Olasılık ve etki

Açılış sahnesi

Perşembe sabahı, Gürgenli'nin toplantı odası. Hukuk müşaviri beyaz tahtaya beşe beş bir tablo çizmiş: yatay eksende «olasılık», dikey eksende «etki», her biri birden beşe. Sağ üst köşedeki kutuları kırmızıya, sol alttakileri yeşile boyamış.

Esra önceki haftanın sekiz sütunlu listesinden riskleri tek tek okuyor; masada satış müdürüyle Rıza Bey de var. Her risk için bir olasılık ve bir etki puanı veriliyor, sonra küçük bir kâğıt ilgili kutuya yapıştırılıyor. İlk on risk hızla yerleşiyor.

On birinci riskte işler karışıyor. Bayilere gelen ucuz ithal römorklar. Satış müdürü olasılığa beş veriyor: «Zaten oluyor.» Rıza Bey bire: «Çiftçi o ucuz kasaya güvenmez, birkaç yıla geri döner.» Aynı risk, aynı odada, tablonun iki ayrı ucuna düşüyor. Hukuk müşaviri kalemi bırakıyor. «Tablo bizi uzlaştırmadı,» diyor. «Ama neyi bilmediğimizi gösterdi.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste (M01-D01) riskleri kaynaklarına göre ayırdık. Bu ders, her riskin ne kadar önemli olduğunu tartmaya bakıyor: ne kadar olası ve olursa markaya ne kadar zarar verir? Bunun için en yaygın araç olasılık–etki tablosu, yani risk matrisidir. Kurumların çoğu bu aracı kullanır; bu ders de onu tanıtıyor. Ama aynı zamanda bu aracın sınırlarını gösteren iki çalışmayı okuyacağız. Cox, risk matrislerinin matematiksel özelliklerini inceledi ve onların riskleri çoğu zaman yanlış sıraladığını gösterdi; Thomas, Bratvold ve Bickel ise petrol ve gaz sektöründe matrislerin keyfi kararlara yol açtığını savundu. Ardından Esra'nın tablosundan, Nergisli'nin üçe üçlük basit tablosuna ve Cansu'nun kendi hatalarını tartışına uzanan örneklerde matrisin nasıl daha dikkatli kullanılabileceğini göreceğiz.

Kanıt ne diyor

Risk matrisi bir meslek pratiğidir; sezgisel olarak anlaşılır, kolay çizilir ve bir toplantıda tartışmayı başlatmaya yarar. Ama bir aracın yaygın olması, karar kalitesini artırdığını göstermez.

Cox'un son sınırı, Esra'nın odasında tam olarak yaşanan şeydir: satış müdürü ile Rıza Bey aynı riske zıt puanlar verdi.

İki çalışma da matrisi tamamen reddetmeyi değil, ona fazla güvenmemeyi öğütler. Bir marka risk kaydında matris, riskleri görünür kılmak ve tartışmayı başlatmak için kullanılabilir; ama bir riskin ötekinden kesin olarak daha önemli olduğuna karar vermek için tek başına yeterli değildir.

Sahada

Tablonun gösterdikleri ve gizledikleri

Basitliğin bedeli

Sayıya yaklaşmak

Gri alan

Risk matrislerine ne kadar güvenileceği tartışmalı bir konudur. Cox ve Thomas ile arkadaşları onları ciddi biçimde eleştirir; ama matrisler birçok ulusal ve uluslararası standartta önerilmeye devam eder ve uygulamada hâlâ yaygındır. Matrislerin savunucuları, onları karar vermek için değil, konuşmayı başlatmak için değerli bulur. Marka riskleri için ayrıca bir güçlük vardır: bir riskin markaya etkisini sayıyla ifade etmek, bir makinenin arıza olasılığını ifade etmekten çok daha zordur ve çoğu zaman net değil. Cox'un analizi matematiksel, Thomas ve arkadaşlarının incelemesi bir sektöre özgüdür; ikisi de marka risklerine özgü bir veriyle sınanmamıştır. Bu yüzden bir marka risk kaydında matris, tartışmayı başlatmak için kullanılabilir; ama karar, puanların arkasındaki gerekçeler ve kaba sayısal tahminlerle birlikte verilmelidir.

Senin markanda

Risk listeni bir olasılık–etki tablosuna yerleştirmek istiyorsan, önce her riski tek bir cümleyle tanımla; aynı kelimeyi farklı anlamlarda kullanan iki kişi aynı riske zıt puanlar verebilir. Puan verirken gerekçeyi de yaz: neden bu olasılık, neden bu etki? Aynı kutuya düşen riskleri birbirleriyle karşılaştır; çok farklı görünüyorlarsa, her biri için kaba da olsa bir sıklık ve bir maliyet tahmini yaz. Özellikle sık ama küçük riskler ile nadir ama büyük risklerin aynı renge düşmesine dikkat et; tablonun en çok yanıldığı yer burasıdır. Bütçeyi ve dikkati renklere göre değil, bu tahminlere ve gerekçelere göre dağıt. Tabloyu bir toplantı aracı olarak kullan: insanların neyi farklı düşündüğünü göstermesi, en değerli çıktısıdır. Her riskin puanını ve gerekçesini tarihli olarak kaydet ki bir sonraki gözden geçirmede neyin değiştiğini görebilesin.

Kendin dene

Aklında kalsın

Her riski olasılık ve etki açısından tartmak, hangisine önce bakılacağını seçmeye yardım eder. Risk matrisi bu tartıyı görünür kılan yaygın bir meslek pratiğidir. Ama Cox, tipik matrislerin riskleri çoğu zaman yanlış sıraladığını, çok farklı riskleri aynı düzeye koyduğunu, kaynak dağıtımına temel olamayacağını ve farklı kullanıcıların aynı riske zıt dereceler verebileceğini gösterdi. Thomas ve arkadaşları matrislerin yapıları gereği keyfi kararlar ürettiğini savundu. Matris bir tartışma aracı olarak kullanılabilir; karar, puanların gerekçeleri ve kaba sayısal tahminlerle birlikte verilmelidir.

Sonraki derse köprü

Toplantının sonunda Esra'nın tablosunda otuz kâğıt var; her kâğıdın altına bir gerekçe iliştirilmiş. Hukuk müşaviri son bir soru soruyor: «Bunların her birini kim izleyecek? Motor arızasının ilk işaretini kim görecek, bayi telefonlarını kim sayacak?» Masadakiler birbirine bakıyor; çoğu riskin bir sahibi yok. M01-D03, her riske izleyen ve ilk adımı atan bir sahip bulmayı işliyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Cox'un risk matrisleri hakkındaki bulgularından biri hangisidir?

• A) Risk matrisleri her zaman riskleri doğru sıralar.
• B) Risk matrisleri yalnız petrol sektöründe kullanılır.
• C) Tipik matrisler sayısal olarak çok farklı riskleri aynı dereceye koyabilir ve farklı kullanıcılar aynı riske zıt dereceler verebilir.
• D) Risk matrisleri kaynak dağıtımı için en güvenilir temeldir.

Cevap: C. Cox, çözünürlüğün zayıf olduğunu ve girdilerin öznel yorum gerektirdiğini gösterdi.

Soru 2 · Senaryo

Bir risk tablosunda, sık ama küçük bir şikâyet riski ile nadir ama büyük bir ürün arızası riski aynı kutuya düşüyor. En isabetli adım hangisidir?

• A) İkisine eşit bütçe ayırmak.
• B) Her biri için kaba bir sıklık ve maliyet tahmini yazıp gerçek büyüklüklerini karşılaştırmak.
• C) İkisini de tablodan çıkarmak.
• D) Yalnız sık olanla ilgilenmek.

Cevap: B. Aynı kutudaki riskler çok farklı büyüklükte olabilir; kategoriler bu farkı gizler.

Soru 3 · Tuzak

Bir ekip, risk tablosundaki bütün kırmızı kutulara eşit kaynak ayırmayı öneriyor. Bu yaklaşımın temel sorunu nedir?

• A) Kırmızı kutular her zaman önemsizdir.
• B) Hiçbir sorunu yoktur.
• C) Kaynaklar yalnız yeşil kutulara ayrılmalıdır.
• D) Cox'a göre kaynak dağıtımı matrisin kategorilerine dayandırılamaz; aynı renkteki riskler çok farklı büyüklükte olabilir.

Cevap: D. Renk, riskin gerçek büyüklüğünü göstermez; karar tahminlere ve gerekçelere dayanmalıdır.

Soru 4 · Uygulama

İki yönetici aynı riske bir ve beş gibi zıt olasılık puanları veriyor. En isabetli yaklaşım hangisidir?

• A) Riskin tanımını netleştirmek, gerekirse riski ikiye bölmek ve her iki tarafın gerekçesini kayda geçirmek.
• B) İki puanın ortalamasını almak ve tartışmayı kapatmak.
• C) Kıdemli yöneticinin puanını kabul etmek.
• D) Riski tablodan çıkarmak.

Cevap: A. Zıt puanlar çoğu zaman riskin farklı anlaşıldığını gösterir; gerekçeler yazılmadan sıralama güvenilir olmaz.