Cinsel taciz

Açılış sahnesi

İzmir, Bayraklı, salı, öğle molası. Lalezar Çağrı'nın dördüncü katında kalite analisti Hande, kaydedilmiş görüşmeleri dinlediği köşeden kalkıp mutfağa gidiyor. Kapıda vardiya amiri Cem, iki hafta önce işe başlamış müşteri temsilcisi Gizem'e sesleniyor, mutfaktaki altı kişinin duyacağı bir sesle: «Bu etekle bugün müşteriler telefonu kapatmak istemez. Bacaklarına bakan olsa satış rekoru kırarsın.» İki kişi gülüyor. Gizem bir şey demeden bardağını alıp masasına dönüyor.

Hande o gün öğleden sonra Gizem'in görüşmelerini dinlerken onun sesinin titrediğini fark ediyor. Kendine soruyor: Cem bunu ilk kez söyledi, Gizem itiraz etmedi, söz de bir iltifat gibi kurulmuştu. Bu bir şaka mı, kabalık mı, yoksa adı başka bir şey mi? Bu ders cinsel tacizin neyle tanındığını ve neden tek bir sözün, tek bir mesajın ya da tek bir temasın yetebildiğini anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste psikolojik tacizin bir örüntü olduğunu, tekrar ve süreyle tanındığını gördük. Cinsel tacizde hukuk böyle bir şart koymuyor. Önce Türk Ceza Kanunu'nun cinsel taciz suçunu ve İş Kanunu'nun cinsel taciz karşısında işçiye ve işverene tanıdığı hakları okuyacağız. Sonra araştırmaların cinsel tacizi hangi üç biçimde ölçtüğüne ve bu biçimlerin sahada nasıl göründüğüne bakacağız. Ardından insanların yaşadıkları davranışa neden çoğu zaman «taciz» adını koymadığını gösteren bir bulguya geçeceğiz. En sonda Hande'nin mutfak kapısında duyduğu cümleye döneceğiz.

Kural ne diyor

Cinsel taciz hem bir suç hem de iş sözleşmesini sona erdiren bir neden olarak kanunda yer alır.

Birinci fıkranın önemli kelimesi «cinsel amaçlı»: kanun davranışın biçimini saymıyor, amacına bakıyor. Bir söz, bir bakış, bir mesaj ya da bir temas bu kapsama girebilir. Kanun bir tekrar şartı da koymuyor. Suç mağdurun şikâyetine bağlıdır; yani savcılığın soruşturma yapabilmesi için tacize uğrayanın şikâyet etmesi gerekir. İkinci fıkra ise işyerini doğrudan ilgilendiriyor: suç hizmet ilişkisinin ya da aynı işyerinde çalışmanın sağladığı kolaylıktan, ya da telefon ve mesajlaşma gibi elektronik haberleşme araçlarından yararlanılarak işlenirse ceza yarı oranında artar. Kanun, iş ilişkisini bir hafifletici değil, bir ağırlaştırıcı sayıyor.

İş Kanunu cinsel tacizi iş sözleşmesi açısından ele alır.

Yirmi dördüncü madde işçinin, yirmi beşinci madde işverenin sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebileceği hâlleri sayar. İşveren tacizde bulunursa işçi sözleşmeyi hemen sona erdirebilir. Tacizi bir iş arkadaşı ya da bir müşteri yapıyorsa, işçinin bu hakkı işverene bildirmesine rağmen önlem alınmamasına bağlanır. Öbür yönden, bir başka işçiye cinsel tacizde bulunan işçinin sözleşmesi de işveren tarafından haklı nedenle feshedilebilir. Bu fesih haklarının kullanılma süresi ve yolu bu akademinin bildirim ve soruşturma modüllerinde ve Gündelik Hukuk Akademisi'nin fesih derslerinde işleniyor.

Sahada

Üç biçim

Araştırmacılar cinsel tacizi tek bir davranış olarak değil, birbirinden farklı üç biçim olarak ölçüyor.

Bu üç biçim ağırlık sırasıyla dizilmiş gibi görünse de sahada en sık karşılaşılan çoğu zaman ilkidir; ve ilki cinsel bir istek içermediği için en kolay «şaka» diye geçiştirilendir.

Yaşanan ile adı konan

Cinsel tacizin bir özelliği, yaşayan kişinin bile onu çoğu zaman bu adla anmamasıdır.

Bu farkın sahadaki karşılığı Gizem'in sessizliği. İnsanlar bir davranışı rahatsız edici bulup yine de «taciz» kelimesini kullanmaktan kaçınabilir: kelime ağır gelir, karşıdaki kişi sevilen biridir, ya da yaşadıklarının «o kadar da önemli» olmadığını düşünürler. Bir kurumun sorusu bu yüzden «kimse taciz bildirmedi mi» değil, «hangi davranışlar yaşanıyor» olmalı.

Hande'nin mutfak kapısı

Hande, Cem'in cümlesinin tek seferlik olduğunu ve Gizem'in itiraz etmediğini düşünerek bir an «bir şey olmadı» diye geçmek istiyor. Ama ders bunun iki nedenle yeterli olmadığını gösteriyor: kanun tek bir sözü yeterli sayabilir ve itirazın olmaması davranışın istendiği anlamına gelmez. Cem, Gizem'in vardiya amiri; araştırmanın işaret ettiği güç farkı tam burada. Hande ne Cem'i suçlamak ne de Gizem adına karar vermek zorunda. Önce Gizem'e kısa ve kimsenin duymadığı bir yerde «mutfakta duyduğum söz beni rahatsız etti, sen iyi misin» diye sorabilir. Sonra gördüğünü, kendi gözlemi olarak, kalite ekibinin bağlı olduğu yöneticiye ya da insan kaynaklarına iletebilir. Bir tanığın bu iki adımı nasıl atacağı, araya girmenin hangi yollarının olduğu ve kararın tacize uğrayanda kalması M03'ün konusu.

Gri alan

Cinsel tacizin sınırı bazı yerlerde tartışmalı. Kanun «cinsel amaçlı» der; ama bir sözün amacı her zaman açık değildir ve aynı cümle bir arkadaşlar arası şakada başka, bir amir ile yeni bir çalışan arasında başka anlam taşıyabilir. İki çalışan arasındaki karşılıklı bir yakınlaşma taciz değildir; ama biri ötekinin amiriyse, «karşılıklılık»ın ne kadar özgür olduğu sorusu doğar ve kurumların bu ilişkileri nasıl ele alacağı konusunda tek bir doğru yoktur: bazıları bildirim ister, bazıları raporlama hattının değişmesini, bazıları hiçbir kural koymaz. İlişki bittiğinde süren ısrar ise artık istenmeyen ilgidir. Bir başka belirsizlik süredir: tacize uğrayan kişi çoğu zaman olayı hemen anlatmaz ve bunun birçok nedeni olabilir; geç anlatılmış bir olay, sırf geç anlatıldığı için daha az güvenilir sayılmamalıdır. Bu belirsizliklerin hiçbiri, istenmediği belli olan bir davranışı sürdürmeyi meşru kılmaz.

Senin işinde

Bir iş arkadaşına görünüşü, bedeni ya da özel hayatı hakkında bir şey söylemeden önce kendine iki soru sor: bunu işin bir gereği olarak mı söylüyorum, ve karşımdaki kişi bana aynı rahatlıkla «bunu söyleme» diyebilir mi? İkinci sorunun cevabı hayırsa, özellikle de sen onun yöneticisi, kıdemlisi ya da değerlendiricisiysen, söyleme. Mesajlaşma uygulamalarında mesai dışında bir iş arkadaşına iş dışı ve kişisel bir mesaj yazmadan önce aynı soruyu sor; bir mesaj ekran görüntüsüyle saklanabilir ve kanun elektronik araçları ayrıca anıyor. Bir davranışa tanık olduysan, tacize uğrayanın sessizliğini onay saymamaya çalış; ona sormak ve kararı ona bırakmak bir sonraki modülün konusu. Kendin tacize uğradıysan, tek bir olay da olsa tarihini, saatini, sözü ve oradakileri bir yere not etmek ileride işine yarar. Yöneticiysen, ekibinde «şaka» diye geçen cinsiyete dayalı yorumların ilk görüldüğü anda, herkesin önünde değil ama açıkça, kabul edilmediğini söyle.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türk Ceza Kanunu bir kimseyi cinsel amaçlı olarak taciz etmeyi suç sayar; suç şikâyete bağlıdır ve tekrar şartı yoktur. Hizmet ilişkisinin, aynı işyerinde çalışmanın ya da elektronik haberleşme araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanılırsa ceza yarı oranında artar; mağdur işi bırakmak zorunda kaldıysa ceza bir yıldan az olamaz. İş Kanunu'na göre işveren tacizde bulunursa ya da bildirilen bir tacize karşı önlem almazsa işçi sözleşmeyi hemen feshedebilir; bir başka işçiye cinsel tacizde bulunan işçinin sözleşmesi de haklı nedenle feshedilebilir. Araştırmalar cinsel tacizi üç biçimde ölçer: cinsiyete dayalı aşağılama, istenmeyen cinsel ilgi ve cinsel zorlama. İnsanlar yaşadıkları davranışa çoğu zaman «taciz» adını koymaz; sessizlik onay değildir.

Sonraki derse köprü

Şantiyedeki mühendise söylenen «bunu kocana sor» cümlesi cinsel bir istek taşımıyordu; onu hedef alan şey cinsiyetiydi. Bir kişi cinsiyeti, yaşı, engelliliği, dini ya da etnik kökeni yüzünden hedef alındığında hukuk başka bir kapı da açar: ayrımcılık yasağı ve 6701 sayılı Kanun'un «işyerinde yıldırma» dediği şey. Bu temele dayalı tacizi ve eşit davranma borcunu M01-D04 açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Türk Ceza Kanunu'na göre cinsel taciz suçu için hangisi doğrudur?

• A) Suç ancak davranış en az üç kez tekrarlanırsa oluşur.
• B) Suç mağdurun şikâyetine bağlıdır ve kanun bir tekrar şartı koymaz.
• C) Suç yalnız fiziksel temasla işlenebilir.
• D) İşyerinde işlenmesi cezayı hafifletir.

Cevap: B. Kanun bir kimseyi cinsel amaçlı olarak taciz etmeyi cezalandırır, kovuşturmayı mağdurun şikâyetine bağlar ve tekrar şartı koymaz. Hizmet ilişkisinin ya da aynı işyerinde çalışmanın sağladığı kolaylıktan yararlanmak cezayı hafifletmez, yarı oranında artırır.

Soru 2 · Senaryo

Bir vardiya amiri, yeni bir çalışanın kıyafeti ve bacakları hakkında mutfakta altı kişinin önünde bir yorum yapıyor; çalışan bir şey demeden masasına dönüyor. Tanık olan bir iş arkadaşı için en uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Çalışan itiraz etmediği için bir şey olmadığını kabul etmek.
• B) Vardiya amirini herkesin önünde suçlamak.
• C) Çalışana kimsenin duymadığı bir yerde sormak ve gördüğünü kendi gözlemi olarak uygun yöneticiye ya da insan kaynaklarına iletmek.
• D) Çalışan adına savcılığa şikâyette bulunmak.

Cevap: C. Sessizlik onay değildir ve tek bir söz de cinsel taciz olabilir. Tanık, tacize uğrayanın kararını elinden almadan ona sorabilir ve kendi gözlemini kurumun içinde doğru yere taşıyabilir; suçun şikâyeti ise mağdura aittir.

Soru 3 · Tuzak

Bir bölge müdürü, sözleşmesi yenilenecek bir çalışana iki kez akşam yemeği teklif ediyor ve reddedilince «sözleşme dönemi yaklaşıyor, birbirimizi daha iyi tanısak iyi olur» diye yazıyor. Bu durum araştırmaların ayırdığı biçimlerden hangisine en yakındır?

• A) Cinsiyete dayalı aşağılama.
• B) Taciz sayılmayan sıradan bir sosyal davet.
• C) İşle ilgili eleştiri.
• D) Cinsel zorlama.

Cevap: D. Cinsel zorlama, işle ilgili bir kazancı ya da kaybı cinsel bir karşılığa bağlamaktır. Reddedilen bir davetin ardından sözleşme döneminin hatırlatılması bu bağı kurar; kanun da hizmet ilişkisinin sağladığı kolaylıktan yararlanmayı ağırlaştırıcı sayar.

Soru 4 · Uygulama

Bir kurum yıllık ankette yalnız «Son bir yılda cinsel tacize uğradınız mı?» diye soruyor ve çok az «evet» cevabı alıyor. Bu dersin gösterdiği bulguya göre en doğru yorum hangisidir?

• A) Taciz olabilecek davranışları liste hâlinde sormak muhtemelen daha yüksek bir oran gösterirdi; düşük oran sorunun küçük olduğunu kanıtlamaz.
• B) Kurumda cinsel taciz yoktur.
• C) Anket gereksizdir.
• D) Cevap verenler yalan söylemiştir.

Cevap: A. Meta-analizde doğrudan soru, davranış listesine göre belirgin biçimde daha düşük oranlar verdi. İnsanlar yaşadıkları davranışa çoğu zaman taciz adını koymaz; bu yüzden düşük bir oran tek başına sorunun küçük olduğunu göstermez.