Saygılı işyeri ne demek

Açılış sahnesi

Gebze, pazartesi sabahı, saat yedi. Lalezar Lojistik'in deposunda gece vardiyası teslim ediliyor. Depo müdürü Kerem Bey, sevkiyat rampasının önünde haftalık hata tablosunu okuyor. Geçen hafta yanlış adrese giden on bir koliden dördü aynı toplayıcının listesinden çıkmış. Kerem Bey tabloyu indiriyor, toplayıcının adını yüksek sesle söylüyor ve otuz kişinin önünde ekliyor: «Bu kadar beceriksizlik görmedim. Okumayı bilmeyen birini nereden buldular?» Birkaç kişi gülüyor, çoğu yere bakıyor.

Rampanın kenarında, genel müdürlükten denetim için gelmiş insan ve kültür direktörü Nesrin Hanım duruyor. Toplantıdan sonra Kerem Bey'in yanına gidiyor. Kerem Bey ondan önce konuşuyor: «Biliyorum ne diyeceğinizi. Ama burası depo, kibarlık okulu değil. Hata oranını yarıya ben indirdim.»

Nesrin Hanım'ın önünde iki soru var. Saygı, bir deponun lüks sayabileceği bir nezaket mi? Yoksa bir işverenin, sonucu ne olursa olsun yerine getirmek zorunda olduğu bir borç mu? Bu ders saygılı işyerinin ne demek olduğunu bu iki sorudan açıyor.

Bu derste ne olacak

«Saygılı işyeri» kulağa bir afiş cümlesi gibi gelir: koridora asılır, kimse okumaz. Oysa Türk hukukunda işyerindeki saygının bir karşılığı var ve bu karşılık bir öneri değil, işverene yüklenmiş bir borçtur. Önce Türk Borçlar Kanunu'nun bu borcu nasıl yazdığını okuyacağız. Sonra borcun neyi kapsadığını, kime ait olduğunu ve bir yöneticinin davranışıyla nasıl ilişkilendiğini sahadan örneklerle göreceğiz. Ardından saygının işin kendisiyle ilişkisine, yani hata söylemenin, soru sormanın ve öğrenmenin hangi ortamda mümkün olduğuna bakacağız. En sonda Kerem Bey'in «kibarlık okulu» cümlesine döneceğiz.

Kural ne diyor

Saygılı işyerinin hukuktaki adresi Türk Borçlar Kanunu'nun işverenin borçlarını sayan bölümüdür.

Bu cümlede dört ayrı borç var. Birincisi işçinin kişiliğini korumak; ikincisi ona saygı göstermek; üçüncüsü işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen kurmak. Dördüncüsü bunların içinden özellikle seçilmiş olanıdır: tacizi önlemek ve tacize uğrayanın daha fazla zarar görmesini engellemek. Önemli kelime «yükümlüdür»: kanun «saygılı olunması tavsiye edilir» demiyor. Bir de «hizmet ilişkisinde» sözüne dikkat edin: borç yalnız masa başında değil, işin yürüdüğü her yerde, rampada, sahada, müşterinin karşısında da sürer.

Aynı maddenin son fıkrası borcun ihlal edilmesinin sonucunu söyler.

Kişilik haklarının ihlali, ölüm ve yaralanmayla aynı cümlede sayılıyor. İşveren saygı borcunu yerine getirmezse bu bir «kötü yönetim» tartışması olarak kalmaz; sözleşmeye aykırılık olarak tazminat doğurabilir.

Sahada

Borç kimin, davranış kimin

Kanun borcu işverene yüklüyor, ama işveren bir kişi değildir. Bir şirket bu borcu müdürleri, şefleri ve vardiya amirleri aracılığıyla yerine getirir ya da getiremez. Kerem Bey rampada konuştuğunda kendi adına değil, Lalezar Lojistik adına konuşuyordu.

Saygı ve işin kendisi

Kerem Bey'in itirazı ciddiye alınmayı hak ediyor: hata oranı gerçekten düştü. Peki saygı ile iş sonucu arasında bir ilişki var mı, yoksa biri ötekinin bedeli mi?

Öğrenme davranışı dediğimiz şey, bir deponun gündelik dilinde şudur: yanlış etiketi fark eden toplayıcının bunu söylemesi, emin olmadığı bir adresi sorması, kendi hatasını saklamaması. Herkesin önünde aşağılanan bir toplayıcı bir dahaki sefere hatasını söylemeyebilir; sadece daha iyi saklar.

Saygı, sağlık ve güvenlik

Saygı borcu yalnız Borçlar Kanunu'nda yaşamıyor. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da işverenden çalışma ortamındaki ilişkileri hesaba katmasını istiyor.

Bu bent işverenin risklerden korunma ilkeleri arasında sayılır. «Sosyal ilişkiler» sözü, bir işyerindeki ilişki düzeninin de bir sağlık ve güvenlik konusu olarak ele alınabileceğini gösterir. Bunun nasıl bir risk değerlendirmesine dönüştüğü, bu akademinin önleme modülünde ve İş Sağlığı ve Güvenliği Akademisi'nin psikososyal risk derslerinde işleniyor.

Kerem Bey'in cümlesi

Nesrin Hanım, Kerem Bey'e hata oranının düşüşünü küçümsemediğini söylüyor; tablonun her pazartesi okunmaya devam etmesini istiyor. Değişmesi gereken tek bir şey var: tablo okunurken hataya ad konacak, kişiye değil. Toplayıcıyla ayrıca, iki kişi konuşulacak; listesindeki hatanın kaynağı aranacak. Belki adres etiketleri küçük, belki listesi diğerlerinden uzun. Nesrin Hanım bir de şunu soruyor: geçen hafta kaç kişi bir hatayı fark edip söylemekten çekindi? Kerem Bey bunun cevabını bilmiyor. Saygılı işyeri tam olarak bu sorunun cevabını bilmeyi mümkün kılan yerdir.

Gri alan

Kanun saygı borcunu genel bir cümleyle koyuyor ve «saygısızlığın» listesini vermiyor. Bu bilinçli bir genişlik: işyerleri, meslekler ve ilişkiler o kadar farklı ki tek bir liste hepsini kapsayamaz. Ama bu genişlik belirsizlik de doğurur. Yüksek sesle verilen bir talimat bir şantiyede gürültünün gereği, bir ofiste aşağılama olabilir. Bir lakap bir ekipte sevgi, başka bir ekipte alay sayılabilir. Bir yöneticinin sert bir e-postası tek başına saygı borcunun ihlali mi, yoksa yalnız kötü bir iletişim mi, çoğu zaman tek bir olaydan değil, olayın tekrarından, bağlamından ve kişiyi hedef alıp almadığından anlaşılır. Kişinin bu davranışı nasıl yaşadığı önemlidir; ama tek başına yeterli bir ölçüt sayılıp sayılmayacağı, davranışın kendisine ve bağlamına ne kadar ağırlık verileceği tartışmalıdır. Bu belirsizlik bir gerekçe değil, bir uyarıdır: emin olmadığın bir davranışı «belki yanlış anladım» diye kendi içinde kapatmak yerine, yöneticine ya da insan kaynaklarına bir soru olarak taşıyabilirsin. Bir davranışın sınırı aşıp aşmadığını konuşmak, onu hemen bir şikâyete çevirmek demek değildir.

Senin işinde

Ekibinde, masanda ya da sahada her gün bir başkasıyla çalışıyorsan, saygı borcunu üç soruyla sınayabilirsin. Birincisi: söylediğim ya da yaptığım şey işe mi yöneliyor, kişiye mi? «Bu raporda üç hata var» işe yönelir; «senden zaten bu beklenirdi» kişiye. İkincisi: aynı şeyi bir başkasına, bir müşteriye ya da üst yöneticime aynı biçimde söyler miydim? Söylemeyeceksem, güç farkı davranışımı biçimlendiriyor olabilir. Üçüncüsü: bu davranış tekrar ediyor mu ve hep aynı kişiyi mi buluyor? Tek bir kötü gün herkesin başına gelir; aynı kişiye yönelen bir örüntü başka bir şeydir. Yöneticiysen, ekibinin en sessiz üyesinin neden sessiz olduğunu merak et. Bir hatanın ilk kime söylendiğini ve söylendiğinde ne olduğunu gözle; ekibin bir hatayı sana söylemekten çekiniyorsa, sonuç tablon sana gerçeği göstermiyor olabilir. Bir davranışın sınırı aşıp aşmadığından emin değilsen, bunu insan kaynaklarıyla konuşmak bir şikâyet açmak değildir; bir soru sormaktır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türk Borçlar Kanunu işverene işçinin kişiliğini korumayı, ona saygı göstermeyi, dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen kurmayı ve özellikle psikolojik ve cinsel tacizi önlemeyi borç olarak yükler; tacize uğrayanın daha fazla zarar görmemesi için de önlem almasını ister. Borcun ihlali, kişilik haklarının ihlaline bağlı zararlar için sözleşmeye aykırılık hükümleriyle tazminat doğurabilir. İşveren bu borcu yöneticileri aracılığıyla yerine getirir; bir şefin cümlesi şirketin borcunun parçasıdır. Saygı eleştiriyi yasaklamaz, kişiyi hedef alan aşağılamayı yasaklar. Bir ekipte kişisel risk almanın güvenli olduğu inancı, araştırmada ekibin öğrenme davranışıyla ilişkili bulunmuştur: hatanın söylendiği yer, düzeltilebildiği yerdir.

Sonraki derse köprü

Kerem Bey'in rampadaki cümlesi tek bir sabahtı. Peki aynı toplayıcı her pazartesi adıyla anılsa, molada yanına kimse oturmasa ve en uzun listeler hep ona verilse ne olurdu? Tek bir kırıcı olay ile bir kişiyi aylarca hedef alan bir örüntü arasındaki farkı, yani psikolojik tacizin neyle tanındığını M01-D02 açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Türk Borçlar Kanunu madde 417'ye göre işverenin işçinin kişiliğine saygı göstermesi nedir?

• A) Kanunun bir yükümlülüğü.
• B) Şirket kültürüne bırakılmış bir tercih.
• C) Yalnız kamu kurumları için geçerli bir ilke.
• D) Yalnız toplu iş sözleşmesi varsa doğan bir borç.

Cevap: A. Kanun işverenin işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermekle, özellikle psikolojik ve cinsel tacizi önlemekle «yükümlü» olduğunu söyler. Bu bir tavsiye ya da kültür tercihi değil, her işverene yüklenmiş bir borçtur.

Soru 2 · Senaryo

Bir depo müdürü haftalık hata tablosunu ekibin önünde okuyor ve bir çalışanı adıyla anarak «beceriksiz» diyor. Hangisi en doğru değerlendirmedir?

• A) Hata tablosunu ekibin önünde okumak saygı borcunu ihlal eder.
• B) Sonuç alındığı sürece yöntem değerlendirilmez.
• C) Tabloyu okumak meşrudur; sorun, eleştirinin kişiyi hedef alan bir aşağılamaya dönüşmesidir.
• D) Çalışan şikâyet etmediği sürece borç doğmaz.

Cevap: C. Saygı borcu işe yönelik ölçmeyi ve eleştiriyi yasaklamaz; kişiyi hedef alan, onurunu kıran davranışı yasaklar. Kanun borcu sonuca ya da şikâyete bağlamaz.

Soru 3 · Tuzak

Bir ekip lideri «Benim ekibimde kimse şikâyet etmiyor, demek ki saygı sorunu yok» diyor. Bu ders açısından en zayıf nokta hangisi?

• A) Şikâyet olmaması her zaman sorunun olmadığını gösterir.
• B) Şikâyet olmaması, sorunun olmadığını değil, söylenmediğini de gösteriyor olabilir.
• C) Saygı borcu yalnız şikâyet varsa doğar.
• D) Ekip lideri bu borçtan sorumlu değildir.

Cevap: B. Aşağılamanın olduğu bir ortamda insanlar hatalarını da sorunlarını da söylemekten çekinebilir. Şikâyet yokluğu bir veri değil, yorumlanması gereken bir sessizliktir; borç da şikâyete bağlı değildir.

Soru 4 · Uygulama

Bir mağazada müşteri kasadaki çalışana hakaret ediyor ve müdür «müşteri her zaman haklıdır» diyerek araya girmiyor. Bu dersin çerçevesinde hangisi doğrudur?

• A) Müşteri işçi olmadığı için işverenin hiçbir borcu yoktur.
• B) Çalışan müşteriyle tartışmalıdır.
• C) Yalnız fiziksel temas varsa işveren sorumludur.
• D) İşverenin koruma borcu, çalışanın işin yürüdüğü yerde karşılaştığı kişilere karşı da sürer.

Cevap: D. Kanun koruma borcunu «hizmet ilişkisinde» kurar; çalışan işi yaparken karşılaştığı kişilere karşı da korunur. Müşteriden gelen davranışın ayrıntısı M02'nin ayrı bir dersinde işleniyor.