Ölçek seçmek

Açılış sahnesi

Selim'in Sarıkaya kesiti 1:50'de temiz ve okunur: kalın kesit çizgileri, ince görünüş çizgileri, kesik çizgiyle kirişler. Ilgın aynı kesiti belediyeye gidecek vaziyet paftasına koymak için yazıcıda dörtte birine küçültüyor. Çıktıya bakınca Selim yüzünü buruşturuyor: kalın çizgiler birbirine yapışmış, duvarlar kara bir lekeye dönmüş, kapı kolları ve korkuluk dikmeleri gri bir sise karışmış. Aynı gün Kenan Usta şantiyeden arıyor: merdiven korkuluğunun duvara nasıl bağlanacağını 1:50 kesitte göremiyor. «Bu ölçekte o bağlantı bir nokta kadar» diyor. Selim aynı çizimin bir okur için fazla ayrıntılı, öteki için fazla kaba olduğunu fark ediyor.

Bu derste ne olacak

Bir mimari çizim yapıyı küçültülmüş bir oranla gösterir; bu orana ölçek denir. 1:50, kâğıttaki bir santimin gerçekte elli santim olduğu anlamına gelir. Ölçek iki şeyi aynı anda belirler: yapının ne kadarının bir kâğıda sığacağını ve ne kadar ayrıntının gösterilebileceğini. Bu derste aynı yapıyı en küçüğü vaziyet, en büyüğü yapım ayrıntısı olan dört farklı oranda düşünüyoruz. Her ölçeğin hangi soruyu cevapladığını ve hangi bilgiyi taşıyabileceğini konuşacağız. Ölçek seçiminin bir sınırı insanın gözünden gelir: göz belirli bir uzaklıktan ancak belirli bir incelikteki ayrıntıyı ayırabilir, ve kâğıt üzerinde o sınırın altına düşen her şey kaybolur. Bu yüzden ölçek bir zevk değil, bir okurun bir soruya cevap bulup bulamamasıyla ilgili bir karardır.

Kanıt ne diyor

Bu derste iki ikincil kaynak var: biri mimari çizimde ölçeğin nasıl kullanıldığını özetliyor, öteki gözün ayırma gücünün nasıl tanımlandığını.

Sahada

Dört ölçek, dört soru

Ayrıntıya inmek

Gri alan

Bu dersin iki kaynağı da ikincil ansiklopedi özetleridir. Ölçekleri düzenleyen uluslararası metin ISO 5455; parayla satılan bu metne erişemediğimiz için önerdiği ölçek dizisini burada vermiyoruz. Hangi ayrıntının tam olarak hangi ölçekte okunmaz hâle geldiği de araştırmada net değil. Hangi çizimin hangi ölçekte isteneceği ülkeden ülkeye, idareden idareye ve proje aşamasına göre değişir; bir ruhsat dosyası için istenen ölçekler yürürlükteki yönetmelikten ve ilgili idareden öğrenilmelidir. Görme keskinliği tanımı olağan görme için verilmiş bir ölçüttür; okurların bir kısmı daha zayıf görür, paftalar kimi zaman yarı karanlık bir şantiyede, kimi zaman bir ekranda okunur, ve bu koşullar sınırı değiştirir. Selim'in milimetre hesabı bir yaklaşımdır; bir paftada hangi ayrıntının ne zaman okunmaz olduğu ayrıca ölçülmüş değil ve gerçek bir paftanın okunurluğu çizgi kalınlığına, kâğıda ve baskıya da bağlı. Son olarak, bir ayrıntının hangi ölçekte çizileceği bir yargı meselesidir; kesin bir eşik yoktur ve ofisler arasında farklılık gösterir.

Senin işinde

Bir çizime başlamadan önce kendine iki soru sor: bu çizimi kim, hangi soru için okuyacak; ve o sorunun cevabı olan en küçük ayrıntı ne? Ölçeği bu iki soruya göre seç. Vaziyet ve yerleşim için küçük ölçek, oda düzeni için orta ölçek, yapım ayrıntıları için büyük ölçek kullan. Bir çizimi başka bir ölçeğe küçültmek ya da büyütmek yerine, her ölçek için o ölçeğin taşıyabileceği bilgiyle ayrı bir çizim hazırla; bilgisayarla çalışıyorsan bu, her pafta için hangi tabakaların ve ayrıntıların görüneceğini seçmek demektir. Göstermek istediğin en küçük ayrıntının kâğıtta kaç milimetreye düştüğünü kabaca hesapla; okurun gözünün ayıramayacağı kadar küçükse ya ölçeği büyüt ya da o ayrıntıyı başka bir paftaya bırak. Genel çizimlerden ayrıntı paftalarına başvuru işaretleri koy, ki okur bir ayrıntının yerini ve nasıl yapılacağını birbirine bağlayabilsin. Ölçüleri her zaman yaz ve paftaya ölçünün çizimden alınmaması uyarısını ekle. Paftayı basılı hâlinde ve gerçek okuma uzaklığında kontrol et. Bir ruhsat ya da ihale dosyası hazırlıyorsan istenen ölçekleri yürürlükteki düzenlemeden ve ilgili idareden öğren.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ölçek, çizimdeki bir uzunluğun gerçeğe oranıdır ve iki şeyi birden belirler: yapının ne kadarının bir kâğıda sığacağını ve ne kadar ayrıntının gösterilebileceğini. Küçük ölçek bütünü, büyük ölçek ayrıntıyı gösterir. Gözün ayırma gücünün bir sınırı vardır; kâğıtta o sınırın altına düşen ayrıntı kaybolur. Bu yüzden bir çizim başka bir ölçeğe küçültülerek değil, o ölçeğin taşıyabileceği bilgiyle yeniden çizilir. Ölçüler çizimden ölçülmez, yazılır.

Sonraki derse köprü

Selim'in belediye için hazırladığı 1:500 vaziyet planı, daire planları 1:100'de, ayrıntılar 1:5'te. Şimdi bunların hepsi paftalara dağıtılacak; ama paftaların boyu da birbirini tutmuyor: biri A1, biri A3, biri yazıcıdan çıkmış bir A4. Klasöre konduğunda biri taşıyor, biri kayboluyor. M01-D04 A serisi kâğıt boyutlarını ve katlama kuralını uyguluyor ve bir çizimi ölçeğine uygun olarak paftaya yerleştiriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

1:50 ölçeği ne anlama gelir?

• A) Çizimin gerçeğin elli katı büyük olduğu.
• B) Çizimdeki bir birimin gerçekte elli birim olduğu.
• C) Çizimin elli parçadan oluştuğu.
• D) Çizimin elli santimlik bir kâğıda çizildiği.

Cevap: B. Ölçek çizimdeki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır; 1:50'de kâğıttaki bir santim gerçekte elli santimdir.

Soru 2 · Kanıt

Wikipedia'nın mimari çizim maddesine göre mimarlar neden ölçüleri çizime yazar ve ölçünün çizimden alınmamasını ister?

• A) Çünkü ölçek cetvelleri pahalıdır.
• B) Çünkü her çoğaltma işlemi çizime küçük hatalar katar.
• C) Çünkü yazılı ölçüler daha güzel görünür.
• D) Çünkü yönetmelik cetvel kullanımını yasaklar.

Cevap: B. Aynı çizim tekrar tekrar ya da farklı yöntemlerle kopyalandığında küçük hatalar birikir; bu yüzden ölçüler yazılır.

Soru 3 · Senaryo

1:50'de çizilmiş bir kesit, bir vaziyet paftası için 1:500'e küçültüldüğünde kalın çizgiler birbirine yapışıyor ve ayrıntılar bir lekeye dönüşüyor. Ne yapılmalı?

• A) Kesiti daha koyu basmak.
• B) Kesiti 1:500'de olduğu gibi bırakmak.
• C) Vaziyet paftası için yalnız 1:500'ün taşıyabileceği bilgiyi, örneğin yapının dış hattını ve parselle ilişkisini gösteren ayrı ve yalın bir çizim hazırlamak.
• D) Paftayı daha büyük bir kâğıda basmak.

Cevap: C. Her ölçek kendi taşıyabileceği bilgiyle ayrıca çizilmelidir; küçültülmüş bir ayrıntı çizimi bir leke olur.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci «Bilgisayarda model bire bir, o yüzden ölçek düşünmeme gerek yok; her şeyi çizerim, yazıcı halleder» diyor. Öğrenci neyi atlıyor?

• A) Model bir paftaya basıldığında bir ölçek ortaya çıkar; o ölçekte gözün ayıramayacağı kadar küçük ayrıntılar bir sise dönüşür, bu yüzden her pafta için hangi bilginin görüneceğini seçmek gerekir.
• B) Bilgisayar modelleri hiçbir zaman bire bir değildir.
• C) Yazıcılar ölçek ayarı yapamaz.
• D) Paftalar artık kullanılmıyor.

Cevap: A. Yazılım bir çizimi küçültebilir, ama küçültüldükten sonra neyin hâlâ okunacağına karar veremez; bu, tasarımcının kararıdır.