Toparlanmanın yolları

Açılış sahnesi

Fırtınadan beş hafta sonra Derya, İzmir'deki liman ofisinde Yusuf Usta ile bir masanın başında oturuyor. Önlerinde kareli bir kâğıt var. Usta beş hafta boyunca her pazartesi vardiya başında ekibindeki on iki operatörle kısa bir konuşma yaptı ve her birinin «bu hafta nasılsın» sorusuna verdiği cevabı üç kelimeden biriyle not etti: iyi, idare, zor.

Kâğıt bir çizelgeye dönüşmüş. Çoğu satır ilk haftadan beri «iyi» diye ilerliyor. Rapordan dönen operatörün satırı iki hafta «zor», sonra hızla «iyi». Bir başka satır yavaş yavaş, haftalarca «idare» kalıp ancak dördüncü haftada düzeliyor. Bir satır ise ilk iki hafta «iyi» iken üçüncü haftada «zor»a dönmüş. Yusuf Usta o satırı parmağıyla gösteriyor: «Kerem. Fırtınada en sakin olan oydu.»

Bu derste ne olacak

Dayanıklılığın bir hüküm değil bir süreç olduğunu söylemek, onun zamana yayıldığını söylemektir. Bu ders o zamanı açıyor: bir aksilikten sonraki haftalarda ve aylarda insanların izlediği farklı yolları. Bazıları neredeyse hiç sarsılmaz, bazıları kısa ve sert bir sarsıntıdan hızla çıkar, bazıları yavaş yavaş toparlanır, bazıları ise olay geçtikten sonra zorlanmaya başlar. Hangi yolun en sık görüldüğü sorusu araştırmada canlı bir tartışma; bu tartışmanın bir kurumun destek kararlarına doğrudan etkisi var. Derya'nın kareli kâğıdı bu yolların bir iş yerinde nasıl göründüğünü gösteriyor.

Kanıt ne diyor

Zorlu olaylardan sonra insanların zaman içindeki tepkisini izleyen çalışmalar, tek bir «normal» tepki olmadığını gösteriyor. Hangi yolun ne kadar yaygın olduğu ise ölçme biçimine göre değişiyor.

Sahada

Kareli kâğıttaki çizgiler

Yolların kurumdaki karşılığı

Gri alan

En sık görülen toparlanma yolunun hangisi olduğu konusunda araştırmacılar bugün anlaşamıyor; cevap belirsiz. Bonanno dayanıklılığın sanıldığından yaygın olduğunu savunuyor; Infurna ve Luthar aynı verilerin başka bir modelle analiz edildiğinde dayanıklılığın en seyrek yol çıkabildiğini gösteriyor. Kelimeler de aynı şeyi adlandırmıyor: Bonanno'da dayanıklılık hiç sarsılmamak, Norris ve arkadaşlarında sert bir sarsıntıdan hızla çıkmaktır. Bir iş yerinde bu tartışmanın pratik bir karşılığı var: yolların oranını bilmeden, «çoğu toparlanır» diye destek planlamak da, «herkes zorlanır» diye herkesi tedavi gerektiren biri gibi görmek de hatalı olabilir. Derya'nın kareli kâğıdı ise bir ölçek değil; üç kelimelik bir not, bir ustanın gözlemi ve kişilerin o gün söylemek istedikleriyle sınırlı. Kerem gibi biri ilk haftalarda «iyi» demeyi seçebilir. Son olarak, bu dersteki çalışmalar yas, afet ve ağır yaşam olayları üzerine yapıldı; bir kriz haftası ya da bir sipariş düşüşü bunlardan daha hafif olabilir, ve aynı yolların aynı oranlarla görüleceği kesin değildir.

Senin işinde

Ekibin bir aksilik yaşadıktan sonra herkesin aynı hızda toparlanmasını bekleme. Bir kişinin bir haftada, bir başkasının bir ayda düzelmesi iki ayrı yoldur; geç düzeleni yavaş diye işaretleme. Aksilikten sonraki birkaç hafta boyunca kısa ve düzenli konuşmalar yap: tek bir «nasılsın» değil, haftada bir, birkaç hafta. Olaydan haftalar sonra bir çalışanın davranışında değişiklik görürsen, «olay çoktan geçti» diyerek kapatma; değişikliğin olayla bağlantılı olabileceğini düşün ve suçlamadan sor. Bir tanı koymaya çalışma; kişiye iş yeri hekimine ya da kurumun destek hattına nasıl ulaşacağını göster ve gerekirse işini geçici olarak hafiflet. Kendi toparlanmanı izlerken de aynı sabrı kendine göster: bir ay süren bir toparlanma, başarısız bir toparlanma değildir. Bir yöneticiysen, «çoğu kendiliğinden toparlanıyor» gözlemini bir destek programını kaldırmanın gerekçesi yapmadan önce, o desteğin kimi fark etmeni sağladığına bak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir aksilikten sonra tek bir normal tepki yoktur. Bazı insanlar hiç sarsılmaz, bazıları hızla, bazıları yavaşça toparlanır, bazıları da olay geçtikten sonra zorlanmaya başlar. Hangi yolun en sık görüldüğü ölçme biçimine göre değişiyor ve araştırmada tartışmalı. Bu yüzden «çoğu zaten toparlanıyor» gözlemi desteği kaldırmanın gerekçesi olmamalıdır. Aksilikten sonraki birkaç hafta boyunca kısa ve düzenli konuşmalar, farklı yolları ve sonradan gelen zorlanmayı fark etmenin yoludur.

Sonraki derse köprü

Gaziantep'te sipariş düşüşü dördüncü ayına girerken fabrikaya üç yeni dokuma tezgâhı geliyor. Yeni tezgâhların ekranı, bilinen düğmelerin yerini almış. Gülşen Hanım iki ustabaşını izliyor: biri yeni tezgâhın başına geçip deneme kumaşını dokumaya başlamış, öteki eski tezgâhın yanından ayrılmıyor. İkisi de iyi usta, ikisi de fırtınalı bir yıl geçiriyor. M01-D03 iş yerinde uyum performansının, yani değişen bir işe uyumun hangi davranışlardan oluştuğunu ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Norris, Tracy ve Galea'nın afet çalışmasında en güçlü kanıt hangi yollar için bulundu?

• A) Yalnız kalıcı zorlanma için.
• B) Direnç, dayanıklılık, toparlanma ve kalıcı zorlanma için.
• C) Yalnız gecikmeli zorlanma için.
• D) Nüksetme ve gerileme için.

Cevap: B. Dört yol iki örneklemde de yaygındı; gecikmeli zorlanma yalnız bir örneklemde, nüksetme ve gerileme ise hiçbirinde görüldü.

Soru 2 · Kanıt

Infurna ve Luthar'ın yeniden sınama çalışmasının «çoğu insan dayanıklıdır» bulgusu hakkındaki sonucu nedir?

• A) Bulgunun her koşulda geçerli olduğu.
• B) Dayanıklılığın hiç görülmediği.
• C) Bulgunun yalnız boşanma için geçerli olduğu.
• D) Model varsayımları gevşetildiğinde dayanıklılık yolunun en seyrek yol çıktığı ve «dayanıklılık oranları» hakkındaki kesin ifadelerin hatalı olduğu.

Cevap: D. Sonuç ölçme biçimine göre değişti; yazarlar bu yüzden tek bir yönteme dayanarak önleyici desteği kaldırmanın tehlikesine dikkat çekiyor.

Soru 3 · Senaryo

Bir operatör bir kriz gecesinden sonraki iki haftayı sakin geçiriyor, üçüncü haftada geç gelmeye ve kimseyle konuşmamaya başlıyor. Amiri «olay çoktan geçti» diyor. En yerinde adım hangisidir?

• A) Değişikliği olayla bağlantılı olabilecek bir zorlanma olarak düşünüp suçlamadan konuşmak, destek yollarını göstermek ve işini geçici olarak hafifletmek.
• B) Operatöre yazılı uyarı vermek.
• C) Bir şey yapmamak; nasıl olsa kendiliğinden geçer.
• D) Operatöre bir tanı koymak.

Cevap: A. Gecikmeli zorlanma seyrek olabilir ama vardır; yöneticinin işi tanı koymak değil, değişikliği fark edip konuşmak ve destek yolunu açmaktır.

Soru 4 · Tuzak

Bir genel müdür, bir kriz sonrasında çalışanların çoğunun kendiliğinden toparlandığını görüp bir sonraki krizde destek konuşmalarının gereksiz olduğuna karar veriyor. Bu kararın zayıf yanı nedir?

• A) Karar yerindedir; çizelge bunu gösteriyor.
• B) Destek konuşmaları sonradan zorlananları fark etmenin yoludur; üstelik «çoğu toparlanır» bulgusu ölçme biçimine bağlıdır ve önleyici desteği kaldırmanın gerekçesi yapılmamalıdır.
• C) Destek konuşmaları yalnız yöneticiler için yapılmalıdır.
• D) Çalışanlar destek konuşmalarından hoşlanmaz.

Cevap: B. İlk haftalarda iyi görünen biri sonradan zorlanabilir; destek kaldırıldığında bu değişikliği fark edecek bir düzen de kalkar.