Sāṃkhya–Yoga ilişkisi

Açılış sahnesi

Bir felsefe atölyesinde iki kişi aynı tahtaya iki ayrı şema çizmiş. Birincisi Sāṅkhya'nın yirmi beş ilkesini yukarıdan aşağıya sıralamış: puruṣa, prakṛti, buddhi, ahaṃkāra, manas, duyular, tanmātralar, mahābhūtalar. İkincisi Yoga Sūtra'nın sekiz uzvunu soldan sağa dizmiş.

Atölye yürütücüsü sorusunu soruyor: "Bu iki şema aynı sistemin iki yüzü mü, yoksa iki ayrı sistem mi?"

Birinci kişi hemen cevap veriyor: "Aynı sistem. Yoga, Sāṅkhya'nın haritasını alıp üzerine bir yol çizmiş." İkinci kişi itiraz ediyor: "O zaman neden ayrı bir metin yazılmış? Harita yeterliyse yola ne gerek var?"

Yürütücü tahtanın ortasına bir soru işareti koyuyor. Bu ders o soru işaretinin içini dolduruyor.

Bu derste ne olacak

Önce Bryant'ın iki sistemi nasıl konumladığını okuyacağız: aynı okulun iki yüzü mü, iki ayrı okul mu? Ardından iki sistemin ayrıştığı üç noktaya bakacağız: bilginin tek başına yetip yetmediği, zihnin tek bir bütün mü üç ayrı katman mı olduğu ve Īśvara'nın yeri. Son olarak "Sāṅkhya" adının kendisinin tek bir okulu mu yoksa bir aileyi mi gösterdiği sorusuyla, karşılaştırmanın iki tarafının da sanıldığı kadar yekpare olmadığını göreceğiz.

Sıfır noktası

Bu ilişkiye daha önce iki kez dokunduk. Y4.25'te Gītā'nın beşinci bölümünde bilgi yolu ile meditasyon yolunun tek bir yol olarak sunulduğunu ve Śaṅkara'nın Yoga'yı ayrı bir okul olarak anan ilk ad olduğunu okumuştuk. Y4.29'da Ruzsa'nın, Yoga'yı Sāṅkhya'nın ikiciliğini alıp bir puruṣa'yı Īśvara diye özel sayan teistik bir okul olarak tanımladığını görmüştük.

Sāṃkhya bölümünde puruṣa'dan mahābhūtalara uzanan yirmi beş ilkeyi tek tek kurduk. Bu ders o bölümün birikimini Yoga Sūtra'nın yanına koyuyor ve ilişkiyi ilk kez kendi başına bir konu olarak ele alıyor.

Mekanizma

Harita ve yol

Bryant metafizik bölümüne bir çerçeve cümlesiyle giriyor. Ona göre Patañjali'den sonra uzun bir süre boyunca iki ad iki okulu değil, tek bir düşünce çevresinde iki farklı yöneliş gösteriyor: Yoga, özgürleşmeye başka bir yoldan, başka bir yöntemle yaklaşıyor. Madde aradaki farkları küçük diye niteliyor.

Aynı paragraf iş bölümünü tek cümleyle kuruyor: Sāṁkhya puruṣa'nın idrakine metafizik ya da kuramsal temeli sağlıyor, Yoga ise tekniği, yani pratiğin kendisini.

Açılış sahnesindeki birinci kişinin "harita ve yol" benzetmesi bu ayrıma yakın düşüyor. Ama ikinci kişinin itirazı da boşa değil: bir yöntem, dayandığı kuramı olduğu gibi bırakmayabilir. Ayrışmanın nerede başladığını görmek için kuramın Yoga'da nasıl kullanıldığına bakmak gerekiyor.

Bilgi tek başına yeter mi?

İlk ayrışma noktası bir yeterlilik sorusu. Bryant'a göre Yoga geleneği, metafizik çözümlemenin, yani bilginin, kendi başına aydınlanmaya yeterli bir yol olduğu yönündeki Sāṁkhya görüşüne katılmıyor. Yine de madde aynı cümlede Yoga sisteminin metafizik varsayımlarının Sāṁkhya'nınkileri benimsediğini söylüyor.

Bu ayrım Y4.37'deki ayırt edici bilgiyi yeni bir ışıkta gösteriyor. Sāṅkhya'da özgürleşme puruṣa ile prakṛti'yi ayırt eden bilgiyle geliyordu. Yoga aynı hedefi korurken, o bilgiye ulaşmak için bir pratik dizisi, sekiz uzuv gibi bir yol öneriyor. Varış noktası paylaşılıyor, varışın koşulu tartışılıyor.

Tek zihin, üç işlev

İkinci ayrışma noktası zihnin haritasında. Y4.30 ve Y4.31'de buddhi, ahaṃkāra ve manas'ı Sāṅkhya'nın ilkeleri olarak birer birer tanımıştık. Bryant'a göre Yoga okulu bu terimleri, özellikle buddhi'yi kullanıyor, ama onları üç ayrı metafizik katman olarak değil, tek bir zihnin, citta'nın, birbiriyle etkileşen işlevleri olarak düşünüyor.

Maddeye göre Patañjali yogayı da bu terimle tanımlıyor: citta'nın bütün hâllerinin durması. Yani Yoga'nın tanım cümlesi, Sāṅkhya'nın üç ayrı ilkesini tek bir sözcükte topluyor. Sāṅkhya bölümündeki iç organ kavramını hatırlarsak, bu toplama tamamen yabancı değil; ama Yoga'da vurgu katmanların sırasından zihnin bir bütün olarak işleyişine kayıyor.

Aynı malzeme, farklı oran

Paylaşılan metafiziğin en çarpıcı örneği zihin ile madde arasındaki ilişki. Bryant'ın açıklamasında zihin, bütün eğilimleriyle birlikte, prakṛti'nin bir parçası; öyleyse o da üç nitelikten örülü. Maddeye göre düşünen şey ile taş arasındaki ayrım bir tür ayrımı değil, bir karışım ayrımı: birinde sattva'nın berraklığı öne çıkıyor, ötekinde tamas'ın ağırlığı.

Bu cümle Y4.35'teki üç niteliği doğrudan Yoga'nın psikolojisine bağlıyor. Madde bunun gerekçesini metnin yönelimine bağlıyor: meditasyonu merkeze alan bir metin için niteliklerin asıl ilgi çeken yüzü, zihinde nasıl belirdikleri. Sāṅkhya'nın kozmik bir açıklama olarak kurduğu nitelikler, Yoga'da bir zihnin gün içindeki hâllerini okumanın diline dönüşüyor.

Īśvara: ayrım çizgisi mi?

Üçüncü ayrışma noktası en çok bilineni. Y4.29'da Ruzsa'nın Yoga'yı Sāṅkhya'dan ayıran başlıca farkı Īśvara'da gördüğünü okumuştuk. Bryant'ın maddesi bu tabloyu iki yönden karmaşıklaştırıyor.

Birincisi, Sāṁkhya'nın kendisi hakkında. Maddeye göre Sāṁkhya çoğu zaman teist olmayan bir sistem gibi sunulsa da erken ifadelerinde yaygın biçimde teistikti ve Īśvarakṛṣṇa'yla ilişkilendirilen sonraki klasik okulun dışında teistik türlerini sürdürdü; madde bunun kanıtı olarak Purāṇaları ve Bhagavad Gītā'yı gösteriyor.

İkincisi, Yoga Sūtra'nın kendi dili hakkında. Bryant'a göre Patañjali birinci bölümün yirmi üçüncü sūtrasında yoganın hedefine Īśvara'ya adanmışlıkla da ulaşılabileceğini söylüyor, ama sūtradaki "ya da" anlamına gelen küçük sözcük bu yolun zorunlu değil seçmeli olduğunu gösteriyor. Madde Patañjali'nin bu yolu açıkça yeğlediğini de ekliyor. Johnston'ın İngilizcesi aynı sūtrayı bir "ya da" ile açıyor: ruhsal bilince, Usta'ya ateşli hizmetle de ulaşılabilir.

Y4.26'da bir çalışma grubu Īśvara'nın Yoga Sūtra'da nerede geçtiği sorusunu ileriye taşımıştı. Bryant'ın cevabı üç bağlam: birinci bölümde yirmi üçüncü sūtradan başlayan tartışma, ikinci bölümün ilk sūtrasındaki kriyā yoga ve aynı bölümdeki niyamalar listesi. Maddeye göre birinci bölümdeki tartışma Īśvara'yı kleśalardan, karmadan ve onun meyvesinden etkilenmemiş özel bir benlik, zamanla sınırlı olmadığı için de eskilerin öğretmeni olarak tanımlıyor; Y3.53'te gördüğümüz Oṃ tekrarı da bu tartışmanın içinde yer alıyor.

Karşılaştırmanın iki tarafı da çoğul

Son bir ayrıntı karşılaştırmanın kendisini sorgulatıyor. Bryant'ın maddesi Sāṁkhya'nın sayısız türünden söz ediyor ve bir tanıklık aktarıyor: yedinci yüzyılda Çinli Budist hacı Hsüan Tsang'ın bir öğrencisi on sekiz Sāṁkhya okulu bildiriyor. Maddeye göre erken malzemenin kaybolmasıyla, daha geç tarihli Sāṁkhya Kārikā kendiliğinden geleneğin temel metni hâline gelmiş; tıpkı Yoga Sūtra'nın Yoga geleneği için olduğu gibi.

Bu, açılış sahnesindeki tahtayı yeniden okumayı gerektiriyor. Birinci şema Sāṅkhya'nın tamamını değil, günümüze ulaşmış tek klasik metnin haritasını gösteriyor. Ruzsa da aynı yöne işaret eden bir cümle kuruyor: birkaç modern akademisyen Patañjali'nin formüle ettiği yoga felsefesinin büyük kısmını bir Sāṅkhya türü sayıyor. "Tür" sözcüğü, ilişkinin iki bağımsız okul arasında değil, bir ailenin içinde kurulduğunu düşündürüyor.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

İki sistemin ilişkisi bir ortaklıkla bir anlaşmazlığın birlikte durması. Metafizik varsayımlar, hedef ve temel terimler paylaşılıyor; anlaşmazlık, o hedefe varmanın koşulunda. Bryant'ın "küçük farklar" ifadesi yanıltıcı olabilir: bilginin tek başına yetmediği iddiası küçük bir ayrıntı değil, Yoga Sūtra'nın ikinci bölümünün var olma nedeni.

Citta kavramı ise farkın dilde nasıl göründüğünü gösteriyor. Sāṅkhya ilkeleri sayarak açıklıyor, Yoga aynı ilkeleri tek bir işleyen bütün olarak ele alıyor. Kuram listeler; yöntem, üzerinde çalışacağı nesneyi arar.

Īśvara meselesinde usta bir okur iki kolay formülden kaçınıyor. "Yoga teist Sāṅkhya'dır" formülü Sāṁkhya'nın erken teistik türlerini görmüyor; "Īśvara önemsiz bir eklemedir" formülü ise Patañjali'nin bu yolu açıkça yeğlediğini görmüyor. Seçmeli ama yeğlenen bir yol, iki formülün de sığdıramadığı bir konum.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Bryant'a göre Sāṁkhya kuramı, Yoga tekniği sağlıyor.

Yoga metafiziği paylaşıyor ama bilginin tek başına yettiğini kabul etmiyor.

Yoga'da buddhi, ahaṃkāra ve manas tek bir citta'nın işlevleri.

Īśvara'ya adanmışlık Yoga Sūtra'da seçmeli ama yeğlenen bir yol.

Sāṅkhya çoğul bir aile; karşılaştırma çoğu zaman iki metin arasında.

Sonraki derse köprü

Bu derste Yoga'yı hep Sāṅkhya'nın yanında okuduk. Ama Bryant'ın maddesi Yoga Sūtra'nın başka bir muhatabını da adlandırıyor: dördüncü bölüm, onun özetinde, Budist meydan okumaya verilmiş bir cevabı da taşıyor. Aynı madde Yoga Sūtra ile Budist metinler arasındaki ortak sözcük dağarcığına da dikkat çekiyor.

Sıradaki ders bu konuşmanın öbür tarafına bakıyor: Budist düşünceyle tartışma bağlamı.

Soru şu: Yoga Sūtra Budist düşünürlerin hangi iddialarına cevap vermek zorunda kalmış olabilir ve bu cevapları metnin neresinde arayabiliriz?