Kanıt etiketleri

Açılış sahnesi

Çanakkale'de bir üniversitenin bilim kulübü, kampüs şenliğinden iki gün önce. Kulüp bu yıl «Kişilik testleri ne kadar doğru?» başlıklı bir pano hazırlıyor ve ortadaki büyük kartonda Enneagram hakkında internetten toplanmış on iki cümle yazılı. Kulüp başkanı Defne'nin elinde renkli yuvarlak çıkartmalar var: yeşil, sarı, turuncu, gri, mor.

İlk cümle «Enneagram dokuz kişilik tipini tanımlar.» Biri yeşil çıkartmaya uzanıyor, «bu doğru» diyerek. Defne elini tutuyor: «Doğru olan ne? Kuramın böyle söylediği mi, yoksa insanların gerçekten dokuz ayrı gruba ayrıldığı mı?» Masadakiler bir an duraksıyor. Cümle iki ayrı şey söylüyor gibi duruyor ve tek bir çıkartma ikisini birden taşıyamıyor.

İkinci cümle «Öğretmenler yıllardır her tipte aynı korkunun anlatıldığını görüyor.» Bu kez kimse çıkartmaya uzanmıyor. Kimya bölümünden Arda «bu bir gözlem, ama deney değil» diyor. Hangi renk olduğunu bilen yok.

Saat ilerledikçe çıkartmaların sayısı artmıyor, ama renklerin anlamı üzerine tartışma büyüyor. Defne kartonun köşesine bir kâğıt yapıştırıyor: «Önce renklerin ne demek olduğunu yazalım.»

Bu derste ne olacak

Önceki iki derste, M01-D01 ve M01-D02'de, katmanları ayırdık ve akademinin kenarını çizdik. Bu ders o katmanların her birini taşıyan araçları tanıtıyor: kanıt etiketlerini. Akademideki her kanıt kartı on bir etiketten birini taşır ve bir kartın etiketi okura o cümleye ne kadar yaslanabileceğini söyler.

Önce etiketin ne olduğunu ve bir kartın nasıl kurulduğunu göreceğiz. Sonra etiketleri dört ailede toplayacağız: araştırmanın ne kadar desteklediğini söyleyenler, sınanmamışlığı ve çürütülmüşlüğü söyleyenler, kuramın kendi sözünü taşıyanlar ve tarihin kaydını tutan. Her ailede gerçek bir kartla çalışacağız. En sonda kuram aktarımı, okullar arası ayrışma ve uygulayıcı gözleminin neden birer araştırma kartı sayılmadığını özellikle tartışacağız; çünkü Enneagram okurunun en sık karıştırdığı yer burası.

Sıfır noktası

Bir kanıt kartı her zaman aynı parçalardan kurulur: iddianın kendisi, iddiayı kimin ya da hangi çalışmanın taşıdığı, neye kıyasla bakıldığı, sonucun ne olduğu, etiket ve kısa bir not. Bu sıranın bir amacı var. Etiket en sonda gelir, çünkü okur önce kimde ve neye kıyasla bakıldığını görmeli; bir etiketin ağırlığı ancak bunlardan sonra anlaşılır.

Mekanizma

Birinci aile: araştırma ne kadar destekliyor

İlk dört etiket bir iddianın araştırmada ne kadar desteklendiğini söyler. «Güçlü destek» farklı ekiplerce tekrarlanmış ve derlemelerle doğrulanmış bulgu içindir. «Orta düzey destek» tutarlı ama büyüklüğü ya da kime genelleneceği tartışılan bulgu içindir. «Erken bulgu» az sayıda ya da küçük çalışmaya dayanan, bağımsız tekrar bekleyen bulgu içindir. «Karma bulgu» ise çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği bulgu içindir.

Enneagram için bugüne kadar bu akademide hiçbir kart «Güçlü destek» etiketini almadı. Bunun nedeni Enneagram'a karşı bir önyargı değil; bu etiketin istediği şey, yani farklı ekiplerin bağımsız tekrarı ve onu toplayan derlemeler, Enneagram'ın çoğu iddiası için henüz yok.

İki kart arasındaki fark etiketlerin neyi ayırdığını gösteriyor. Birincisi onlarca çalışmayı toplayan bir derlemenin karma tablosu; ikincisi tek bir çalışmanın sınırlı bulgusu. Biri bir alanın toplamına, öteki tek bir denemeye bakıyor.

İkinci aile: sınanmadı, çürütüldü, tartışmalı

Sonraki üç etiket bir iddianın araştırmayla ilişkisini başka bir yönden söyler. «Sınanmadı» kuramda yeri olan ama kontrollü biçimde hiç denenmemiş iddia içindir. «Çürütüldü» sınanmış ve iyi tasarlanmış çalışmalarda bulunamamış ya da tersi gösterilmiş iddia içindir. «Tartışmalı» ise yöntemi, yorumu ya da kaynağı ciddi biçimde sorgulanan çalışma, ölçek ya da iddia içindir.

Bu üç etiketin en sık karıştırılan ikisi «sınanmadı» ile «çürütüldü». Aralarındaki fark bir kapının kapalı olması ile bir odanın boş çıkması arasındaki farka benzer. Kapı kapalıysa içeride ne olduğu bilinmiyor; oda açılıp boş bulunduysa, orada aranan şeyin olmadığı biliniyor.

Üçüncü aile: kuramın kendi sözü

Sonraki üç etiket araştırmayı değil, kuramın kendisini taşır ve Enneagram'a özgüdür. «Kuram aktarımı» bir okulun ya da yazarın sistem hakkında söylediğidir: doğru olduğunu değil, o okulda böyle anlatıldığını gösterir. «Okullar arası ayrışma» okulların aynı konuda farklı şey söylediği yerdir. «Uygulayıcı gözlemi» ise panel anlatısı, öğretmen ya da terapist gözlemidir: bir örüntünün var olduğunu söyler, ama hangi insanlarda ve ne kadar yaygın olduğunu söylemez.

Bu ikinci kart Defne'nin panosundaki ikinci cümlenin neden bir renk bulamadığını açıklıyor. «Öğretmenler yıllardır her tipte aynı korkunun anlatıldığını görüyor» cümlesi gerçek bir gözleme dayanıyor. Ama paneldekiler tiplerini kendileri seçmiş kişiler olduğu için, gözlem kısmen kendi kendini doğrulayan bir döngü taşıyor: kendini bir tipte tanıyan kişi o tipin tarifini anlatır, anlatı tarifi doğrular, tarif yeni katılımcıların kendini tanımasına yol açar. Bu yüzden uygulayıcı gözlemi bir araştırma kartı sayılmıyor.

Dördüncü aile: tarihin kaydı

Son etiket «Tarihsel kayıt». Bir kişinin, metnin, okulun ya da olayın tarihte ne olduğunu belgeleyen kaynak içindir. İddianın doğruluğunu değil varlığını gösterir.

Usta katmanı

Etiket seçmek her zaman kolay değildir ve en zor yer, aynı kaynağın birden fazla etiket taşıyabilmesidir. Daniels ve ekibinin makalesi bu derste üç ayrı kartın kaynağı oldu. Eğitim sonuçlarını bildiren bölüm bir erken bulgu; eğitim yöntemini anlatan bölüm bir uygulayıcı gözlemi; giriş bölümündeki kaynakça bir tarihsel kayıt. Etiket kaynağa değil, kaynağın o kartta taşıdığı iddiaya bağlıdır.

İkinci zor yer, bir cümlenin içine iki iddia gizlenmesidir. Defne'nin panosundaki ilk cümle bunu gösterdi: «Enneagram dokuz tip tanımlar» hem bir kuram aktarımı hem de bir araştırma iddiası taşıyordu. Usta okur böyle bir cümleyi bölmeden etiketlemez.

Üçüncü zor yer, etiketin zamanla değişebilmesidir. Bugün «sınanmadı» etiketi taşıyan bir iddia yarın bir çalışmayla sınanabilir; bugün «erken bulgu» olan bir sonuç bağımsız tekrarla «orta düzey destek»e yükselebilir ya da tekrar edilemeyince «karma»ya inebilir. Bir etiket o güne kadar bilinenin özeti; kalıcı bir hüküm değil.

Kanıtın sınırı

Etiket sistemi bir kararın sonucudur ve her karar gibi kendi sınırını taşır. On bir etiketin sınırları her zaman keskin değil: «erken bulgu» ile «orta düzey destek» arasında, «karma bulgu» ile «tartışmalı» arasında yargı gerektiren geçişler var ve iki okur aynı çalışmaya iki farklı etiket verebilir. Bu yüzden her kartın sonunda bir not alanı var; etiket kararının gerekçesi orada okura açıkça yazılır. Bu derste kullanılan kaynaklar da sınırlı: Hook ve ekibinin derlemesine yayımlanmış özetinden bakıldı, Daniels ve ekibinin makalesi tek bir okulun eğitimlerini inceliyor ve yazarlarının o okulla bağı var. Etiketlerin kendisi, yani bir okurun bu on bir sınıfı kullanarak kanıtı daha doğru okuyup okumadığı, sınanmış bir şey değil; akademi bu sistemi bir okuma aracı olarak öneriyor, etkisini kanıtlanmış bir yöntem olarak değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Akademideki her kanıt kartı on bir etiketten birini taşır ve etiket iddianın doğru ya da yanlış olduğunu değil, ona nereden ve ne kadar güvenle bakıldığını söyler. Etiket kartın en sonunda gelir, çünkü önce kimde ve neye kıyasla bakıldığı görülmelidir.

Yedi etiket araştırma kartıdır: güçlü destek, orta düzey destek, erken bulgu, karma bulgu, sınanmadı, çürütüldü ve tartışmalı. «Sınanmadı» bir çürütme değil, bir bilinmezlik bildirimidir. Üç etiket kuramın sözünü taşır: kuram aktarımı, okullar arası ayrışma ve uygulayıcı gözlemi; değerlidirler, ama bir araştırma kartının yerine geçmezler. Son etiket, tarihsel kayıt, bir şeyin var olduğunu belgeler.

Aynı kaynak farklı kartlarda farklı etiketler taşıyabilir, çünkü etiket kaynağa değil iddiaya bağlıdır. Ve bir etiket o güne kadar bilinenin özetidir; yeni bir çalışma onu değiştirebilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste kuram ailesinin etiketlerinden biri, okullar arası ayrışma, Üçüncü tipin iki farklı adla tarif edilmesinde göründü. Sıradaki ders bu etiketin arkasındaki büyük resmi açıyor: tek bir Enneagram olmadığını, okullar ve sözlükler arasındaki farkın neden yalnız bir ad meselesi olmadığını ve Riso-Hudson, anlatı geleneği ve Naranjo çizgisinin aynı tipe nasıl farklı yerlerden baktığını gösterecek.