Kadrajın içi ve dışı

Açılış sahnesi

Yapımcı çekim planını açıp bir satırın altını çiziyor: dükkânın arka duvarı, rafların dibi, kapı karesinde kameranın arkasında kalan köşe. "Burası hiçbir planda görünmüyor," diyor. "Döşemeyelim. Siyah bir perde asarız, para ve iki gün kazanırız."

Suna çekim planını kendi elindeki listeyle karşılaştırıyor. Yapımcı haklı; kapı karesinde kamera tam o köşede duruyor ve kendi arkasını görmüyor. Ama listenin dördüncü sahnesinde, Elif ile Rıza tezgâhın iki yanında konuşurken, kamera Elif'in yüzüne döndüğünde, o arka duvar Elif'in başının hemen arkasında olacak. Bir planın görmediği yer, bir başka planın arka planıdır.

Suna kalemini alıp planın üzerine, her kamera yerinden bir üçgen çizmeye başlıyor. Bu derste, kameranın görüş açısına göre bir setin hangi bölümünün yapılması gerektiğini, hangisinin boş bırakılabileceğini ve görünmeyen bölümlerin de bir sahnede neden var olduğunu ele alıyoruz.

Bu derste ne olacak

Önceki derste kadrajı kameradan uzaklaştıkça dizilen katmanlar olarak düşündük. Bu derste kadrajın kenarlarına bakıyoruz: kameranın gördüğü ile görmediği arasındaki sınır, tasarımcının bütçesini, zamanını ve kararlarını nasıl belirliyor?

Önce kameranın görüş açısını bir plan üzerinde bir kama gibi çizmeyi ve bunun bir setin hangi bölümlerinin yapılması gerektiğini nasıl gösterdiğini kuracağız. Ardından bir diyalog sahnesinde kameranın karşı yöne dönmesinin, yani karşı açının, setin görünmeyen tarafını nasıl görünür kıldığına bakacağız. Sonra kadrajın dışında kalan alanın, görünmese bile, bir sahnede nasıl var olduğuna ve tasarımcının onu nasıl kurduğuna geçeceğiz.

Suna'nın dükkânın arka duvarını hangi genişlikte döşeyeceğini, görüş açısından hesaplayarak bulduğunu izleyeceğiz. Bir cinayetin hiç gösterilmediği, yalnızca kadrajın dışından hissettirildiği bir filme ve neredeyse kesintisiz tek bir plan izlenimi veren, duvarları kameraya yol veren bir filme bakacağız. Bir diyalog sahnesinde hangi oyuncunun arka planının özenle bitirilip hangisinin geçiştirileceği kararının, bir yüzün nasıl görüneceğine dair bir karar olduğunu da göreceğiz.

Bu derste geçen kişiler ve projeler ders için yazılmış kurgusal örneklerdir. Film örnekleri ve kaynaklar gerçektir.

Sıfır noktası

Bir kamera, önündeki dünyanın yalnızca bir dilimini görür. Bu dilimin genişliği, objektifin görüş açısına ve kameranın sahneden uzaklığına bağlıdır: geniş açılı bir objektif geniş bir dilim, dar açılı bir objektif dar bir dilim görür; kamera geri çekildikçe dilim genişler. Tasarımcı için bu dilim, setin hangi bölümünün inşa edilmesi, boyanması ve döşenmesi gerektiğinin haritasıdır.

Görüş dilimini bir plan üzerinde çizmek kolaydır. Kameranın yerinden, objektifin görüş açısının iki kenarı boyunca iki çizgi çizilir; aradaki üçgen, kameranın gördüğü alandır. Bu üçgenin içinde kalan her duvar, her eşya, her yüzey kamerada görünür; dışında kalanlar görünmez. Üçgenin genişliği, kameradan uzaklaştıkça açılır.

Bu ikili, tasarımcıya iki ayrı iş verir. Birincisi, yalnızca görünecek olanı inşa ederek bütçeyi ve zamanı korumaktır. İkincisi, görünmeyeni de düşünmektir: kadraj dışı alan seyircinin kafasında yaşamaya devam eder ve tasarımcı onun görünen bölümle tutarlı olmasından sorumludur.

Mekanizma

Görüş kaması: ne kadarını kurmak

Bir sahnenin bütün planları bir yönden çekilecekse, setin o yöne bakan duvarları kurulur, öbür taraf boş bırakılabilir. Bir odanın dört duvarından üçü, hatta yalnızca ikisi yeterli olabilir. Tavan, kamera hiçbir planda yukarı bakmayacaksa hiç kurulmaz; bu aynı zamanda görüntü yönetmenine ışık asacak bir alan açar.

Bu kararı verebilmek için tasarımcı, set çizimini bitirmeden önce yönetmen ve görüntü yönetmeninden kamera yerlerini ve objektif seçimlerini öğrenir. Her kamera yerinden çizilen görüş kaması, bir sonraki inşaat listesinin temelidir.

Karşı açı: görünmeyen tarafın görünür olması

İki karakter karşılıklı konuşurken, kamera önce birine, sonra öbürüne bakar. Bir karakterin yakın planında görünen arka plan, öbürünün arkasında duran duvardır. Bu yüzden bir diyalog sahnesinde bir odanın iki karşı tarafı da görünür; bir tarafı kurup öbürünü boş bırakmak mümkün olmaz.

Kadraj dışının varlığı

Kadraj dışı alan görünmez, ama sahnede var olur. Kadraja giren bir ışık şeridi, kadrajın dışında bir pencere olduğunu; bir karakterin bakışı, orada bir şey olduğunu; bir ses, bir kapının ötesinde bir hayat olduğunu söyler. Tasarımcı bazen kadrajın dışında, kameranın hiç görmeyeceği şeyler kurar; çünkü onların ışığı, gölgesi ya da sesi kadrajın içine girecektir.

Tasarım masasında

Suna dükkânın planını yirmide bir ölçekte açıyor ve iki kamera yerinden iki görüş kaması çiziyor.

İlki kapı karesi. Kamera dükkânın arka köşesinde, Aslı'nın objektifi yatayda yaklaşık altmış derecelik bir açıyla görüyor. Dört metre ötedeki kapı duvarında bu açı, iki kere dört metre çarpı otuz derecenin tanjantı kadar bir genişlik, yaklaşık dört metre altmış iki santimetre görür; yani dükkânın iki metre yirmilik genişliğinin tamamı ve kapının iki yanındaki pasaj. Bu kamanın içinde kalan her şey eksiksiz döşenmeli. Kameranın arkasındaki arka duvar ise bu planda hiç görünmüyor; yapımcı bu planda haklı.

İkincisi, dördüncü sahnenin karşı açısı. Rıza'nın yakın planında arkasında kırk iki saatli duvar var; o duvar zaten eksiksiz. Elif'in yakın planında ise kamera, Rıza'nın omzunun yanından Elif'e bakıyor ve Elif'in arkasında, bir metre yirmi santimetre geride, yapımcının döşemek istemediği arka duvar duruyor. Bu yakın plan için Aslı daha dar bir objektif kullanıyor, yatayda yaklaşık otuz derece. Kamera Elif'ten bir buçuk metre uzakta; arka duvar kameradan iki metre yetmiş santimetre uzakta. Bu uzaklıkta otuz derecelik açı, yaklaşık bir metre kırk beş santimetre genişliğinde ve görüntünün en boy oranıyla seksen bir santimetre yüksekliğinde bir dikdörtgen görür; Elif'in başının etrafındaki o dikdörtgen.

Yapımcının önerdiği siyah perde, değer basamağında birinci basamakta duruyor; Elif'in yüzü üçüncüde. Fark iki basamak, ama siyah perde dokusuz ve ölü bir boşluk; Elif'in yüzü, karşı açıda Rıza'nın yüzünün arkasındaki zengin saat duvarıyla karşılaştırıldığında, bir hiçliğin önünde asılı kalacak. İki karakterin yakın planları art arda geldiğinde, biri yaşanmış bir dükkânın içinde, öbürü karanlık bir boşlukta duracak. Bu, kimsenin bilinçli olarak vermediği ama seyircinin hissedeceği bir karar olur: hikâyenin bir karakterine özen gösterip öbürüne göstermemek.

Suna arka duvarın tamamını döşemiyor; yalnızca hesapladığı dikdörtgeni, güvenlik payıyla birlikte, iki metreye bir metre yirmi santimetrelik bir bölümü. O bölüme eski bir rafın üç katı, üzerinde tamir bekleyen birkaç saat, bir kutu dolusu yay ve dişli, sararmış bir takvim yerleştiriyor; yüzeylerin değerleri beş ile altı arasında, Elif'in yüzünden iki üç basamak açık. Arka duvarın geri kalanı yapımcının istediği gibi siyah perdeyle kapanıyor. Maliyet, bütün duvarı döşemenin yaklaşık beşte biri; iki yakın plan artık aynı dükkânın içinde.

Usta katmanı

Deneyimli tasarımcılar görüş kamalarını çizerken bir güvenlik payı bırakır. Çekim günü kamera birkaç santimetre kayar, oyuncu planlanandan bir adım geride durur, yönetmen objektifi değiştirir. Kamanın tam sınırında biten bir set, ilk değişiklikte kenarını gösterir. Bu yüzden kamanın her iki yanına, kameradan uzaklığa göre yarım metre ile bir metre arasında bir pay eklenir.

İkinci incelik, kadraj dışını bir hikâye alanı olarak düşünmektir. Seyirci görmediği bir odayı, bir sesten ya da bir ışıktan hayal eder ve bu hayal çoğu zaman görülebilecek olandan daha güçlüdür. Tasarımcı bazen bir mekânın bir bölümünü bilinçli olarak kadrajın dışında tutmayı, yönetmene bir öneri olarak getirebilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir kamera, önündeki dünyanın yalnızca bir dilimini görür; bu dilim objektifin görüş açısına ve kameranın uzaklığına bağlıdır. Tasarımcı her kamera yerinden görüş kamasını bir plan üzerinde çizer ve kamanın içinde kalanı eksiksiz, dışında kalanı ise ihtiyaca göre kurar. Kamanın kenarlarına, çekim günündeki küçük kaymalar için bir pay bırakılır.

Bir planın görmediği yer, bir başka planın arka planı olabilir. Bir diyalog sahnesinde karşı açı, ilk planda kameranın arkasında kalan alanı görünür kılar; aynalar ve camlar da karşı tarafı yansıtır. Kadraj dışı alan görünmese de sahnede var olur: ışığı, gölgesi, sesi ve bir karakterin bakışıyla.

Bir diyalog sahnesinde iki karakterin arka planları aynı özenle kurulmalıdır. Birinin arkasında yaşanmış bir mekân, öbürünün arkasında bir boşluk olursa, seyirci bunu hikâyenin bir tercihi gibi okur. Bütçe kısıtlıysa bütün duvarı değil, yalnızca o yüzün arkasında görünen dikdörtgeni döşemek, iki yüzü de aynı dünyanın içinde tutar.

Sonraki derse köprü

Suna arka duvarın yalnızca iki metreye bir metre yirmilik bir bölümünü döşedi; ama ne kadar döşeyeceği kadar, o bölümün ne kadar dolu olacağı da bir karardı. Üç kat raf, birkaç saat, bir kutu yay ve bir takvim; ya da yalnızca tek bir saat ve geniş bir boşluk. Dolu bir duvar Rıza'nın yıllarca biriktirdiği bir hayatı, boş bir duvar ise kapanmakta olan bir dükkânı anlatırdı. Aynı mekânın boşaltılmış ve doldurulmuş iki versiyonunu yan yana koyup bir karakteri nasıl farklı anlattıklarını görmek, M02-D08 "Boşluk ve yoğunluk" dersinin konusu.