Psikolojik taciz

Açılış sahnesi

Ankara, Çankaya, cuma akşamı, saat dokuz buçuk. Lalezar Mağazacılık'ın bir ev ve yaşam mağazasında kepenk inmek üzere. Müdür yardımcısı Selin önümüzdeki ayın vardiya planını onaylamak için ekrana bakıyor ve bir şey dikkatini çekiyor: yirmi iki yaşındaki satış danışmanı Burcu, üç aydır her cumartesi kapanış vardiyasında. Aynı üç ayda iki kez depo sayımına tek başına yazılmış, ekibin yazışma grubundan bir ara çıkarılıp «yanlışlıkla» geri eklenmiş. Mağaza müdürü sabahları herkese tek tek günaydın diyor; Selin şimdi fark ediyor ki Burcu'ya demiyor.

Selin hiçbirinin tek başına bir şey olmadığını biliyor. Kapanış vardiyası birine düşmek zorunda, sayım da. Grup karışıklığı herkesin başına gelir. Günaydın demek de bir kural değil. Ama hepsi aynı kişide birleşiyor ve üç aydır sürüyor. Selin kendine soruyor: bu kötü şans mı, kötü planlama mı, yoksa adını koymaktan çekindiğim başka bir şey mi? Bu ders psikolojik tacizin neyle tanındığını, tek tek açıklanabilir görünen davranışların ne zaman bir örüntüye dönüştüğünü anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Psikolojik taciz gündelik dilde «mobbing» diye anılır ve bu kelime bazen her türlü kırgınlığa, bazen de hiçbir şeye yapıştırılır. İki uç da zarar verir: her sert sözü taciz saymak kavramı boşaltır; tekrar eden bir hedeflemeyi «sıradan gerginlik» diye geçiştirmek de onu büyütür. Önce hukukun psikolojik tacizi nerede andığını kısaca hatırlayacağız. Sonra araştırmaların tacizi nasıl ölçtüğüne ve hangi davranış türlerini ayırdığına bakacağız. Ardından tek bir kırıcı olayı bir örüntüden ayıran dört soruyu sahadaki örneklerle sınayacağız. En sonda Selin'in vardiya planına döneceğiz.

Kural ne diyor

Psikolojik taciz Türk mevzuatında ayrıntılı bir tanımla yer almaz; ama işverenin buna karşı koruma borcu açıkça yazılıdır.

Maddenin tamamını bir önceki derste okuduk. Burada önemli olan şu: maddede «psikolojik taciz» sözü geçiyor ama ne olduğu tarif edilmiyor. Bu boşluğu, bir davranışın taciz sayılıp sayılmadığını her olayda değerlendiren yargı ve işyerinde zorbalık üzerine yapılan araştırmalar dolduruyor. «Mobbing» kelimesi kanunda yok; bu akademide Türkçe karşılığı olan psikolojik tacizi kullanıyoruz.

Bir de 6701 sayılı Kanun'un «işyerinde yıldırma» kavramı var; o, kanunda sayılan bir ayrımcılık temeline dayanan yıldırmayı anlatır ve bu modülün dördüncü dersinde ayrıca işleniyor. Bir temele dayanmayan, örneğin kişisel bir husumetten ya da bir yöneticinin birini «gözden çıkarmasından» doğan taciz de Borçlar Kanunu'nun koruma borcunun içindedir.

Sahada

Araştırma tacizi nasıl ölçüyor

Araştırmacılar tacizi tek bir soruyla değil, bir davranış listesiyle ölçmeyi tercih ediyor. Bunun bir nedeni var: insanlar «tacize uğradınız mı» sorusuna farklı cevaplar verir; ama «işinizle ilgili bir bilgi sizden saklandı mı», «işinizle ilgili alay edildi mi» gibi sorulara verilen cevaplar karşılaştırılabilir.

Bu üç grup sahada tanımayı kolaylaştırıyor. Kişisel taciz kişiyi hedef alır: alay, lakap, dedikodu, özel hayatıyla ilgili imalar, görmezden gelinmek. İşle ilgili taciz işin kendisi üzerinden yürür: bilgi saklamak, yetişmesi imkânsız süreler, işin elinden alınması ya da niteliğinin altında iş verilmesi, işinin sürekli ve aşırı denetlenmesi. Fiziksel olarak korkutucu davranış ise bağırmak, parmak sallamak, yolunu kesmek, kişinin alanına girmektir.

Kabalıktan tacize: bir süreklilik

Bir işyerindeki her kaba davranış taciz değildir. Ama araştırmalar kabalık ile taciz arasında keskin bir duvar değil, bir süreklilik görüyor.

Bu bulgunun sahadaki karşılığı şu: işle ilgili eleştiri alan bir grup var ve bu grup tacize uğrayanlardan ayrı duruyor. Yani eleştiri, hatta sık eleştiri, kendi başına taciz değil. Ağır taciz ise çoğu zaman yalnızlaştırmayla birlikte geliyor: kişinin sözü kesiliyor, davet edilmiyor, yanına oturulmuyor.

Tek olay mı, örüntü mü: dört soru

Bir davranış dizisinin psikolojik taciz olup olmadığına tek başına karar vermek senin işin değil; ama dört soru neye baktığını netleştirir.

Birincisi, tekrar ediyor mu? Bir kez söylenen kırıcı bir söz ile haftalarca süren bir alay aynı şey değildir. İkincisi, sistemli mi? Davranışlar dağınık mı, yoksa aynı kişiye yöneliyor ve birbirini tamamlıyor mu? Üçüncüsü, ne kadar sürüyor? Araştırmalar tek bir olaya değil, belli bir süreye yayılan maruziyete bakar; bir haftalık gerginlik başka, üç aylık bir örüntü başka. Dördüncüsü, kişi kendini savunabiliyor mu? Hedef olan kişi bir stajyerse, deneme süresindeyse, ya da davranışın sahibi onun amiriyse, karşılık vermesi zorlaşır; taciz çoğu zaman tam bu dengesizlikte büyür.

Selin'in vardiya planı

Selin dört soruyu Burcu'nun durumuna uyguluyor. Tekrar ediyor: üç aydır her cumartesi. Sistemli görünüyor: vardiya, sayım, grup ve selam aynı kişide birleşiyor. Süre aylar. Burcu kendini savunabilir mi? Yirmi iki yaşında, ilk işinde ve planı yapan kişi onun müdürü. Selin bunun taciz olup olmadığına karar vermiyor; ama artık bunu bir planlama tesadüfü olarak da kapatmıyor. Önce planı düzeltiyor: kapanış vardiyalarını ekip içinde döndürüyor. Sonra Burcu'yla kısa bir konuşma yapmayı ve gördüğü örüntüyü insan kaynaklarıyla bir soru olarak paylaşmayı planlıyor. Bir tanığın ne yapabileceği ve bunu nasıl yapacağı bu akademinin üçüncü modülünde işleniyor.

Gri alan

Psikolojik tacizin sınırları birkaç noktada tartışmalı. Ne kadar süre «uzun» sayılır? Araştırmalar belli bir süreye yayılan maruziyete bakar, ama bu süre bir sözleşmenin ya da kanunun koyduğu bir eşik değil; yoğun ve kısa bir hedefleme de ağır bir zarar verebilir. Kasıt gerekir mi? Bazı tanımlar davranışın kişiyi yıldırmaya yönelmesini arar; oysa bir yönetici birini kasıtla değil, umursamazlıkla aylarca dışlayabilir ve sonuç hedef olan kişi için aynı olabilir. Ölçümün kendisi de belirsizlik taşır: öz bildirime dayanan araştırmalar kişinin yaşadığını iyi yakalar ama aynı davranışı iki kişinin farklı yaşayabileceğini de gösterir. Bu yüzden «bu kesin taciz» ya da «bu kesinlikle değil» cümlelerini erken kurmak iki yönde de hata yapma riski taşır. Gördüğün bir örüntüyü bir soru olarak taşımak, ona henüz bir ad koymadan da mümkün.

Senin işinde

Bir ekipte çalışıyorsan, bir sonraki vardiya planına, toplantı davet listesine ya da yazışma grubuna bir kez de şu gözle bak: aynı kişi hep aynı yerde mi kalıyor? En zor görev, en kötü saat, en eksik bilgi hep aynı adı mı buluyor? Bu soruyu sormak kimseyi suçlamak değildir. Kendi davranışını da aynı dört soruyla sınayabilirsin: birine tekrar eden bir alayın, bir dışlamanın ya da bir sabırsızlığın parçası mısın? Bazen taciz bir kişinin değil, bir ekibin alışkanlığıdır ve ekipteki herkes yalnızca küçük bir parçasını yapar. Yöneticiysen, eleştirini kayda geçirdiğin ölçütü herkese aynı uygulayıp uygulamadığına bak; bir kişiye uyguladığın ölçü ötekilerden farklıysa bunun gerekçesini yazabilmelisin. Kendin hedef olduğunu düşünüyorsan, yaşadıklarını tarihleriyle not etmeye başlamak ileride hem senin hem dinleyecek kişinin işini kolaylaştırır; bunun nasıl yapılacağı üçüncü modülün kayıt dersinde anlatılıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Psikolojik taciz Türk Borçlar Kanunu'nda adıyla anılır ve işveren buna karşı önlem almakla yükümlüdür; ama tanımı kanunda değil, yargıda ve araştırmada şekillenir. Araştırmalar tacizi bir davranış listesiyle ölçer ve üç grup görür: kişiyi hedef alan, işle ilgili ve fiziksel olarak korkutucu davranışlar. Kabalık ile ağır taciz arasında bir süreklilik var; işle ilgili eleştiri alanlar tacize uğrayanlardan ayrı bir grup, ağır tacizde ise yalnızlaştırma öne çıkıyor. Bir örüntüyü tek olaydan ayırmak için dört soru sorulur: tekrar ediyor mu, sistemli mi, ne kadar sürüyor ve hedef olan kendini savunabiliyor mu?

Sonraki derse köprü

Psikolojik tacizde tek bir olay çoğu zaman yetmez; örüntü aranır. Cinsel tacizde ise durum farklı olabilir: tek bir söz, tek bir mesaj ya da tek bir temas yeterli olabilir. Cinsel tacizin sözlü, sözsüz, fiziksel ve dijital biçimlerini ve neden tekrar şartı aranmadığını M01-D03 ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bu derste anlatılan psikolojik tacizi en iyi tarif eden hangisidir?

• A) Bir çalışana bir kez yüksek sesle konuşulması.
• B) İşle ilgili her türlü eleştiri.
• C) Bir çalışanın belli bir süre boyunca tekrar eden ve sistemli olumsuz davranışlara hedef olması ve kendini savunmakta zorlanması.
• D) İki eşit çalışan arasındaki bir tartışma.

Cevap: C. Psikolojik taciz tekrar, sistem, süre ve kendini savunmada zorlanma unsurlarıyla tanınır. Tek bir bağırma, işle ilgili eleştiri ya da eşitler arasındaki bir tartışma tek başına bu tanımı karşılamaz.

Soru 2 · Senaryo

Bir müdür yardımcısı, üç aydır aynı genç çalışanın hep kapanış vardiyasına yazıldığını, sayıma tek başına verildiğini ve yazışma grubundan bir ara çıkarıldığını fark ediyor. Her biri tek başına açıklanabilir görünüyor. En uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Davranışların aynı kişide birleştiğini ve sürdüğünü görüp planı düzeltmek ve örüntüyü bir soru olarak taşımak.
• B) Her davranışın açıklaması olduğu için hiçbir şey yapmamak.
• C) Mağaza müdürünü hemen tacizle suçlamak.
• D) Çalışana işten ayrılmasını önermek.

Cevap: A. Taciz çoğu zaman tek tek açıklanabilir davranışlardan kurulur; belirleyici olan bunların aynı kişide birleşmesi ve sürmesidir. Karar vermeden önce planı düzeltmek ve gözlemi doğru kişiye bir soru olarak taşımak, ne görmezden gelmek ne de erken hüküm vermektir.

Soru 3 · Tuzak

Bir yönetici bütün planlamacıların rota hatalarını aynı tabloda tutuyor ve her biriyle tek tek, başkalarının yanında olmadan konuşuyor. Planlamacılardan biri bunun taciz olduğunu söylüyor. Bu ders açısından en doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Tablo tutmak her durumda psikolojik tacizdir.
• B) Herkese aynı uygulanan, işe yönelik ve aşağılamayan eleştiri, sık olsa da tek başına psikolojik taciz sayılmaz.
• C) Planlamacı rahatsız olduğu için taciz kesinleşmiştir.
• D) Yönetici eleştiri yapamaz.

Cevap: B. Araştırma işle ilgili eleştiri alanları tacize uğrayanlardan ayrı bir grup olarak görüyor. Ölçütün herkese aynı uygulanması, işe yönelmesi ve kişiyi aşağılamaması bu ayrımın temelidir.

Soru 4 · Uygulama

Bir hat şefi, kendisine itiraz eden bir teknisyenin masasına her gün eğiliyor, arkasında durup yüksek sesle konuşuyor, ama hiç dokunmuyor ve hakaret etmiyor. Bu davranış araştırmanın ayırdığı gruplardan hangisine en yakındır?

• A) İşle ilgili eleştiri.
• B) Hiçbir gruba; söz olmadığı için taciz olamaz.
• C) Kişisel taciz olarak alay.
• D) Fiziksel olarak korkutucu davranış.

Cevap: D. Kişinin alanına girmek, arkasında durmak ve yüksek sesle konuşmak, araştırmaların fiziksel olarak korkutucu davranış dediği grubun tipik örnekleridir. Hakaret ya da temas olmaması, davranışın korkutucu bir mesaj taşımadığı anlamına gelmez.