Düşünmek için çizmek

Açılış sahnesi

Kerem'in masasında Yeşerti'nin toprak sensörünün eski gövdesi duruyor: toprağa batan iki çubuk ve üstte avuç içi kadar, düz kapaklı bir kutu. Deniz'in isteği kısa: kullanıcılar cihazı toprağa batırırken kapağa bastırıyor, kapak çatlıyor.

Kerem bir kâğıt alıyor ve kutuyu yandan çiziyor. Kapağın üstüne hızlıca, düşünmeden, yuvarlak bir çıkıntı çiziyor. Çizgiye bakıyor, sonra çizgiyi tekrar çiziyor ve çıkıntıyı biraz genişletiyor. «Bu bir tutamak,» diyor kendi kendine. Bir sonraki çizimde çıkıntı bir sapa dönüşmüş, sapın iki yanında parmakların duracağı iki çukur var.

Arda yan masadan bakıyor. «Bunu baştan mı düşünmüştün?» diye soruyor.

«Hayır,» diyor Kerem. «Çizince gördüm.»

Bu derste ne olacak

Bu ders akademinin sorusunu açıyor: çizmek bir fikri nasıl değiştirir? Önce bir mimarlık araştırmacısının, çizerek düşünen tasarımcıları sesli düşünürken kaydettiği çalışmasından çıkan bir ayrımı okuyacağız: tasarımcının kendi çizimine bakışının iki biçimi ve ikisinin birbirini izlemesi. Bu çalışmayı, özgün metnini değil, onu ayrıntılı aktaran açık erişimli bir makaleden okuyoruz. Ardından aynı makalenin kendi bulgusuna ve topladığı karşı kanıta geçeceğiz: eskiz yalnız yeni fikir değil, çoğu zaman bilgi getiriyor, ve çizmek her zaman yaratıcılığı artırmıyor. Örnekler bir toprak sensörünün kapağından, bir çini atölyesinin tabağından ve bir belediyenin kitap iade kutusundan geliyor.

Kanıt ne diyor

«Çizerek düşünürüm» cümlesini tasarımcılardan çok duyarız. Aşağıdaki iki kaynak bu cümlenin içini açıyor ve sınırını da çiziyor.

İki kaynak birlikte şunu söylüyor: eskiz, kafadaki bir resmin kâğıda aktarılması değil; tasarımcı ona bakıp karşılık veriyor. Ama bu karşılıklı konuşma kendiliğinden verimli olmuyor; tasarımcının nasıl çizdiğine ve ne aradığına bağlı.

Sahada

Çizgiye bakmanın iki yolu

Kimin için çiziliyor

Eskiz ne zaman işe yaramıyor

Gri alan

Eskizin düşünmeye katkısı üzerine kanıtın büyük kısmı az sayıda tasarımcının ayrıntılı gözlemine dayanıyor. Goldschmidt mimarları sesli düşünürken kaydetti; Brun ve arkadaşlarının kendi bulgusu tek bir mimarın üç eskiz dizisinden çıktı. Bu çalışmalar eskizin nasıl işlediğini gösteriyor ama ne kadar sık ve kimde işlediğini göstermiyor. Tasarımcıdan düşüncesini sesli söylemesini istemenin düşünme biçimini nasıl etkilediği de bu iki kaynakta tartışılmıyor. Ürün tasarımına aktarım bir başka soru; çalışmaların çoğu mimarlarla yapıldı ve bir sensör kapağının sorusu bir binanın sorusuyla aynı ölçekte değil. Eskizin yaratıcılığa katkısının tasarımcının stratejisine bağlı olduğu sonucu da bir kapı aralıyor ama içini doldurmuyor: hangi stratejinin kime yaradığını bu kaynaklar söylemiyor. Bir de ölçü sorunu var: bir eskizin «yeni bilgi» ya da «yeni fikir» getirdiğine kim, neye bakarak karar veriyor? Bu sınıflamayı araştırmacılar yapıyor ve farklı araştırmacılar aynı sayfayı farklı okuyabilir.

Senin işinde

Bir ürün fikrine başlarken çizimini fikri göstermek için değil, fikri bulmak için yap. Eskize bakarken kendine önce bu çizginin neye benzediğini, sonra bu biçimin sorunu çözüp çözmediğini sor. Kenara ikisini de yaz; bir hafta sonra sayfaya döndüğünde fikrin nerede değiştiğini görebilirsin. Çizerken aklına başka bir nesne, başka bir malzeme ya da hiç ilgisiz görünen bir alet gelirse onu da sayfaya çiz; eskizin en çok getirdiği şey çoğu zaman bir bilgi. İlk eskizlerini kimsenin anlamaması bir sorun değil; ama bir toplantıya ya da bir müşteriye gidecek çizimi ayrıca hazırla. Fikir üretmeye örnek görsellerle başlama; önce kendi eskizlerini çiz. Sayfan aynı fikrin düzeltmeleriyle doluyorsa bir sonraki sayfada başka bir fikre geç. Çizmek sana yeni bir şey göstermiyorsa çizmeyi bırakma; neye baktığını ve neye karar verdiğini yazmaya başla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Eskiz kafadaki bir resmin kâğıda aktarılması değildir; tasarımcı çizimine bakar ve karşılık verir. Goldschmidt bu karşılıklı konuşmada iki tür önerme ayırdı: biri çizimde bir benzerlik görür, öbürü çizime bakıp bir sonuca varır; ikisi birbirini izler. İlk eskizler çoğu zaman yalnız çizen için anlaşılırdır. Brun ve arkadaşlarının çözümlediği eskiz dizilerinde çizimler en çok bilgi getirdi ve uzak bilgileri işe kattı. Ama çizmek her zaman yaratıcılığı artırmaz: örnek çizimler fikri saplayabilir, acemi çizende fark yaratmayabilir ve etkisi tasarımcının stratejisine bağlıdır.

Sonraki derse köprü

Bir hafta sonra Kerem sensör sayfalarına geri döndü ve ilk gün çizdiği bir çizgide o gün görmediği bir şey fark etti: sapın altındaki boşluk, cihazı duvara asmak için de kullanılabilirdi. «Aynı sayfa, başka bir bakış,» dedi. Tasarımcılar kendi eskizlerine geri dönüp baktıklarında tam olarak neyi fark ediyor, ve bu fark etme yeni bir fikri nasıl doğuruyor? M01-D02, mimarların ve öğrencilerin kendi eskizlerinden ne okuduğunu sınayan bir protokol çalışmasıyla bu soruya cevap arıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Goldschmidt tasarımcıların çizerken kurduğu önermelerde hangi iki türü ayırdı?

• A) Çizimi temize çekmek ile çizimi bir müşteriye sunmak için hazırlamak.
• B) Çizimi bir şey olarak görmek ile çizime bakıp bir sonuca varmak.
• C) Kalemle çizmek ile bilgisayarda çizmek, ve ikisinin hızını karşılaştırmak.
• D) Biçim çizmek ile ölçü yazmak, ve ikisini her zaman ayrı sayfalarda tutmak.

Cevap: B. Goldschmidt'e göre tasarımcı biçimsel bir akıl yürütmeyle çizimi bir şey olarak görüyor ve biçimsel olmayan bir akıl yürütmeyle ona bakıp bir sonuca varıyor; iki tür önerme birbirini izliyor.

Soru 2 · Kavram

Brun ve arkadaşlarının çözümlediği eskiz dizilerinde eskizler en çok ne getirdi?

• A) Yalnız müşteriyi ikna eden bitmiş sunum çizimleri.
• B) Yalnız tasarımcının kafasında önceden hazır duran fikirlerin kopyaları.
• C) Bilgi; uzak bilgileri işe kattılar.
• D) Hiçbir şey; eskizler tasarım sürecine bir katkı sağlamadı ve bırakıldı.

Cevap: C. Eskizler hem yeni kavramlar hem yeni bilgi getirdi, ama getirdiklerinin çoğu bilgiydi; çizmek tasarımcının ilk konuyla kendiliğinden ilişkilendirmeyeceği uzak bilgileri işe katmasına yardım etti.

Soru 3 · Senaryo

Bir iade kutusu için fikir toplantısı yapılacak ve bir tasarımcı toplantıya internetten bulduğu kırk örnek görselle gelmiş. Leyla Hanım'ın yerinde olsan ne önerirdin?

• A) Toplantıya bütün görselleri duvara asarak başlamak, çünkü örnek ne kadar çoksa fikir de o kadar çok olur.
• B) Görsellerden en çok beğenileni seçip doğrudan onu ayrıntılandırmaya geçmek.
• C) Görselleri hiç kullanmamak ve bir daha hiçbir projede örnek görsele bakmamak.
• D) Önce herkesin kendi eskizini çizmesi, görsellere sonra bakılması.

Cevap: D. Fikir üretmeden önce gösterilen olası çözüm çizimleri katılımcıları o çözümlerin özelliklerine bağlayıp fikirlerin özgünlüğünü düşürebiliyor; görsellere sonra bakmak bu etkiyi azaltır.

Soru 4 · Tuzak

Biri «Eskiz çizmek her zaman yaratıcılığı artırır; çizen tasarımcı her zaman daha iyi fikir bulur» diyor. Bu derste okuduklarımıza göre bu cümlede ne yanlış?

• A) Etki her zaman yok; acemi çizende fark yaratmayabilir.
• B) Yanlış bir şey yok; bütün araştırmalar eskizin her koşulda yaratıcılığı artırdığını gösterdi.
• C) Eskiz yaratıcılığı her zaman düşürür; tasarımcılar hiç çizmemelidir.
• D) Eskizin etkisi yalnız mimarlarda ölçüldü, bu yüzden ürün tasarımında hiç işe yaramaz.

Cevap: A. Brun ve arkadaşlarının topladığı çalışmalara göre bazı durumlarda çizmek tasarım sürecini iyileştirmedi, acemi çizenler çizerken daha yaratıcı olmadı ve örnek çizimler fikri saplayabildi; etki tasarımcının stratejisine bağlı.