Savaş-kaç’tan genel uyum sendromuna

Açılış sahnesi

Artvin'in Şavşat ilçesinde, yayla yolunun bir dönemecinde, köy okulunun öğretmeni akşamüstü yürüyüşündeyken çalıların arasından dört çoban köpeği çıkıyor. İlk anda hiçbir şey yapmıyor. Ayakları yere çivilenmiş gibi, nefesini tutmuş, gözü köpeklerde. Sonradan anlattığına göre o birkaç saniyede kalbinin hızlanmadığını, tersine sanki yavaşladığını hissetmiş; her sesi, her dalı tek tek duymuş. Köpekler havlamayı kesip uzaklaşınca dizleri boşalmış, kalbi o zaman küt küt atmaya başlamış ve geri dönüp neredeyse koşarak köye inmiş.

Aynı öğretmen o kış başka bir şey yaşıyor. Okulun tek öğretmeni olarak dört sınıfı birlikte okutuyor, yol kapandığı için iki ay ilçeye inemiyor, annesi İzmir'de hastanede. Bu kez ne donuyor ne kaçıyor. Şubatın sonunda üç kez üst üste boğaz enfeksiyonu geçiriyor ve bir sabah aynaya baktığında kendini tanıyamıyor. İki sahnede de bedeni bir tehdide yanıt verdi. Ama yanıtlar ne aynı hızdaydı ne aynı biçimde.

Bu derste ne olacak

Stres kelimesinin bedene bakan anlamı yirminci yüzyılın ilk yarısında iki fizyoloğun çalışmasından çıktı. Walter Cannon bedenin ani bir tehlike karşısında saniyeler içinde nasıl harekete geçtiğini anlattı. Hans Selye ise bedenin birbirinden çok farklı zararlara aynı ortak tepkiyle yanıt verdiğini ve bu tepkinin uzun sürdüğünde evreler halinde ilerlediğini ileri sürdü. Açılıştaki köpekler Cannon'un sahnesine, kış Selye'nin sahnesine benziyor.

Bu derste iki modeli tanıtmakla yetinmeyeceğiz. Sorumuz şu: bugün bu modellerin hangi parçası hâlâ ayakta, hangisi düzeltildi, hangisi düştü? Dört hüküm vereceğiz ve sonunda bir de modellerin arkasındaki parayı soracağız. Kesit Samsun'da liman işçileri için açılmış bir atölyede geçiyor; bir katılımcı iş kazasından kıl payı kurtulduğu anda «savaşmadığını da kaçmadığını da» anlatıyor ve bunun bir kusur olup olmadığını soruyor.

Sıfır noktası

Temel Psikoloji Akademisi M16-D01 savaş ya da kaç tepkisini ve genel uyum sendromunu tanımladı, Selye'nin sıçanlarda gördüğü üç değişikliği ve alarm, direnç ve tükenme evrelerini anlattı; tepkinin her etkene aynı olduğu iddiasının Mason'ın çalışmalarıyla nasıl sınırlandığını da gösterdi. Bu tanımlar burada tekrarlanmıyor. Sinir Sistemi Akademisi M05-D01 de hangi laboratuvar koşullarının kortizolü en çok yükselttiğini kanıtıyla okudu. Burada iki modeli bir stres yönetimi okurunun gözüyle sınıyoruz: kendi bedenini anlamak için bu modellerin hangisine ne kadar güvenebilirsin?

İki model aynı kelimeye iki farklı zaman ölçeği getirir. Cannon'un modeli saniyelerin ve dakikaların modelidir. Selye'ninki haftaların ve ayların. Bu ayrım, stres yönetiminde araçların neden ikiye ayrıldığını da açıklar: bazıları o saniyelere, bazıları o aylara yöneliktir.

İlk yaygın yanlış, iki modelin aynı şeyi anlattığıdır. Cannon'un acil durum yanıtı kısa sürsün diye vardır; asıl işi tehlike geçtikten sonra geri çekilmektir. Selye'nin evreleri ise tam da geri çekilemeyen, bitmeyen bir zararın hikâyesidir.

Mekanizma

Cannon'un sahnesi: tehlike anında beden

Cannon 1915'te yayımladığı Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage kitabında, kedi ve köpeklerle yaptığı deneylerden yola çıkarak korku ve öfke anında bedende olanları anlattı: kalp hızlanır, kan sindirim organlarından kaslara yönelir, kan şekeri yükselir, böbrek üstü bezlerinin iç kısmı adrenalin salgılar. Cannon bütün bunları bir hazırlık olarak okudu: beden ya dövüşmeye ya da kaçmaya hazırlanıyordu. Homeostaz kavramını ise 1920'lerde ortaya attı ve 1932'de The Wisdom of the Body kitabında genişletti.

Cannon'un tarif ettiği hızlı yanıtın ana hatları bugün de geçerlidir. Sempatik sinir sisteminin ve böbrek üstü bezlerinin iç kısmının saniyeler içinde devreye girdiği, kalp hızını, solunumu ve kan şekerini yükselttiği fizyolojinin yerleşik bilgisidir. Bu hattın HPA ekseninden nasıl ayrıldığı M02-D01'in konusu.

Selye'nin sahnesi: her zarara aynı yanıt

Selye 1936'da Nature dergisinde yayımlanan kısa bir mektupta sıçanlarla yaptığı deneyleri bildirdi. Organizma soğuk, cerrahi yaralanma, omurilik şoku, aşırı kas egzersizi ya da çeşitli ilaçların öldürücü olmayan dozları gibi birbirinden farklı zararlarla ağır biçimde hasar gördüğünde, belirtileri zararın türünden bağımsız olan tipik bir sendrom ortaya çıkıyordu. Selye bunu bir hasara verilen yanıt olarak okudu.

Birinci hüküm: hızlı acil yanıt ayakta

Cannon'un tehlike anında bedenin hızla harekete geçtiği gözlemi, iki modelin en sağlam kalan parçasıdır. Gündelik hayatta bunu herkes tanır: bir fren sesi, bir telefonda kötü bir haber, bir kapının çarpması. Bu yanıt bir bozukluk değildir; tersine, işlevini görüp geri çekildiğinde sağlıklı bir bedenin işaretidir.

İkinci hüküm: savaş ya da kaç tek seçenek değil

Açılıştaki öğretmen savaşmadı, kaçmadı da; önce dondu. Cannon'un formülü iki seçenek sayar, ama hayvan davranışı araştırması savunma tepkilerinin daha geniş bir yelpazesini tarif eder. Bunlardan en iyi çalışılanı donmadır.

Donmanın yanında bir başka örüntü de stres literatüründe tartışılıyor: tehdit anında başkalarına yönelmek, çocuğu korumak, yakınlaşmak. Bu örüntünün kanıtı ve tartışması M10-D02'de. Burada önemli olan şu: savaş ya da kaç tepkisi bir menünün iki satırıdır, menünün tamamı değil.

Üçüncü hüküm: özgül olmama sınırlandı

Selye'nin «her zarara aynı yanıt» iddiası, modelin hem en çekici hem en kırılgan parçasıydı. 1970'lerde John Mason, Selye'nin kullandığı etkenlerin çoğunun hayvan için yeni, tanımadık ve denetlenemez olduğunu, yani ortak bir duygusal anlam taşıdığını öne sürdü. Bu tartışmanın kanıtı Temel Psikoloji M16-D01'de; laboratuvarda kortizolü en güçlü yükselten koşulların kontrol edilemezlik ve sosyal değerlendirme olduğu bulgusu Sinir Sistemi M05-D01'de. Bugünkü görüş şudur: stres yanıtının ortak bir çekirdeği vardır, ama yanıtın büyüklüğü etkene ve kişinin onu nasıl okuduğuna göre büyük farklar gösterir.

Dördüncü hüküm: tükenme evresi bir benzetme olarak kaldı

Selye'nin üçüncü evresi, tükenme, bugün gündelik dilde en çok kullanılan parçası. «Tükendim» cümlesi, bedenin bir depoyu boşalttığı imgesini taşır. Selye uyum gücünün sınırlı olduğunu ve uzun süren bir zararda bu gücün sonunda bittiğini düşünüyordu. Sonraki araştırma ise uzun süren stresin zararını bir hormonun bitmesiyle değil, stres sistemlerinin uzun süre açık kalmasıyla, ritimlerin bozulmasıyla ve yanıtın geri çekilememesiyle açıklar. Bu açıklamanın adı allostatik yüktür ve M02-D03'te açılıyor.

Tükenme evresinin benzetme olarak hâlâ değeri var: uzun bir yükün bir noktada bedeni zorladığını, eskisi gibi toparlanamadığını iyi anlatır. Yanlış olan, onu bir hormon deposunun boşalması gibi somut bir mekanizma sanmak ve bu sanıya göre «depoyu doldurmaya» çalışmaktır.

Modellerin arkasındaki para

Bir modeli değerlendirirken, kimin o modelin bir parçasını öne çıkarmaktan çıkar sağladığını sormak da gerekir. Selye örneğinde bu soru, ölümünden yaklaşık otuz yıl sonra tütün şirketlerinin iç belgeleri incelendiğinde cevap buldu.

Atölyeden bir kesit

Bu kesitteki sendika binası, atölye ve kişiler, iki modelin bir uygulama anındaki farkını göstermek için kurgulandı. Samsun'un Tekkeköy ilçesinde, liman işçilerinin sendika binasında, iş sağlığı ve güvenliği biriminin düzenlediği dört oturumluk bir stres atölyesinin ikinci akşamı. Eğitmen Tuncay elli bir yaşında, on beş yıldır limanlarda çalışmış bir iş güvenliği uzmanı; bir yıl önce stres yönetimi eğitimi de almış. Grupta dokuz kişi var. Katılımcı Recep otuz altı yaşında, vinç operatörü. Eğitmen savaş ya da kaç tepkisini anlatmayı yeni bitirmiş.

Katılımcı (Recep): «Hocam, bende bu savaş-kaç işlemedi. Geçen ay bir konteyner sapanı koptu, yük benim kabinin iki metre yanına düştü. Ben ne kaçtım ne bir şey yaptım. Donup kaldım. Telsizden bağırıyorlar, ben bakıyorum öyle. Demek ki bende bir arıza var. Böyle biri vinç kullanmamalı belki.»

Eğitmen: «O anda donup kaldınız ve şimdi bunun sizin bir arızanız olduğunu düşünüyorsunuz.»

Katılımcı (Recep): «Öyle. Ustabaşı da güldü, Recep heykel oldu dedi. Şimdi her vardiyada aklıma geliyor. Bir dahakine de donarsam ne olacak?»

Recep bir soru sormadı, bir hüküm verdi: arızalıyım. Eğitmen bu hükme üç yerden yaklaşabilir. Biri bilgi vermek: donmanın bilinen bir savunma hali olduğunu, kalp hızının bile o anda yavaşlayabildiğini, çoğu zaman kaçmaya hazırlanmanın bir parçası olduğunu anlatmak. Bu, Recep'in «arıza» okumasını doğrudan düzeltir. Ama izin istenmeden, bir grubun önünde verilen bir düzeltme Recep'e «yanlış düşünüyorsun» gibi gelebilir.

Öteki yol Recep'in son cümlesine eğilmek. «Bir dahakine de donarsam ne olacak?» sorusu bir geçmiş anıdan çok bir gelecek kaygısı. Bu kaygı Recep'in her vardiyasını etkiliyorsa, konu ani bir yanıttan çıkıp haftalara yayılan bir yüke dönüşmüş olabilir. Eğitmen bunu sormadan bilemez.

Bir de sessizce not edilecek bir ayrım var. Bir ay önce ölümcül olabilecek bir kazadan kıl payı kurtulmuş biri «her vardiyada aklıma geliyor» diyor. Eğitmen bunun olağan bir sarsıntı mı, yoksa bir uzmanın bakması gereken bir şey mi olduğunu atölyede ayırt edemez; ama bir sonraki oturumdan önce Recep'le yalnız konuşmayı ve iş yeri hekimini hatırlatmayı aklına yazıyor. Bu sınır M12-D02'de açılıyor.

Bir de grup var. Ustabaşının «heykel oldu» şakası atölyede de yankılanabilir. Bir katılımcı, Katılımcı (Erol), sırıtıyor. Eğitmen Recep'in derdini grubun önünde bir ders malzemesine çevirmenin de, onu geçiştirmenin de bir bedeli olduğunu biliyor.

Recep kollarını dizlerine dayamış, Eğitmen'e bakıyor. «Siz olsanız ne yapardınız hocam?» diye soruyor.

Usta katmanı

Bir anı bir modele yerleştirmek ölçülebilir bir iştir: saniyeler mi sürdü, aylar mı; kalp hızlandı mı, yavaşladı mı; tehlike geçince yanıt geri çekildi mi? Bunlar sorulabilir ve çoğu zaman cevaplanabilir. Hangi modelin bir kişiye «doğru» geldiği ise ölçülebilir bir soru değildir; iki model de bir haritadır ve kişinin deneyimi her zaman haritadan geniştir.

Popüler stres anlatımı çoğu zaman yalnız Cannon'un sahnesini kullanır, çünkü anlatması kolaydır. Ama yetişkinlerin stresinin büyük kısmı ani bir tehlike değil, uzun süren bir yüktür. Aslan benzetmesi o yükü anlatmaz ve ona uygun araçları da göstermez.

Donmayı bilmek, çocukların ve yetişkinlerin hareketsizliğini yanlış okumayı önler. Ama her hareketsizlik donma değildir; yorgunluk, ilgisizlik ya da bir öğrenme güçlüğü de aynı görünebilir. Ayrımı yapan, durumun ne zaman ve hangi koşulda ortaya çıktığıdır.

Finansman bilgisi bir bulguyu sorgulamanın meşru bir başlangıcıdır, ama sonu değildir. Sorulması gereken soru, bulgunun bağımsız kaynaklarca tekrarlanıp tekrarlanmadığı ve hangi amaçla öne çıkarıldığıdır. Selye örneğinde zararlı olan, sıçan bulgularından çok, «stres» açıklamasının sigaranın yerine konmasıydı.

İki modelin ayrımı araç seçiminin de ayrımıdır. Saniyelerin yanıtı için bedenden yatıştırma araçları, M06'nın konusu, uygundur. Ayların yükü için yükün kaynağına, uykuya, harekete, desteğe ve işin düzenine bakmak gerekir; bu araçlar M07'den M11'e kadar uzanıyor.

Kanıtın sınırı

Cannon ve Selye'nin gözlemleri büyük ölçüde hayvan deneylerine, çoğu zaman ağır fiziksel zararlara dayanıyordu. Bu deneylerin insanın gündelik psikolojik yüklerine nasıl taşınacağı tartışmalıdır; bir sıçanın soğuğa verdiği yanıt bir çalışanın kıdem tartışmasına verdiği yanıtla bir değildir. Bugünkü stres fizyolojisi iki modelin bazı parçalarını doğruladı, bazılarını düzeltti; ama bu düzeltmelerin kendisi de, özellikle insanda uzun süren stresin mekanizması konusunda, hâlâ araştırılıyor.

Donma üzerine kanıtın büyük kısmı kemirgen çalışmalarından geliyor. İnsanda donmanın ölçülmesi daha yeni ve laboratuvar düzeneklerine dayanıyor; gündelik hayatta bir toplantıda ya da bir sınıfta yaşanan hareketsizliğin aynı mekanizmayla açıklanıp açıklanamayacağı genellenemez. Bu derste «toplantıda donmak» gibi örnekler bir benzetme olarak kullanıldı; o anların laboratuvardaki donmayla aynı şey olduğu gösterilmiş değil.

Tütün finansmanına dair belge incelemesi bir tarihsel kayıttır; Selye'nin belirli bir bulgusunun yanlış olduğunu göstermez. Finansmanın bir araştırma alanını hangi ölçüde biçimlendirdiğini ölçmek zordur ve tartışmaya açıktır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Cannon tehlike anında bedenin saniyeler içinde nasıl harekete geçtiğini anlattı; bu hızlı yanıt bir bozukluk değil, işini görüp geri çekildiğinde sağlıklı bir bedenin işaretidir ve bugün de geçerlidir.

Savaş ya da kaç tepkisi savunma yanıtlarının hepsi değildir. Donma, kalp hızının yavaşladığı ve dikkatin keskinleştiği etkin bir savunma halidir; tehlike anında donup kalmak bir kusur sayılmaz.

Selye'nin her zarara aynı yanıt iddiası sınırlandı. Stres yanıtının ortak bir çekirdeği var, ama yanıtın büyüklüğü etkene ve kişinin onu nasıl okuduğuna bağlıdır.

Tükenme evresi bir benzetme olarak değerli, bir mekanizma olarak yanıltıcıdır. Uzun süren stresin zararı bir hormon deposunun boşalmasından çok, stres sistemlerinin geri çekilemeden açık kalmasından gelir.

Bir modelin arkasındaki parayı sormak meşrudur. «Hastalığın nedeni stres» açıklaması, Zonguldak'taki öksürükte olduğu gibi, bazen başka bir nedeni gölgede bırakır. Samsun'daki atölyede Recep donmuştu ve bunu bir arıza sanıyordu; asıl soru ise bir dahakini düşündüğü her vardiyadaydı.

Sonraki derse köprü

Selye'nin modeli stresin zararını anlatırken, Selye sonraki yıllarda bir şey daha ekledi: her stres zararlı değildi, bazısı iyiydi. Gündelik dilde «biraz stres iyidir, insanı ileri iter» diye dolaşan bu fikir bir eğriyle de anlatılır. M01-D03 bu «iyi stres» anlatısının sınırını soruyor: o eğri gerçekte neyi ölçtü ve «biraz stres performansı artırır» cümlesi hangi koşulda doğru?