Üç katmanlı okuma: kuram, okul, araştırma

Açılış sahnesi

Kadıköy'de bir kitapçının üst katı, ayın ikinci salısı. Okuma grubu bu ay Enneagram'ı seçmiş ve herkes «Bir» diye anılan tip hakkında bir metin getirmeye söz vermiş. Masada üç kâğıt var.

Emekli muhasebeci Nermin Hanım bir kitabın fotokopisini getirmiş. Sayfanın başında büyük harflerle «Islahatçı» yazıyor, altında ilkeli, amaçlı, kendini denetleyen ve mükemmeliyetçi bir insanın tarifi var. Nermin Hanım okurken birkaç kez başını sallıyor: tarifte kendini tanıdığını söylüyor, otuz yıl boyunca bir kuruşluk farkı kapatmadan masadan kalkamadığını anlatıyor.

Ameliyathane hemşiresi Kerem telefonundan bir gönderi okuyor. Gönderide aynı tipe «Mükemmeliyetçi» deniyor ve tarif başka bir cümleyle kurulmuş: bu insan sevilmek ve değerli olmak için iyi ve doğru olması gerektiğine inanır. Kerem tarifin Nermin Hanım'ın kitabındakine benzediğini ama aynı olmadığını fark ediyor; biri ne yaptığını, öteki neye inandığını anlatıyor.

Üniversitede ikinci sınıfta okuyan Aslı ise bir haber başlığı getirmiş: «Bilim kanıtladı: Enneagram eğitimi insanı olgunlaştırıyor.» Masadakiler bir an susuyor. Nermin Hanım «demek doğruymuş» diyor. Kerem «hangi bilim?» diye soruyor.

Üç kâğıt aynı tipten söz ediyor ama aynı türden bir şey söylemiyor. Biri bir kuramın tarifi, biri aynı kuramın başka bir okuldan gelen tarifi, biri de bir araştırmanın haberi. Bu ders o farkı görmeyi öğretiyor.

Bu derste ne olacak

Bu akademi Enneagram'ı derinlemesine anlatıyor: sembolünü, merkezlerini, dokuz tipin her birini on üç dersle, tarihini, ölçeklerini ve etik kullanımını. Ama akademinin her dersi aynı alışkanlıkla okunuyor ve bu ders o alışkanlığı kuruyor.

Önce Enneagram'ın tek bir kuram olmadığını, birkaç okulun ortak adı olduğunu konuşacağız. Sonra bir Enneagram cümlesini üç katmana ayırmayı göreceğiz: kuramın ne söylediği, bunu hangi okulun söylediği ve araştırmanın ne bulduğu. Masadaki üç kâğıdı bu üç katmana yerleştireceğiz ve haber başlığının arkasındaki çalışmayı açıp ne bulduğuna bakacağız. En sonda kendi elindeki bir Enneagram metnini katmanlarına ayırman için bir alıştırma önereceğiz.

Sıfır noktası

Sistemi dışarıdan okumaya başlayan biri için bu ayrımın neden önemli olduğu ilk başta görünmez. Masadaki iki tarif birbirine o kadar benziyor ki fark ayrıntı gibi duruyor. Ama bir tarifi «ne yaptığına» göre, ötekini «neye inandığına» göre kurmak iki ayrı kendini tanıma yolu açar. Biri davranışa bakar, öteki davranışın altındaki inanca.

Mekanizma

Birinci katman: kuram ne söylüyor

Her Enneagram cümlesi önce kuramın kendi diliyle bir şey söyler. «Birin dikkati kendiliğinden hataya yönelir», «Beş zamanını ve enerjisini korur», «Dokuz çatışmadan kaçmak için kendi isteğinden uzaklaşır». Bu cümleleri anlamak için önce onları kuramın içinden, ciddiye alarak okumak gerekir. Bir kuramı reddetmek ya da benimsemek için önce ne söylediğini doğru anlamak lazım.

İkinci katman: bunu hangi okul söylüyor

İkinci soru, kuramın sözünün kime ait olduğudur. Enneagram'ın bugün yaygın olan tip tarifleri birkaç çizgiden gelir. Oscar Ichazo kişilik tiplerini sembole ilk yerleştirendir; Claudio Naranjo bu sistemi psikiyatrinin diliyle yeniden kurmuştur; Helen Palmer ve David Daniels'ın anlatı geleneği tipleri o tipten kişilerin kendi deneyimini anlattığı panellerle öğretir; Don Riso ve Russ Hudson tiplerin sağlıklıdan sağlıksıza uzanan düzeylerini ve kendi ölçeklerini geliştirmiştir. Bu okulların her biri Bölüm IV'te ayrı ayrı ele alınıyor.

Masadaki iki tarif bu iki okuldan geliyor. Nermin Hanım'ın fotokopisindeki ad ve tarif Riso ve Hudson'ın kurduğu Enneagram Enstitüsü'nün çizgisine ait; Kerem'in gönderisindeki tarif ise anlatı geleneğinden. İkisi aynı tipe bakıyor ama farklı bir yerden.

Üçüncü katman: araştırma ne buldu

Üçüncü soru, kuramın bir iddiasının sınanıp sınanmadığıdır. Kuram ne derse desin, okul onu ne kadar güzel anlatırsa anlatsın, bu soru ayrı sorulur. Enneagram'ın kendisi dokuz ayrı tip olduğunu söylüyor; araştırma bu iddiaya baktığında ne görüyor?

Bu sonuç ilk okumada hayal kırıklığı gibi gelebilir. Ama bir kuramın bazı öğelerinin desteklenip bazılarının desteklenmemesi, onu nasıl kullanacağını söyleyen değerli bir bilgidir. Bir tip tarifinde kendini tanımak ile o tarifin dokuz ayrı ve sınırları belli kutudan birini anlattığını kanıtlamak iki ayrı şeydir.

Haber başlığının arkası

Aslı'nın getirdiği başlık bir araştırmaya dayanıyor ve araştırmanın kendisi açık erişimle okunabiliyor. Başlığı üç katmanlı okumayla açmak, «bilim kanıtladı» cümlesinin neyi taşıyıp neyi taşımadığını gösteriyor.

Bu kart başlıktaki cümleyi parçalarına ayırıyor. «Bilim kanıtladı» bir sistematik derlemenin değil, tek bir yarı deneysel çalışmanın haberi. «İnsanı olgunlaştırıyor» cümlesinin arkasında 122 kişinin hepsinde değil, bir grubun içinde görülen bir ilerleme var. Ve çalışma, incelediği okulla bağı olan bir ekipten geliyor. Bu son nokta çalışmayı geçersiz yapmaz, ama okurun bilmesi gereken bir şeydir; ikinci katmanın, yani okulun sorusu araştırmanın içinde bile sorulur.

Usta katmanı

Üç katman her zaman temiz ayrılmaz ve ustalık bu karışık yerleri fark etmekte. İlk karışık yer, araştırmanın okulun içinden gelmesidir. Daniels ve arkadaşlarının çalışmasında olduğu gibi bir okulun eğitimlerini inceleyen ekip o okulla bağlıysa, ikinci katmanın sorusu üçüncü katmanın içine girer. Bu durum Enneagram'a özgü değil; bir yöntemi geliştirenlerin onun ilk araştırmalarını yapması birçok alanda görülür. Ama okur bunu bilerek okur ve bağımsız ekiplerin tekrarını bekler.

İkinci karışık yer, okulun tarifinin kendisinin bir araştırma gibi görünmesidir. Anlatı geleneğinin tarifleri yüzlerce panelde dinlenen anlatılara dayanır ve bu çok değerli bir gözlemdir. Ama bir öğretmenin yüz panelde aynı örüntüyü görmesi, o örüntünün kimde ve ne sıklıkta görüldüğünü göstermez. Bu akademide böyle bir gözlem «Uygulayıcı gözlemi» etiketiyle anılır ve bir araştırma kartı sayılmaz.

Üçüncü karışık yer, «sınanmadı» ile «yanlış» arasındaki farktır. Hook ve arkadaşlarının derlemesi kanatları destekleyen araştırmanın az olduğunu söylüyor; bu, kanatların var olmadığını göstermez, bilinmediğini gösterir. Okur bir iddiayı reddetmeden önce onun çürütülmüş mü yoksa yalnızca sınanmamış mı olduğunu sorar. İkisi aynı etiketi taşımaz.

Kanıtın sınırı

Bu derste iki araştırma kartı var ve ikisinin de sınırı belli. Hook ve arkadaşlarının derlemesine burada yalnızca yayımlanmış özetiyle başvuruldu; derlemenin içindeki 104 örneklemin hangi ölçeklerle, hangi ülkelerde ve hangi yaş gruplarında toplandığı bu dersin kartında yok ve Bölüm V'te ayrıntısıyla açılacak. Derlemenin kendisi de kendi tarama tarihine kadar yayımlanmış çalışmaları kapsıyor; sonrası bilinmiyor. Daniels ve arkadaşlarının çalışması tek bir okulun eğitimlerine, kendi seçerek katılan ve büyük çoğunluğu kadın olan bir örnekleme dayanıyor; erkeklere, Türkiye'deki okurlara ya da başka okulların eğitimlerine genellenemez. Ego gelişimindeki ilerlemenin Enneagram'ın kendisinden mi yoksa uzun süreli, grup içinde yapılan herhangi bir kendini gözlem çalışmasından mı geldiği de ayrılmadı; bu ayrımı yapacak bir karşılaştırma grubu yoktu. Okullar arası ayrışma kartı ise iki okulun yalnız bir tip için kullandığı adı ve ilk cümleyi karşılaştırıyor; okulların daha derin farkları sonraki derslerin konusu.

Kendin dene

Aklında kalsın

Enneagram tek bir kuram değil, aynı sembol üzerine kurulmuş birkaç okulun ortak adı. Ichazo, Naranjo, Palmer ve Daniels'ın anlatı geleneği, Riso ve Hudson aynı tipe farklı ad verebilir ve farklı katmanı öne alabilir; «Enneagram'a göre» diye başlayan bir cümle çoğu zaman tek bir okulun sözünü taşır.

Bu akademi her Enneagram cümlesini üç ayrı soruyla okuyor: kuram ne söylüyor, bunu hangi okul söylüyor ve araştırma ne buldu. Üç soru aynı cümlede birleşmiyor, çünkü bir tarifte kendini tanımak, tarifin bir okula ait olduğunu bilmek ve tarifin sınanmış olması üç ayrı bilgi.

Araştırmanın bugünkü tablosu karma: alt ölçekler bir şey ölçüyor ve başka kişilik yapılarıyla anlamlı ilişkiler gösteriyor, ama dokuz ayrı tip verilerde keskin biçimde görünmüyor ve kanatlar ile çizgiler gibi öğeler az sınanmış. «Sınanmadı» ile «yanlış» aynı şey değil; okur bir iddiayı reddetmeden önce hangisinin söz konusu olduğunu sorar.

Sonraki derse köprü

Bu ders üç katmanlı okumayı kurdu; sıradaki ders bu okumanın akademinin kendisine nasıl uygulandığını gösteriyor. «Bu akademi ne verir, ne vermez» sorusu, bir sistemi derinlemesine öğrenmek ile birine tip biçmek, bir tip tarifi ile bir psikolojik değerlendirme ve kendini gözlem ile terapi arasındaki farkı açacak. Masadaki üç kişinin sorularından hangisinin bu akademide cevap bulacağını ve hangisinin başka bir kapıya gitmesi gerektiğini orada göreceğiz.