Uygulama ile terapi arasındaki çizgi

Açılış sahnesi

Kaan yazılım geliştirici. Bir projede yaptığı hata yüzünden bir hafta sonu çalışmak zorunda kalınca içindeki ses yine başlıyor: beceriksizsin, herkes senden iyi, bu işi hak etmiyorsun. Ses yeni değil; okul yıllarından beri orada, bazı aylar sessiz, bazı aylar her sabah.

Bir arkadaşı ona bir öz şefkat uygulamasından söz ediyor; telefonda kısa kayıtlar, kendine iyi dilekler. Kaan deniyor. İlk günler bir rahatlama oluyor. Ama bir akşam «kendine nazik ol» cümlesini dinlerken boğazı düğümleniyor, çocukluğundan bir sahne geliyor: babasının karne günü yüzüne bakmayışı. Kaydı kapatıyor. Bir hafta uygulamayı açmıyor.

Sonra başka bir arkadaşı «şefkat odaklı terapi» diye bir şeyden söz ediyor; bir psikoloğun yürüttüğü, haftalık seanslar. Kaan şaşırıyor: telefondaki kayıt da şefkat, psikoloğun yaptığı da şefkat. Fark ne? Hangisine ihtiyacı var? Ya da ikisine birden mi?

Bu derste ne olacak

Akademinin ilk dersi şefkati tanımlarken bir terapi yaklaşımının dilini ödünç aldı ve bu ödünç alma bir kuşku bıraktı: burada öğrenilen şey terapinin bir parçası mı? Buradaki iş o kuşkuyu gidermek. Önce şefkat temelli çalışmanın iki farklı biçimini, bir topluluk eğitim programını ve bir terapi yaklaşımını, kendi tanıtım metinlerinden okuyacağız. Sonra bu alandaki kontrollü çalışmaları bir araya getiren bir meta-analize bakıp kanıtın ne söylediğini ve ne söylemediğini ayıracağız. Ardından uygulama ile terapiyi ayıran ölçütleri kuracağız: amaç, kime yönelik olduğu, kimin yürüttüğü, neyle çalışıldığı ve bir zorluk çıktığında ne olduğu. Ders, bu akademinin çizginin hangi tarafında durduğunu gerekçelendirerek ve kendi malzemenizi bu çizgiye göre seçtiğiniz bir oturuşla bitiyor.

Sıfır noktası

Bir spor salonunu ve bir fizik tedavi kliniğini düşünün. İkisinde de egzersiz yapılıyor; bazı hareketler neredeyse aynı. Bir diz germe hareketi salonda da, klinikte de yapılabilir.

Ama salona giden kişi bir sorunu tedavi ettirmeye gelmez; genel olarak daha güçlü, daha esnek olmak ister. Antrenör onu muayene etmez, bir tanı koymaz; bir program verir, gerekirse hareketi uyarlar. Bir yerde ciddi bir ağrı, bir sakatlık belirdiğinde antrenörün işi onu tedavi etmek değil, bir hekime yönlendirmektir.

Klinikteki kişi ise bir sorunla gelir: bir ameliyat sonrası, bir sakatlık, bir ağrı. Fizyoterapist onu değerlendirir, bir plan yapar, ilerlemesini izler; hareketin kendisinden çok, hareketin o kişinin sorununa ne yaptığıyla ilgilenir.

Aynı hareket, iki farklı çerçeve. Şefkat cümleleri de böyle: aynı «kendine nazik ol» cümlesi bir eğitim programında da, bir terapi odasında da söylenebilir. Fark cümlede değil, çerçevede.

Mekanizma

Bir topluluk programı

Şefkat temelli çalışmanın yaygın biçimlerinden biri, sağlıklı yetişkinlere yönelik bir eğitim programı olarak tasarlandı.

Küçük örneklemli, bekleme listesi kontrollü ve sonuçları öz bildirime dayanan bir çalışma; C düzeyinde. Bu derste kartın sonucundan çok tasarımına bakıyoruz. Program kendini bir «atölye» olarak, bir eğitim olarak tanımlıyor; katılımcılar toplumdan yetişkinler, bir tanı nedeniyle başvuranlar değil; ölçülen şeyler öz şefkat, farkındalık ve iyi oluş, bir bozukluğun belirtileri değil. Yani bu, salondaki programa daha yakın bir çerçeve: genel bir beceriyi geliştirmeye yönelik, bir sorunu tedavi etmeye değil.

Bir terapi yaklaşımı

Aynı alanın öbür ucunda, şefkati terapi sürecinin merkezine koyan bir yaklaşım var. Önceki derste bu yaklaşımın şefkati hangi niteliklerle tanımladığına bakmıştık; burada kime ve ne için tasarlandığına bakıyoruz.

Bir terapi modelini tanıtan makale; kanıt değil, bir yaklaşımın betimi, C düzeyinde. Bu derse taşıdığı şey çerçevenin ayrıntısı. Yaklaşım belirli bir gruba yöneliyor: yüksek utanç ve öz eleştiri yaşayan, çoğu zaman zor bir geçmişi olan kişiler. Bir terapistin yürüttüğü bir ilişkinin içinde işliyor; terapist şefkati yalnız öğretmiyor, ilişkinin içinde gösteriyor. Ve makalenin kendisi, bu kişilerin kendilerine şefkatle yaklaşmakta büyük güçlük çekebileceğini söylüyor; yani bir şefkat cümlesi onlarda bir rahatlama değil, bir direnç ya da bir acı uyandırabiliyor.

Kaan'ın deneyimi bu cümleye dokunuyor. Telefondaki kayıt bir salon programıydı; ama Kaan'ın içindeki ses bir sakatlık gibiydi, yıllardır süren ve bir geçmişe uzanan bir şey. Kayıt o sakatlığa dokunduğunda, karşısında onu taşıyacak bir uzman yoktu.

Kanıt ne söylüyor, ne söylemiyor?

İki biçimi bir araya getiren kontrollü çalışmalar, şefkat temelli müdahalelerin genel olarak ne getirdiğine dair bir tablo çiziyor.

Bir meta-analiz; B düzeyinde, çünkü çalışmalar küçük ve ölçümler öz bildirime dayalı. Bu tablo iki şeyi birden söylüyor. Şefkat temelli müdahaleler, kontrol gruplarına göre, bir dizi iyi oluş ve sıkıntı ölçümünde iyileşmeyle ilişkili. Ama bu meta-analiz farklı programları, farklı grupları ve farklı hedefleri bir araya getiriyor; bir topluluk atölyesi ile bir klinik programı aynı torbaya koyuyor. Bu yüzden «şefkat uygulaması depresyonu tedavi eder» sonucu buradan çıkmaz. Bir depresyon ölçümünde ortalama bir iyileşme, bir kişinin depresyonunun bir uygulamayla tedavi edilebileceği anlamına gelmez; bu, bir değerlendirmenin, bir planın ve bir uzmanın işidir.

Çizgiyi çizen ölçütler

Uygulama ile terapiyi ayıran şey teknik değilse, ne? Bu akademinin önerdiği ölçütler şunlar.

Amaç: uygulama genel bir beceriyi geliştirmeyi hedefler; terapi belirli bir sorunu ya da bozukluğu ele almayı. Kaan'ın telefondaki kaydı «daha şefkatli olmak» için tasarlanmıştı; psikoloğun çalışması onun öz eleştirisi ve bu öz eleştirinin geçmişiyle çalışmak için.

Kime yönelik olduğu: uygulama genellikle sağlıklı yetişkinler için tasarlanır ve bir değerlendirme gerektirmez; terapi bir değerlendirmeyle başlar ve kişinin durumuna göre biçimlenir.

Kimin yürüttüğü: uygulama bir eğitmenle, bir kayıtla ya da kendi başına yapılabilir; terapiyi bu alanda yetkin bir klinisyen, kendi meslek sorumluluğu içinde yürütür.

Neyle çalışıldığı: uygulama o anki deneyimle, iyi dilek cümleleriyle, bedenle çalışır; geçmişin acı veren anılarını bilerek açmaz. Terapi gerektiğinde bu anılara, onları taşıyacak bir ilişki içinde yaklaşır.

Bir zorluk çıktığında ne olduğu: uygulamada bir zorluk çıktığında yapılacak şey oturuşu durdurmak, uyarlamak ve gerekirse yönlendirmektir. Terapide zorluk çoğu zaman çalışmanın malzemesidir. Kaan'ın boğazındaki düğüm, bir uygulamada durma işareti, bir terapide ise belki bir başlangıç noktası.

Bu akademi nerede duruyor?

Bu akademi çizginin uygulama tarafında duruyor. Öğrettiği şey, meditasyon geleneklerinden ve şefkat temelli programların meditasyon bileşenlerinden gelen bir beceri: iyi dilek cümleleri, şefkatli bir iç ses, acıyla kalabilme. Bir tanı koymuyor, bir tedavi planı yapmıyor, geçmişin acı veren anılarını bilerek açmıyor ve bir terapötik ilişki sunmuyor.

Bunun bir sonucu var: bu akademinin dersleri malzemeyi seçerken temkinli. Rehberli uygulamalar hafif ve gündelik anlarla başlar; yoğun yaslar, travmalar ya da uzun süreli ağır bir öz eleştiri, bir oturuşun malzemesi olarak önerilmez. Ve bir oturuş böyle bir acıya kendiliğinden dokunduğunda, akademinin önerisi o acıyı oturuşun içinde çözmeye çalışmak değil, oturuşu durdurmak ve gerekirse bir uzmana başvurmaktır.

Bu, uygulamanın terapiden değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Salondaki program, kliniğe ihtiyacı olmayan birçok kişi için yeterli ve değerli. Bazı kişiler ikisini birlikte kullanır: terapistinin bilgisi dahilinde, seanslar arasında bir uygulama sürdürür. Bu da çizgiyi ortadan kaldırmaz; yalnız iki tarafın birlikte çalıştığını gösterir.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Çizgi keskin değil ve iki taraf birbirinden beslenir. Şefkat odaklı terapi meditasyon geleneklerinden ve Budist psikolojiden yararlandığını açıkça söylüyor; topluluk programları da klinik araştırmanın dilini ve yöntemlerini kullanıyor. Bu karşılıklı ödünç alma, tekniklerin iki tarafta da tanınabilir olmasının nedeni.

Çizginin asıl işlevi koruyucu. Bir uygulama, sağlam bir zemini olan biri için bir beceri geliştirme alanı; ama zemini çatlamış biri için, onu taşıyacak bir ilişki olmadan, bir sarsıntı kaynağı olabilir. Gilbert'in makalesindeki gözlem, yüksek utanç ve öz eleştiri yaşayanların kendilerine şefkatle yaklaşmakta büyük güçlük çekebileceği, bu yüzden bir uygulama eğitmeninin de bilmesi gereken bir şey.

Bir uygulamanın faydalı olduğuna dair kanıt, onun bir tedavi olduğu anlamına gelmez. Kirby ve arkadaşlarının meta-analizindeki ortalamalar, birçok kişide bir iyileşmeye işaret ediyor; ama ortalamaların içinde iyileşmeyenler ve kötüleşenler de olabilir ve bir ortalama, belirli bir kişinin neye ihtiyaç duyduğunu söylemez.

Eğitmenin rolü de çizgiye göre biçimlenir. Bir şefkat eğitmeni duyarlı, sıcak ve sabırlı olabilir; ama bir terapist değildir ve bir terapistin sorumluluğunu üstlenmemelidir. Onun becerisi, uygulamanın sınırını görmek ve gerektiğinde yönlendirmektir. Bu yönlendirme bir başarısızlık değil, rolün bir parçası.

Son olarak, bu akademinin çizginin uygulama tarafında durması bir eksiklik değil, bir tercih. Uygulama tarafı geniş bir alan: günlük hayatta şefkati bir alışkanlık hâline getirmek, zor anlarda kendine ve başkasına daha yumuşak bir tonla yaklaşmak. Bu alan, terapiye ihtiyacı olmayan birçok kişi için yeterli; terapiye ihtiyacı olan için de bir tamamlayıcı.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Rehberli uygulama

Bu oturuş iki bölümlü: önce malzemeyi seçiyorsunuz, sonra kısa bir öz şefkat oturuşu yapıyorsunuz. Toplam yaklaşık on beş dakika.

İlk bölüm, malzeme seçimi. Bir kâğıda son birkaç gün içinde kendinize sert davrandığınız iki ya da üç an yazın. Her birinin yanına iki soruyu yanıtlayın: bu an bugünle mi ilgili, yoksa çok eski bir yaraya mı dokunuyor? Bu anı düşününce sıkıntım bir ile on arasında kaç? Bugünle ilgili ve sıkıntısı dördün altında olan bir anı seçin. Hiçbiri bu ölçütü karşılamıyorsa bugün öz şefkat oturuşu yerine bir nefes ya da beden oturuşu yapın.

İkinci bölüm, oturuş. Rahat bir duruşla oturun ve birkaç nefes boyunca temas noktalarınızı, ayaklarınızı, oturduğunuz yeri hissedin. Seçtiğiniz anı kısaca getirin. İsterseniz bir elinizi göğsünüze ya da karnınıza koyun; bu rahatsız ediciyse elleriniz kucağınızda kalsın.

Çatıdaki S2-M04 dersindeki üç bileşeni sırayla, kendi sözcüklerinizle, içinizden söyleyin. Önce farkındalık: «Şu an zorlanıyorum.» Sonra ortak insanlık: «Bu, insanların yaşadığı bir şey; yalnız ben değilim.» Sonra kendine dostça davranma: «Kendime şu an nazik olabilir miyim?» Her cümleden sonra birkaç nefes bekleyin ve bedende ne olduğuna bakın.

Cümlelerden biri bir direnç, bir öfke, bir boğaz düğümü ya da beklemediğiniz bir acı getirirse bunu not edin ve o cümleyi bırakın; temas noktalarına dönün.

Son iki dakika anıyı bırakın ve yalnız nefese ve temas noktalarına dikkat verin. Bitirince malzeme listesinin altına kısa bir değerlendirme ekleyin: seçtiğim malzeme oturuşa uygun muydu, yoksa çizginin öbür tarafına mı dokundu?

Neler olabilir?

Malzeme seçerken bütün sert anlarınızın eski bir yaraya dokunduğunu fark etmiş olabilirsiniz. Bu önemli bir bilgi; bu durumda bir uzmanla konuşmak öz şefkat oturuşlarından önce gelebilir.

Seçtiğiniz hafif an, oturuş sırasında beklediğinizden derin bir şeye bağlanmış olabilir. Bu sık olur; hafif anlar bazen eski bir ipin ucudur. Oturuşu kısaltın ve bunu kâğıda yazın.

Üç cümleden biri, en sık üçüncüsü, size yabancı ya da sahte gelmiş olabilir. Bu da yaygın; özellikle uzun süredir sert bir iç sesle yaşayanlarda. Cümleyi zorlamayın; yalnız niyetini tutun.

Oturuş bir rahatlama getirmiş olabilir. Bu güzel; ama tek bir oturuşun rahatlaması bir değişimin kanıtı değil, bir başlangıç.

Hiçbir şey hissetmemiş olabilirsiniz. Şefkat uygulamasında duygu çağırmak zorunlu değil; niyet ve dikkat yeterli.

Durdurma ölçütü

Bir öz şefkat cümlesi ya da seçtiğiniz an, geçmişten bir istismar, ihmal ya da travma anısını canlı biçimde getirirse, ya da yoğun bir utanç, öfke ya da korku uyandırırsa oturuşu durdurun. Gözlerinizi açın, odadaki birkaç nesneye bakın, ayaklarınızın yere bastığını hissedin; bu topraklanmanın ayrıntısını MD01-M01-D02 veriyor.

Bu tür anılar oturuşlarda tekrar tekrar beliriyor ya da oturuş dışına taşıyorsa öz şefkat oturuşlarını askıya alın ve durumu bir psikolog ya da psikiyatristle konuşun. Bu, bu dersin çizgisinin öbür tarafı; orada bir uygulamanın değil, bir ilişkinin işi var.

Şu an bir depresyon, kaygı bozukluğu, travma sonrası stres ya da başka bir ruh sağlığı sorunu nedeniyle tedavi görüyorsanız, bu akademinin uygulamalarına başlamadan önce terapistinize ya da hekiminize danışın. Canınıza kıymayı ya da birine zarar vermeyi düşündüğünüz bir an olursa uygulamayı orada bırakın ve hemen 112 Acil Çağrı Merkezi'ne ulaşın.

Kendin dene

Kilit özet

Şefkat cümleleri bir eğitim programında da, bir terapide de kullanılabilir; fark tekniklerde değil, çerçevede: amaç, kime yönelik olduğu, kimin yürüttüğü, neyle çalışıldığı ve bir zorluk çıktığında ne olduğu.

Neff ve Germer'in çalışmasındaki program kendini sağlıklı yetişkinlere yönelik sekiz haftalık bir atölye olarak tanımlar; Gilbert'in tanıttığı şefkat odaklı terapi ise yüksek utanç ve öz eleştiri yaşayan kişilerle bir terapötik ilişki içinde yürütülür.

Kirby ve arkadaşlarının meta-analizinde şefkat temelli müdahaleler bir dizi iyi oluş ve sıkıntı ölçümünde ortalama iyileşmeyle ilişkiliydi; ama çalışmalar küçüktü ve bu bulgu bir uygulamanın bir bozukluğu tedavi ettiği anlamına gelmez.

Bu akademi çizginin uygulama tarafında durur: tanı koymaz, tedavi planı yapmaz, geçmişin ağır anılarını bilerek açmaz; böyle bir anı belirdiğinde oturuşu durdurmayı ve gerekirse yönlendirmeyi önerir.

Öz şefkat oturuşunun malzemesi bugünle ilgili ve düşük sıkıntılı anlardan seçilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste uygulamanın bir zorluk çıktığında durduğunu söyledik ve malzemeyi temkinli seçmeyi önerdik. Ama Kaan'ın deneyimi bir şeyi daha gösteriyor: en hafif malzemeyle bile, bir şefkat cümlesi beklenmedik bir acıyı yüzeye çıkarabiliyor.

MD04-M01-D03 bu olguya bir ad veriyor ve onunla çalışmayı öğretiyor: şefkat cümleleri sırasında eski acının yüzeye çıkmasını tanımak ve oturumu kısaltma, nesne değiştirme ya da durdurma seçeneklerinden birini gerekçesiyle seçmek.