Bu akademi ne verir, ne vermez

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir halk kütüphanesi, cuma akşamüstü. Kütüphaneci Sevgi Hanım iki aydır her hafta bir Enneagram okuma buluşması düzenliyor ve girişteki öneri kutusunu açıyor. İçinden dört not çıkıyor.

Birinci not elli iki yaşında bir erkekten. Geçen yıl boşanmış ve evliliğinin neden bittiğini anlamak istiyor; eski eşinin tipini bulursa her şeyin yerine oturacağını yazmış. İkinci not bir lojistik şirketinin insan kaynakları sorumlusundan; yeni işe alacakları depo şeflerini Enneagram ile seçip seçemeyeceklerini soruyor. Üçüncü not yirmi üç yaşında bir üniversite öğrencisinden; aylardır uyuyamadığını, hiçbir şeyden zevk almadığını, tipini öğrenirse bu hâlden çıkacağını umduğunu yazmış. Dördüncü not bir anneden; yedi yaşındaki oğlunun tipini öğrenip onu ona göre yetiştirmek istiyor.

Sevgi Hanım dört notu masaya yan yana diziyor. Dört kişi de iyi niyetle yazmış ve dördü de Enneagram'dan bir şey bekliyor. Ama dört beklentinin dördü de aynı kapıya ait değil.

Bu derste ne olacak

Önceki ders her Enneagram cümlesini kuram, okul ve araştırma olarak üç katmana ayırmayı öğretti. Bu ders aynı ayrımı akademinin kendisine uyguluyor: bu akademi sana ne verecek ve neyi bilerek vermeyecek?

Önce akademinin verdiklerini konuşacağız: sistemin bütün katmanlarıyla bir haritası, okulları ayırma becerisi, kanıtı okuma alışkanlığı ve kendini gözlemin dili. Sonra vermediklerini tek tek ele alacağız: kimseye tip biçmez, psikolojik değerlendirme ya da tanı yapmaz, terapinin yerini tutmaz ve bir karar aracı değildir. Her birinin gerekçesini kanıtla ve test standartlarıyla göstereceğiz. En sonda Sevgi Hanım'ın dört notuna dönüp her birinin nereye gitmesi gerektiğini konuşacağız.

Sıfır noktası

Bir öğrenme kaynağının sınırını baştan söylemesi ilk bakışta bir eksiklik itirafı gibi görünebilir. Oysa sınır, okura neyi güvenle kullanabileceğini söyler. Bir harita denizi göstermiyorsa bunu kenarına yazar; yazmazsa okur karadan geçtiğini sandığı yerde suya girer.

Mekanizma

Akademi ne verir

Akademi ilk olarak bir harita verir, hem de bütün katmanlarıyla: sembolün geometrisi, üç merkez, Ichazo'nun tutku ve fiksasyon haritası, kanatlar, çizgiler, sağlık düzeyleri, alt tipler, dokuz tipin her biri ve sistemin tarihi. Bu harita olabildiğince derin çiziliyor, çünkü yüzeyden okunan bir Enneagram çoğu zaman bir kişilik falına dönüşür; derinden okunan Enneagram ise insanın kendi dikkatini, korkusunu ve alışkanlığını adlandırmak için zengin bir dil sunar.

İkinci olarak okulları ayırma becerisi verir. Enneagram Enstitüsü'nün «Islahatçı» dediği tipe anlatı geleneği «Mükemmeliyetçi» der; Naranjo çizgisinin alt tip tarifleri Riso-Hudson'ınkilerden farklıdır. Okur bir kitabı açtığında hangi haritanın içinde olduğunu bilir.

Üçüncü olarak kanıtı okuma alışkanlığı verir. Akademinin her dersinde araştırmanın bulgusu kendi etiketiyle durur. Okur bir iddianın desteklenip desteklenmediğini, karma kaldığını ya da hiç sınanmadığını ayırabilir.

Dördüncü olarak kendini gözlemin dilini verir. Enneagram'ın en eski kullanımı bir tip bulmak değil, dikkatin nereye kaydığını fark etmektir.

Bu dördünün bir ortak noktası var: hepsi okurun kendi kendine yaptığı işler. Harita okur için, okul ayrımı okur için, kanıt okuryazarlığı okur için, kendini gözlem de okurun kendi iç çalışması. Akademinin vermediği şeylerin ortak noktası ise bir başkasına ya da bir karara dokunmaları.

Vermediği birinci şey: tip biçmek

Akademi kimseye tip biçmez ve okurdan da başkasına tip biçmesini istemez. Bunun ilk gerekçesi kuramın kendisinde: Enneagram motivasyonu sınıfladığını söyler, motivasyon ise dışarıdan görünmez. İkinci gerekçe kanıtta: tiplerin sınırları verilerde keskin görünmüyor.

Bir insanın kendi tipini bir hipotez olarak taşıması zararsızdır; yanlışsa kendisi düzeltir. Bir başkasına biçilen tip ise o kişinin kendi gözleminin önüne geçer. Sevgi Hanım'ın kutusundaki birinci not tam bu riski taşıyor: eski eşin tipini bulmak, evliliğin hikâyesini tek taraflı bir etikete indirebilir.

Vermediği ikinci şey: değerlendirme ve tanı

Akademi bir psikolojik değerlendirme yapmaz ve bir tipin bir tanı olduğunu söylemez. Burada ölçmenin en temel ilkelerinden biri devreye giriyor.

Psikolojik testlerin hazırlanması ve kullanılması için Amerikan Eğitim Araştırmaları Derneği, Amerikan Psikoloji Derneği ve Eğitimde Ölçme Ulusal Konseyi'nin birlikte yayımladığı test standartlarının 2014 baskısı, geçerliği bir testin değil, test puanlarının belirli bir kullanım için yapılan yorumunun özelliği olarak tanımlar. Standartlar «testin geçerliği» ifadesini koşulsuz kullanmanın yanlış olduğunu ve hiçbir testin bütün amaçlar ve bütün durumlar için geçerli yorumlara izin vermediğini açıkça yazar. Bir puan hem bugünkü bir özelliği tarif etmek hem de geleceği öngörmek için kullanılacaksa, her yorumun ayrı ayrı doğrulanması gerekir.

Bu ilke Enneagram için çok şey söyler. Bir Enneagram sonucunun kişinin kendini düşünmesine yardım etmesi bir kullanımdır; aynı sonucun bir ruh sağlığı sorununu tanımlaması bambaşka bir kullanımdır ve o kullanım için hiçbir kanıt yoktur. Bir tip tarifinin sağlıksız düzeyleri bazı kişilik bozukluklarının tarifine benzeyebilir; ama benzerlik bir tanı değildir ve tanı, ölçütleri, işlevdeki bozulmayı ve tanı koyan yetkin bir uzmanı gerektirir. Bu fark Bölüm II'de ve Bölüm V'te ayrıca açılıyor.

Vermediği üçüncü şey: terapi

Akademi bir terapi değildir ve terapinin yerini tutmaz. Enneagram'ı terapide yardımcı bir dil olarak kullanan terapistler var ve bu kullanım Bölüm VI'da ayrıca ele alınıyor. Ama bir sistemi okumak, bir terapistle sürdürülen bir ilişkinin yerine geçmez.

Gelişime dair bulgu ise M01-D01'de ayrıntısıyla okunan çalışmadan geliyor ve orada da sınırlıydı: ego gelişimindeki artış bütün katılımcılarda değil, tek bir eğitim grubunda belirgindi. Yani bulgu, akademinin verdiği türden bir şeye, kendini tanımaya ve gelişime dair; bir tedavi sonucuna değil.

Tablo böylece iki parçaya ayrılıyor: kendini tanıma ve kimlik duygusuna katkıya dair erken ve sınırlı bir iz var; depresyona dair tek kontrollü sınama ise bir fark bulmadı ve terapiyle hiç karşılaştırılmadı. Sevgi Hanım'ın kutusundaki üçüncü not tam bu boşluğa düşüyor.

Vermediği dördüncü şey: karar aracı

Akademi bir işe alma, bir terfi, bir eğitim ya da bir çocuk yetiştirme kararı için araç vermez. Test standartları bu konuda da açık: bir işe alma ya da yeterlik testi geliştirilmeden önce puanların hangi kullanım için nasıl yorumlanacağı açıkça belirtilmeli ve doğrulama çalışması bu kullanımın bütün ilgili alt gruplar için ne kadar iyi sağlandığını sınamalıdır. Enneagram için böyle bir doğrulama yok; Hook ve arkadaşlarının derlemesindeki karma bulgular da bir kişinin işini ya da bir çocuğun yetiştirilmesini belirleyecek bir aracın taşıması gereken kanıtın çok uzağında.

Usta katmanı

Akademinin vermediği şeyler arasındaki sınır her zaman keskin değildir. Kendini gözlem ile terapi arasında, ortak bir dil ile bir etiket arasında, merak ile tip biçmek arasında geçişli bölgeler var. Ustalık bu bölgelerde neyin değiştiğini fark etmekte.

Geçişin ilk işareti, sorunun kimin hakkında olduğudur. «Ben bu durumda neden böyle tepki veriyorum?» sorusu okurun kendisi hakkındadır ve akademinin alanındadır. «O neden böyle?» sorusu bir başkası hakkındadır; o kişi kendi deneyimini anlatmadıkça, cevap bir tahmin olarak kalır.

İkinci işaret, bir sonucun bir karara bağlanıp bağlanmadığıdır. Bir tip tarifini okuyup kendine sorular sormak bir şeydir; aynı tarifi bir işe alma, bir ilişkiyi bitirme ya da bir terapiyi bırakma kararının gerekçesi yapmak başka bir şeydir. Test standartlarının dili burada yol gösterir: her kullanım kendi kanıtını ister.

Üçüncü işaret, acının süresi ve ağırlığıdır. Bir tip tarifinde kendi kaygısını tanımak ile haftalardır uykuyu, iştahı ve işi bozan bir kaygı yaşamak aynı şey değildir. İlki bir kendini tanıma malzemesi, ikincisi bir uzmanın değerlendirmesini gerektiren bir sıkıntıdır.

Kanıtın sınırı

Grup programı çalışması tek bir okulda, hemşirelik öğrencileriyle ve rastgele atama yapılmadan yürütüldü; depresyonda fark bulunmaması programın etkisiz olduğunu kesin göstermez, ama etkili olduğunu söylemek için de bir dayanak bırakmaz. Örneklem küçük, katılımcıların başlangıçta depresyon düzeyinin ne olduğu özette yazmıyor ve makalenin tam metni Korece. «Sınanmadı» kartı da bugünkü bilgimizin kenarını gösteriyor: Hook ve ekibinin derlemesine yalnız özetinden bakıldı ve derlemeden sonra yayımlanan bir çalışma Enneagram'ı bir terapiyle karşılaştırmış olabilir; Bölüm V bu taramayı ayrıca yapacak ve bulursa bu dersin kartı değişecek. Test standartları bir araştırma bulgusu değil, ölçme alanının üzerinde uzlaştığı ilkeler; bir aracın belirli bir kullanım için kanıtsız olduğunu söylemenin dayanağı onlar, ama tek başlarına Enneagram'ın neyi ölçtüğünü söylemezler. Türkiye'de bir çalışanın tip sonucunun nasıl saklanacağı ve kimin göreceği kişisel verilerin korunmasına dair yasal düzenlemelere de bağlı ve bu konu iş hayatı modülünde açılıyor. Çocukların tiplendirilmesinin zararını doğrudan ölçen bir çalışma da bilinmiyor; akademinin buradaki tutumu bir bulgudan değil, gelişen bir kişiliğe sabit bir etiket koymanın riskinden ve okulların kendi önerilerinden geliyor ve bu ayrımı okura açıkça söylemek gerekiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akademi dört şey veriyor: Enneagram'ın bütün katmanlarıyla bir haritası, okulları ayırma becerisi, kanıtı etiketiyle okuma alışkanlığı ve kendini gözlemin dili. Dördü de okurun kendi üzerinde yaptığı işler.

Akademi dört şeyi bilerek vermiyor: kimseye tip biçmiyor, psikolojik değerlendirme ya da tanı yapmıyor, terapinin yerini tutmuyor ve bir işe alma, bir ilişki ya da bir çocuk yetiştirme kararının aracı olmuyor. Bunların ortak noktası bir başkasına ya da bir karara dokunmaları.

Gerekçe ölçmenin temel ilkesinde yatıyor: geçerlik bir testin değil, belirli bir kullanım için yapılan yorumun özelliği. Enneagram'ın kendini tanıma için kullanımına dair erken ve sınırlı bulgular var; tanı, tedavi ve karar için kullanımına dair hiçbir doğrulama yok.

Sonraki derse köprü

Bu derste iki kartın etiketi birbirinden çok farklıydı: biri «Erken bulgu», öteki «Sınanmadı». Sıradaki ders bu etiketlerin her birinin ne anlama geldiğini açıyor. Akademideki on bir kanıt etiketini tek tek ele alacak ve özellikle bir kuram aktarımının, bir okullar arası ayrışmanın ve bir uygulayıcı gözleminin neden araştırma kartı yerine geçmediğini gösterecek.