Yoga yalnızca poz değildir

Açılış sahnesi

Birine "yoga nedir" diye sor. Cevabın büyük ihtimalle bir görüntü olacak.

Mat üzerinde bir beden. Belki tek ayak üstünde, belki öne katlanmış, belki baş aşağı. Kelimeler gelmeden önce fotoğraf geliyor.

Şimdi aynı soruyu sekiz yüz yıl önce yaşamış birine sorabildiğini düşün. Cevap büyük ihtimalle bir görüntü olmayacak. Bir amaçtan söz edecek: zihnin dalgalanmasını durdurmak, bir bağdan kurtulmak, bir disipline girmek.

İkisi de yoga diyor. İkisi de haklı. Ama aynı şeyi kastetmiyorlar.

Bu ders o farkı görmek için var. Amaç modern pratiği küçümsemek değil; yaptığın şeyin geniş bir tarihin neresinde durduğunu dürüstçe görebilmek. Çünkü nerede durduğunu bilmeyen biri, hem geçmişi hem kendi pratiğini yanlış okur.

Bu derste ne olacak

Önce "yoga" sözcüğünün kendisine bakacağız ve kök anlamının neden bir tanım vermediğini göreceğiz. Sonra yoga geleneklerinde bir araya gelen altı alanı tanıyacaksın. Ardından dört farklı kaynağa bakıp aynı adın altında ne kadar farklı şeylerin durabildiğini göreceğiz. Sonra bu kursun bilerek yapmayacağı üç hatayı koyacağız. En sonunda çalışma tanımımızı yazacağız. Ders bittiğinde birisi sana "yoga nedir" diye sorduğunda bir fotoğraf değil bir harita verebiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir kelimenin kökeni, o kelimenin tanımı değildir.

Bunu gündelik hayattan biliyorsun. "Hastane" kelimesi konukseverlikle aynı kökten gelir ama bugün hastaneyi konukseverlik üzerinden tanımlamayız. Kök, kelimenin nereden geldiğini söyler; ne olduğunu değil.

Yoga sözcüğü Sanskritçe "yuj" köküyle ilişkilendirilir. Bu kökün anlam alanında bağlamak, bir araya getirmek ve disipline etmek gibi anlamlar bulunur.

Bu bilgi ilginçtir ve çoğu yoga dersinde ilk beş dakikada söylenir. Ama tek başına bir tanım vermez, çünkü sözcük farklı dönemlerde ve farklı metinlerde aynı teknik anlamda kullanılmamıştır.

Yoga böyle bir addır. Bu yüzden "yoga şudur" diye başlayan her cümleyi, hangi yoga sorusuyla karşılamak gerekir.

Mekanizma

Bir arada duran altı alan

Yoga geleneklerinde farklı oranlarda bir araya gelen altı alan var.

Etik ilkeler ve yaşam disiplini. Bedenin yerleştirilmesi ve duruş. Solunumun düzenlenmesi. Duyuların içe yönelmesi, yoğunlaşma ve meditasyon yoluyla dikkatin çalışılması. Felsefi çerçeve ve bilgi. Ve bütün bunların hedeflediği özgürleşme.

Modern bir stüdyo dersinde bu altı alandan genellikle ikisi görünür: beden ve nefes. Diğer dördü ya hiç geçmez ya da dersin sonunda birkaç cümleyle anılır.

Bu bir suçlama değil, bir gözlem. Ama gözlemi yapmadan yoganın ne olduğu hakkında konuşmak mümkün değil.

Aynı ad, dört farklı içerik

Dört ayrı kaynağa bakalım.

Bhagavad Gītā'da tek bir yoga yolu yoktur; eylemle, bilgiyle, adanmışlıkla ve meditasyonla ilişkilendirilen birden fazla yol geçer. Burada yoga bir beden pratiğinden çok bir yaşam yönelimidir.

Patañjali'nin Yoga Sūtra'sında odak zihinsel süreçlerin disipline edilmesi ve özgürleşmedir. Beden duruşu bu çerçevede yer alır ama merkezi konu değildir.

Ortaçağ Haṭha metinlerinde nefes tutma teknikleri, mudrā ve bandha uygulamaları ile ince beden modelleri daha görünür hâle gelir. Beden çalışması burada belirgin biçimde öne çıkar, ama amaç fiziksel iyilik hâlinden farklıdır.

Bu dördünün hepsine yoga denebiliyor olması, dördünün aynı olduğu anlamına gelmez.

Bu kursun yapmayacağı üç hata

Birinci hata: modern bir stüdyo dersini binlerce yıldır hiç değişmeden aktarılan tek yoga biçimi gibi sunmak. Bu cümle pazarlamada işe yarar ama tarihsel olarak savunulamaz; modern ders yapısının kendine ait, izlenebilir ve yakın bir geçmişi vardır.

İkinci hata: klasik bir metindeki özgürleşme hedefini esnekliğe ya da stresten kurtulmaya indirgemek. İkisi de değerli sonuçlardır, ama metnin kastettiği şey değildir. Bir hedefi küçültmek onu daha erişilebilir yapmaz, sadece başka bir hedefe onun adını verir.

Üçüncü hata: geleneksel bir enerji modelini modern anatomide bulunmuş bir organ ya da sinir sistemi yapısı gibi göstermek. Bu, geleneği modern bilimin diliyle meşrulaştırma çabasıdır ve genellikle iyi niyetle yapılır; sonucu, geleneğin kendi anlamını kaybetmesi ve bilimsel bir iddianın da yanlış kurulmasıdır.

Çalışma tanımımız

Şimdi bir tanım yazabiliriz. Kesin değil, çalışma tanımı.

Yoga, Güney Asya'da gelişmiş; etik, beden, nefes, dikkat, adanmışlık, bilgi ve özgürleşme hedeflerini farklı biçimlerde birleştiren çoğul uygulama ve düşünce geleneklerinin ortak adıdır.

"Çoğul" kelimesini aklında tut. İlerleyen kurslarda hangi metnin, hangi dönemin ve hangi ekolün ne söylediğini ayrı ayrı inceleyeceğiz.

Ve şunu net söyleyelim: yoga pratiğine fiziksel iyilik hâli için başlayabilirsin. Bunda yanlış bir şey yok. Buradaki mesele niyetin değil, haritanın doğruluğu.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Şimdi bu dersin en ince noktasına gelelim.

Tarihsel dürüstlük, geleneği değersizleştirmek değildir. Tam tersi.

Bir geleneği "binlerce yıldır hiç değişmedi" diye anlatmak ona saygı gibi görünür ama aslında onu dondurulmuş bir nesneye çevirir. Canlı gelenekler değişir; değiştikleri için yaşarlar. Bir metnin dört yüz yıl sonra başka bir bağlamda yeniden yorumlanması bir bozulma değil, o metnin hâlâ okunduğunun kanıtıdır.

Aynı şekilde, modern postural yogayı "gerçek yoga değil" diye küçümsemek de aynı hatanın ters yüzüdür. Her dönem kendi ihtiyacına göre bir biçim üretir ve bugünün biçimi de bir dönemin ürünüdür.

Doğru duruş ikisinin arasındadır: her biçimi kendi bağlamında incelemek ve hiçbirini diğerinin kılığında sunmamak.

İkinci ince nokta kaynak okumayla ilgili. Bir metnin ne dediğini bilmek ile o metnin nasıl uygulandığını bilmek ayrı şeylerdir. Metinler çoğu zaman ideal bir çerçeve çizer; o çerçevenin gündelik hayatta nasıl yaşandığı ise ayrı bir araştırma konusudur. Bir metinden yola çıkarak "o dönemde insanlar şöyle yaşıyordu" demek, bugünün ders kitabına bakıp bugün herkesin nasıl yaşadığını çıkarmak gibidir.

Üçüncüsü de şu: bu ders sana hangi yolun doğru olduğunu söylemiyor. Söylediği tek şey, seçtiğin yolun adını doğru koyman.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama

Aklında kalsın

Yoga bir şemsiye addır; tek bir sistemi değil, birbirine akraba ama birbirinden farklı çoğul gelenekleri gösterir.

Kelimenin kökü tanım vermez; "yuj" kökü sözcüğün nereden geldiğini söyler, ne olduğunu değil.

Altı alan farklı oranlarda bir araya gelir: etik, beden, nefes, dikkat, felsefe ve özgürleşme. Modern stüdyo dersinde genellikle ikisi görünür.

Üç hata yapılmaz: moderni kadim gibi sunmak, özgürleşme hedefini esnekliğe indirgemek, geleneksel bir modeli anatomik bir yapı gibi göstermek.

Çalışma tanımı: Güney Asya'da gelişmiş; etik, beden, nefes, dikkat, adanmışlık, bilgi ve özgürleşme hedeflerini farklı biçimlerde birleştiren çoğul geleneklerin ortak adı.

Sonraki derse köprü

Haritayı çıkardık ve bir şey fark ettik: aynı derste birbirine çok benzeyen cümleler duyuluyor ama hepsi aynı türden bilgi değil. Bir sonraki derste bu cümleleri dört etikete ayıracağız; geleneksel model, modern anatomi, klinik kanıt ve pedagojik tercih. Bu dört etiket bu akademinin en çok kullanacağın aleti olacak.