Çizgi türleri ve kalınlık

Açılış sahnesi

Sarıkaya apartmanının kat planı ikinci kez basıldı; bu kez daire numaraları, kuzey oku ve künye yerinde. Ama Kenan Usta paftayı şantiye masasına yayınca yine kaşlarını çatıyor. Planda bütün çizgiler aynı incelikte ve aynı türde: kesilen taşıyıcı duvarlar, arkada görünen mutfak tezgâhı, tavanın altından geçen kiriş, hepsi tek tip ince bir çizgi. «Hangisi duvar, hangisi dolap?» diye soruyor Usta. «Bu kirişin üstünden mi geçeceğim, altından mı?» Selim kirişi çizdiğini sanıyordu; aslında çizmemiş, çünkü planın kesim düzleminin üstünde kalıyordu. Ilgın paftaya bakıp sakin bir sesle söylüyor: «Her çizgi bir şey söylemeli. Şu an bütün çizgiler aynı şeyi söylüyor, yani hiçbiri bir şey söylemiyor.»

Bu derste ne olacak

Bir mimari çizimde çizginin kendisi bir bilgidir. Bir çizginin sürekli mi kesik mi, kalın mı ince mi, düz mü noktalı mı olması, okura o çizginin neyi gösterdiğini söyler: kesilen bir duvarı mı, arkada görünen bir yüzeyi mi, görünmeyen bir kirişi mi, bir aksı mı. Bu dil kişisel değil, ortaktır; teknik çizimin uluslararası standartları onu ayrıntılı biçimde tanımlar. Bu derste dört temel çizgi türünü ayırıyoruz ve bir kesitte onların kalınlık sırasını kuruyoruz. Görme araştırması da bu konuda ilginç bir şey söylüyor: insanın görme sistemi bir sahneyi yalnız çizgilerden kurabiliyor, ve bu kurulumda uzun ana hatlar kısa ayrıntılardan daha belirleyici. Teknik çizimin kalın ana hat ile ince ayrıntı ayrımı bu bulguyla aynı yöne bakıyor.

Kanıt ne diyor

Bir standardın yapısını özetleyen bir kaynak, bir görme deneyi ve çizgi çizimlerinin neden işe yaradığı üzerine bir değerlendirme yazısı var.

Sahada

Dört çizgi

Ortak dil

Gri alan

Bu dersin standart kaynağı ikincil bir özettir: ISO 128'in kendisi ücretli bir belgedir ve bu ders onu okumadı. Bu yüzden çizgi kalınlıklarının sayısal değerlerini ve çizgi türlerinin standarttaki tam listesini vermiyoruz; bunlar ofisin uyguladığı standardın güncel metninden alınmalıdır. Ülkeden ülkeye ve ofisten ofise uygulamalar farklılaşabilir; dersteki dört çizgi türü yaygın bir öğretim ve meslek geleneğidir, ama her paftada aynı biçimde kullanıldığı söylenemez. Walther ve arkadaşlarının deneyi doğal sahne fotoğraflarıyla yapıldı; teknik bir kesitte ana hattın ve ayrıntının okunmasını doğrudan ölçmedi; bir paftada hangi kalınlık farkının okumayı en çok kolaylaştırdığı araştırmada net değil, ve bu dersteki Emre denemesi yalnız bir gözlem. Sayim ve Cavanagh'ın yazısı bir değerlendirmedir, deney değil. Son olarak, bilgisayarla çizimde çizgi kalınlıkları çoğu zaman tabaka ayarlarına bağlıdır ve ekranda değil baskıda doğru görünür; bir paftanın gerçek okunurluğu ancak basılı hâlinde sınanabilir.

Senin işinde

Bir plan, kesit ya da görünüş çizerken her çizgiye sor: bu çizgi neyi gösteriyor? Kesilen öğeleri en kalın çizgiyle, arkada görünenleri daha ince sürekli çizgiyle, görünmeyen ama yapım için önemli öğeleri kesik çizgiyle, aksları ve simetri çizgilerini parçalı ince çizgiyle çiz. Planda kesim düzleminin üstünde kalan kirişleri, saçakları ve asma tavan sınırlarını unutma; usta onların nereden geçtiğini bilmek zorundadır. Mimari paftalarına taşıyıcı sistemin akslarını aynı adlarla işle, ki farklı disiplinlerin paftaları üst üste konabilsin. Bir projenin başında ekiple birlikte bir çizgi ve tabaka listesi kararlaştır ve herkesin ona uymasını sağla. Standarttan sapan ya da bir çizgi türüne ek bir anlam yükleyen her kullanımı, örneğin restorasyonda kaldırılacak duvarları, lejantta açıkça tanımla. Paftanı basılı olarak kontrol et; ekranda doğru görünen kalınlıklar baskıda kaybolabilir. Son olarak, çizgi kalınlıklarının sayısal değerlerini bir dersten ya da bir alışkanlıktan değil, ofisinin uyguladığı standardın güncel metninden al.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir mimari çizimde çizginin türü ve kalınlığı bir bilgidir. Kesilen öğeler en kalın sürekli çizgiyle, görünenler daha ince sürekli çizgiyle, görünmeyen ama önemli öğeler kesik çizgiyle, akslar parçalı ince çizgiyle gösterilir. Bu dil ortaktır ve standartlarla tanımlanır; kendi alışkanlığınla çizmek başkalarının paftalarıyla birlikte okunmayı bozar. Ana hat yapının kendisini taşır, ayrıntı onu zenginleştirir. Standarttan sapan her kullanım lejantta açıklanmalıdır.

Sonraki derse köprü

Selim kesit paftasını bu kez doğru çizgilerle bitiriyor ve 1:50 ölçekte basıyor. Ama aynı çizim 1:200'de vaziyet planına küçültüldüğünde kalın kesit çizgileri birbirine yapışıyor, ince ayrıntılar bir lekeye dönüşüyor. Kenan Usta ise merdiven korkuluğunun birleşimi için 1:50'nin yetmediğini söylüyor. M01-D03 aynı yapı için 1:500, 1:100, 1:50 ve 1:20 ölçeklerinde hangi bilginin gösterileceğini belirliyor ve ölçek seçiminin çizimin yoğunluğunu nasıl değiştirdiğini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir planda kesim düzleminin üstünde kalan bir kiriş hangi çizgi türüyle gösterilir?

• A) En kalın sürekli çizgiyle.
• B) Kesik çizgiyle.
• C) Hiç gösterilmez.
• D) Kırmızı renkle.

Cevap: B. Kesik çizgi, öğenin orada olduğunu ama çizimin düzleminde görünmediğini söyler; usta kirişin nereden geçtiğini bilmek zorundadır.

Soru 2 · Kanıt

Walther ve arkadaşlarının deneyinde çizgi çizimlerinden hangi konturlar silindiğinde sahneyi tanımak daha çok zorlaştı?

• A) Kısa konturlar.
• B) Renkli konturlar.
• C) Uzun konturlar.
• D) Hiçbir kontur silinmesi fark yaratmadı.

Cevap: C. Yazarlar çizgi çizimlerinde korunan bütünsel yapının sahneyi temsil etmede temel bir rol oynadığı sonucuna vardı; teknik çizimde de ana hat yapının kendisini taşır.

Soru 3 · Senaryo

Mimari plan ile mekanik tesisat paftaları üst üste konduğunda gizli borular bir paftada kesik, ötekinde noktalı çizgiyle çizilmiş. Bu karışıklık nasıl giderilir?

• A) Her ofisin kendi alışkanlığını korumasına izin vermek.
• B) Projenin bütün ekibiyle ortak bir çizgi ve tabaka listesi kararlaştırmak ve herkesin ona uymasını sağlamak.
• C) Tesisat paftalarını hiç kullanmamak.
• D) Bütün çizgileri aynı türe çevirmek.

Cevap: B. Farklı disiplinlerin paftaları birlikte okunabilmek için ortak bir dil kullanmalıdır.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Bir restorasyon rölövesinde kesik çizgiyle çizilmiş duvarlar her zaman görünmeyen duvarlardır» diyor. Bu düşüncenin eksiği ne?

• A) Kesik çizgi hiçbir zaman kullanılmaz.
• B) Rölövelerde çizgi türü kullanılmaz.
• C) Bütün duvarlar kesik çizgiyle çizilir.
• D) Aynı çizgi türü bir paftada başka bir anlam taşıyabilir, örneğin kaldırılacak duvarları gösterebilir; bu yüzden standarttan sapan anlamlar lejantta tanımlanmalı ve okunmalıdır.

Cevap: D. Bir çizgi türünün anlamını tahmin etmek yerine lejantı okumak gerekir; çizen de her ek anlamı lejantta açıkça yazmalıdır.