Özellik mi süreç mi

Açılış sahnesi

İzmir'deki konteyner terminali bir fırtına yüzünden iki gün kapalı kaldı. Üçüncü gün limana dokuz gemi birden yanaştı. Vinç operatörleri bir hafta boyunca on iki saatlik vardiyalarla çalıştı. Haftanın sonunda iki genç operatör istifa etti, üçüncüsü rapor aldı.

Pazartesi sabahı İstanbul'daki merkez ofiste genel müdür Necati Bey, İK gelişim uzmanı Derya'yı odasına çağırıyor. «Bir dayanıklılık eğitimi ayarla, bütün operatörlere. Eskiden insanlar böyle bir haftayı çıkarırdı.» Derya not alıyor. Odadan çıkarken aklında bir soru var: eğitimle neyi değiştirmesi bekleniyor? İnsanları mı, yoksa o haftayı mı?

Bu derste ne olacak

Dayanıklılık gündelik dilde bir kişinin sahip olduğu ya da olmadığı bir özellik gibi konuşulur: «o dayanıklıdır», «bu nesil dayanmıyor». Bu ders kelimenin araştırmada nasıl kullanıldığına bakıyor. Psikoloji dayanıklılığı uzun süre çocukların zor koşullarda nasıl geliştiğini izleyerek inceledi. Vardığı sonuç gündelik dilden ayrılıyor: dayanıklılık bir kişinin içinde taşıdığı sabit bir özellikten çok, kişi ile onu çevreleyen koşullar arasında zaman içinde işleyen bir süreç olarak görülüyor. Bu fark bir terim tartışması değil. Dayanıklılığı bir özellik sayarsanız, onu ya seçersiniz ya da eğitirsiniz; bir süreç sayarsanız, o süreci besleyen ve aşındıran koşullara da bakmak zorunda kalırsınız. Derya'nın eğitim talebini bu ayrımla yeniden okuyacağız.

Kanıt ne diyor

Dayanıklılık üzerine yazılmış üç etkili makale, kavramın sınırlarını tartışıyor. Üçü de gelişim psikolojisinden geliyor; iş yerine taşınmalarının sınırını Gri alan bölümünde ayrıca konuşacağız.

Sahada

Bir kelimenin iki okunuşu

Süreç olarak okumak

Gri alan

Dayanıklılığı süreç olarak görmek, kişisel farkları yok saymak anlamına gelmez; bu konu hâlâ tartışmalıdır. Bazı insanların zorluk karşısında gerçekten daha çabuk toparlandığı açık, ve bu farkın ne kadarının kişide, ne kadarının koşullarda olduğu belirsizdir. Yusuf Usta'nın otuz yılı yalnız lojmanla açıklanamaz; onun sabrı ve deneyimi de gerçek. Süreç dili de kötüye kullanılabilir: «koşullar kötüydü» demek, kişinin kendi payını hiç konuşmamanın bahanesi olabilir. Dayandığımız makalelerin de bir menzili var. Bu dersteki üç makale de çocuklar ve gelişim üzerine yazıldı; iş yerinde yetişkinlerin dayanıklılığına doğrudan uygulanmaları bir taşımadır ve ayrıca sınanmalıdır. Luthar ve arkadaşlarının kendisi de kavramın tanımında belirsizlikler olduğunu kabul ediyor. Son olarak, Necati Bey'in eğitim talebi tamamen yanlış değil; bazı başa çıkma becerileri öğretilebilir. Asıl soru, eğitimin koşulları değiştirmenin yerine mi, yanına mı konduğu.

Senin işinde

Biri hakkında «dayanıklı» ya da «dayanıksız» dendiğini duyduğunda, cümlenin neyi açıkladığına ve neyi dışarıda bıraktığına bak. Kişiyi bir özellikle açıklamadan önce iki soru sor: bu kişi tam olarak hangi yükü taşıyordu, ve onu taşımasına ne yardım etti ya da ne engel oldu? Aynı olayı yaşayan iki kişinin aynı yükü taşımadığını hatırla; yol, ev, bakım yükü ve ilişkiler yükü değiştirir. Kendi zor bir döneminden sonra kendini yargılarken de aynı soruları kendine uygula: bir haftalık zorlanma, bir kişilik hükmü değildir. Seni taşıyan olağan şeylerin listesini çıkar ve onları korumaya çalış: bir destek veren meslektaş, düzenli bir uyku saati, işten sonra konuşabildiğin biri. Bir yöneticiysen ya da İK'daysan, bir dayanıklılık eğitimi talebi geldiğinde onu reddetme, ama önce zor dönemde toparlanmayı neyin kolaylaştırdığını ve neyin zorlaştırdığını sor. Eğitimi, değiştirebileceğin koşulların yanına koy, yerine değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Dayanıklılık, ciddi bir aksiliğe rağmen olumlu uyumun sürmesidir. Araştırma onu çoğu zaman sabit bir kişilik özelliği olarak değil, kişi ile koşulları arasında işleyen bir süreç olarak görür; aynı kişi bir dönem dayanıp başka bir dönem zorlanabilir. Dayanıklılık nadir bir kahramanlık değil, olağan ilişkilerin, düzenin ve desteğin işlemesidir. Kaynağı yalnız kişinin içinde değil, onu çevreleyen koşullardadır. Bu yüzden «dayanıksız» demeden önce, kişinin taşıdığı yükü ve onu taşıyan koşulları sor.

Sonraki derse köprü

Derya'nın notundan bir hafta sonra rapor alan üçüncü operatör işe dönüyor. İlk iki gün sessiz, üçüncü gün eski temposunda. Öteki operatörlerden biri fırtına haftasını hiç zorlanmadan bitirmişti; bir başkası ise bir ay sonra, her şey sakinleşmişken uyuyamamaya başladı. Aynı aksilik, üç ayrı zaman çizgisi. M01-D02 bir aksilikten sonra insanların izleyebildiği farklı toparlanma yollarını ve bunların en sık görülenini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Luthar, Cicchetti ve Becker'in değerlendirmesindeki tanıma göre dayanıklılık nedir?

• A) Hiçbir zorlukla karşılaşmamış olmak.
• B) Ciddi bir aksiliğe rağmen olumlu uyumun sürmesi.
• C) Zor bir olaydan hiç etkilenmemek.
• D) Doğuştan gelen bir kişilik özelliği.

Cevap: B. Tanımın iki öğesi var: ortada ciddi bir aksilik bulunmalı ve buna rağmen olumlu uyum sürmeli; etkilenmemek tanımın parçası değil.

Soru 2 · Kanıt

Masten'in çocuk gelişimi üzerine derlemesinin en şaşırtıcı bulgusu neydi?

• A) Dayanıklılığın çok nadir görüldüğü.
• B) Dayanıklılığın yalnız zeki çocuklarda görüldüğü.
• C) Dayanıklılığın sıradan ve yaygın olduğu, insanın olağan uyum sistemlerinden doğduğu.
• D) Dayanıklılığın yalnız eğitimle kazanıldığı.

Cevap: C. Masten bu bulguya «olağan büyü» adını veriyor; dayanıklılık olağanüstü değil, olağan süreçlerden oluşuyor ve en büyük tehlike bu süreçlerin bozulması.

Soru 3 · Senaryo

Bir kriz haftasından sonra iki genç operatör istifa ediyor. Genel müdür «Bu nesil dayanıksız, eğitim verelim» diyor. Bu derse göre en yerinde ilk adım hangisidir?

• A) Talebi hemen reddetmek.
• B) İstifa edenleri kişilik testinden geçirmek.
• C) Yalnız yeni işe alımlarda daha dayanıklı adaylar seçmek.
• D) O hafta operatörlerin toparlanmasını neyin kolaylaştırdığını ve neyin zorlaştırdığını sormak, eğitimi bu koşulların yanına koymak.

Cevap: D. Dayanıklılık kişi ile koşulları arasında işleyen bir süreç olarak görüldüğünde, vardiya düzeni, yol ve destek de sorunun parçası olur; eğitim bir parçadır ama koşulların yerine geçmez.

Soru 4 · Tuzak

Yeni bir çalışan ilk büyük geri bildiriminden sonra bir hafta sessizleşiyor. Yöneticisi «kırılgan galiba» diyor. Bu yorumun eksiği nedir?

• A) Bir haftalık zorlanmaya bakıp bir kişilik hükmü veriyor; dayanıklılığın zaman içinde değişebilen bir süreç olduğunu atlıyor.
• B) Yorum doğrudur; bir hafta sessizlik kırılganlığın kanıtıdır.
• C) Yönetici geri bildirim vermemeliydi.
• D) Çalışan hemen başka bir ekibe verilmelidir.

Cevap: A. Dayanıklılık olgusunun zaman içinde kararsız olabileceği alanın bilinen bir özelliğidir; bir haftalık tepki bir sürecin başıdır, bir özelliğin kanıtı değil.