmeyi kolaylaştırıyor.

Sahada

Neye bakılır

Dikkat nereye kayıyor, nerede kalıyor

Geri dönmenin yolları

Gri alan

Suwa ile Tversky'nin sınıfları bir çözümleme aracı olarak kuruldu, bir tasarım yöntemi olarak değil. Onları bir kontrol listesine çevirmek kullanışlı olabilir, ama bunun tasarımcının daha çok şey görmesini sağlayıp sağlamadığını bu çalışma sınamadı. Sınıfların mimarlık eskizlerinden çıktığını ve ürün ölçeğine uyarlamanın bizim yaptığımız bir genelleme olduğunu da unutmamak gerekiyor. Yöntemin kendisi de tartışmaya açık: yazarlar sesli düşünmenin algıyı bozabileceği gerekçesiyle geriye dönük anlatımı seçti, ama geriye dönük anlatım da hatırlamaya dayanıyor ve tasarımcı videoyu izlerken o an düşünmediği bir şeyi hatırladığını sanabilir. Deneyimli mimarların daha uzun düşünce zincirleri kurmasının nedeni de bu verilerden çıkmıyor: uzun kalmak mı derinleşmeyi sağlıyor, derinleşebilen mi uzun kalıyor, bu çalışmadan bilemeyiz. Van der Lugt'un bulgusu ise bir aktarımdan okundu.

Senin işinde

Bir eskiz oturumunun sonunda sayfalarını hemen kaldırma; bir gün bekle ve sonra geri dön. Geri döndüğünde dört soruyu sırayla sor: burada çizmediğim bir boşluk ya da biçim beliriyor mu, parçalar birbirine göre nasıl duruyor, bu duruşun bir işlevi var mı, ve bunu anlamak için neyi bilmem gerekiyor? Cevabını eskizin kenarına yaz. Bu soruları ürün ölçeğine kendin uyarla: bir binada dolaşım olan şey bir üründe elin hareketi olabilir. Notlarında hep yeni bir konuya atlıyorsan bir konunun üzerinde biraz daha kal ve aynı yer için birkaç eskiz daha çiz. Çizerken konuşmak akışını kesiyorsa sessizce çiz ve düşüncelerini sonra kaydet; ama sonradan yazdığın notun bir hatıra olduğunu bil. Bir ekiple fikir topluyorsan hız için notları, geri dönüp yeniden yorumlamak için eskizleri kullan.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tasarımcı kendi eskizine geri döndüğünde yalnız çizdiğini değil, çizmediği şeyleri de görebilir: çizimin parçaları yeniden düzenlenince bir boşluk ya da biçim belirebilir. Suwa ile Tversky mimarların eskizlerinden okuduklarını dört sınıfa ayırdı: beliren özellikler, uzamsal ilişkiler, işlevsel ilişkiler ve arka plan bilgisi. Dikkati yeni bir yere kaydıran en sık şey bir boşluk bulmak, düşünceyi sürdüren en sık şey yerel ilişkilerdi; deneyimli mimarlar bir konunun üzerinde daha uzun kaldı. Van der Lugt'un toplantı çalışmalarında eskizler daha çok fikir üretmedi, ama eski fikirlere geri dönmeyi ve onları yeniden yorumlamayı kolaylaştırdı.

Sonraki derse köprü

Deniz, Kerem'in sap eskizlerini görünce heyecanlandı ve bir istekte bulundu: «Bunlardan birini yatırımcı toplantısı için güzelce çizebilir misin? Renkli, gölgeli, bitmiş gibi.» Kerem bir an duraksadı; sapın biçimi daha kesinleşmemişti ve bitmiş görünen bir çizim herkesin aklında o biçimi kesinleştirebilirdi. Kaba ve belirsiz bir eskiz ile bitmiş görünen bir sunum çizimi farklı işler mi görür, ve sunum çizimi erken bir evrede tartışmayı neden kapatabilir? M01-D03 iki tür çizimi amaçlarına göre ayırıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Suwa ile Tversky'nin çalışmasında «beliren özellik» neyi anlatıyor?

• A) Tasarımcının bir eskizi bitirdikten sonra üstüne eklediği renk ve gölgeler.
• B) Çizilmeden, çizim yeniden düzenlenince göze çıkan biçim.
• C) Bir eskizin müşteriye sunulurken üstüne yazılan ölçü ve malzeme notları.
• D) Bilgisayarda bir modelden otomatik olarak üretilen kesit ve görünüş çizimleri.

Cevap: B. Yazarlara göre bir öğe bazen bilinçli olarak çizilir, bazen de tasarımcı çizimin bütününü yeniden düzenleyince ortaya çıkar; bu ikinciye beliren özellik dendi.

Soru 2 · Kavram

Suwa ile Tversky mimarlarla öğrenciler arasında düşünce zincirleri bakımından ne buldu?

• A) Öğrenciler hem daha çok hem daha uzun düşünce zinciri kurdu.
• B) İki grup arasında hiçbir fark bulunmadı ve zincirler aynı uzunluktaydı.
• C) Mimarlar daha az konuya dokundu ve hiç zincir kurmadı.
• D) Mimarlar daha çok ve daha uzun zincir kurdu.

Cevap: D. Mimarların daha çok ve daha uzun düşünce zinciri vardı; fark özellikle ikiden uzun zincirlerden geliyordu ve yazarlar bunu mimarların bir konuda daha derin düşünmesi olarak yorumladı.

Soru 3 · Senaryo

Bir tasarımcı çizerken düşüncelerini yüksek sesle söylemeye çalışıyor ve akışının kesildiğini söylüyor. Kerem'in yerinde olsan ne önerirdin?

• A) Sessiz çizip kaydı sonra izleyerek not almayı.
• B) Daha yüksek sesle konuşmaya devam etmesini, çünkü akış zamanla kendiliğinden geri gelir.
• C) Eskizi tamamen bırakıp düşüncelerini yalnız yazıyla, hiç çizmeden kaydetmesini.
• D) Her eskizden sonra durup bir arkadaşına ne düşündüğünü anlatmasını ve onun yorumunu yazmasını.

Cevap: A. Suwa ile Tversky sesli düşünmenin çizim sırasındaki algıyı bozabileceği gerekçesiyle çizimi videoya alıp sonradan izletti; sonradan yazılan notun bir hatıra olduğunu da akılda tutmak gerekiyor.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Eskizle fikir toplamak her zaman yapışkan notlardan daha çok fikir üretir» diyor. Van der Lugt'un karşılaştırması bu konuda ne gösteriyor?

• A) İddia doğru; eskizle çalışan her toplantı daha çok fikir üretti.
• B) İki yöntem arasında hiçbir fark yoktu ve ikisi de aynı işi gördü.
• C) Notlar daha çok fikir üretti; eskiz geri dönmeyi kolaylaştırdı.
• D) Eskizle çalışmak toplantıları uzattığı için hiçbir fikir üretilemedi.

Cevap: C. Geleneksel beyin fırtınası daha çok fikir üretti; eskizle çalışmak ise önceki fikirlere daha iyi ulaşmayı ve kişinin kendi düşüncesinde yeniden yorumu destekledi.