Boş cümle

Açılış sahnesi

Damla'nın masasında on beş kâğıt var. Ilgaz'ın tedarikçilerinden ve müşterilerinden gelen tanıtım dosyalarından kesilmiş misyon cümleleri: un değirmeni, ambalaj firması, iki otomobil üreticisi, bir yayınevi, bir lojistik şirketi ve dokuz başkası. Damla kâğıtları şirket adı görünmeyecek biçimde katlıyor ve strateji biriminin toplantısında ekibe dağıtıyor. «Hangisi hangi şirketin?» diye soruyor.

Kimse bilemiyor. Neredeyse her kâğıtta kalite, müşteri ve yenilik kelimeleri yan yana duruyor. Bir un değirmeninin cümlesi ile bir yayınevinin cümlesi kelimesi kelimesine aynı. Toplantının sonunda biri gülerek Ilgaz Parça'nın kendi cümlesini okuyor; aynı üç kelime onda da var. Gülen yalnız o kalıyor.

Bu derste ne olacak

Kurumların çoğunun bir misyon ve vizyon cümlesi vardır ve bu cümlelerin çoğu birbirine benzer. Bu derste bir cümlenin neden boş kaldığını ve bir cümleyi nasıl sınayabileceğimizi göreceğiz. Kanıt bölümünde iki çalışma var. Biri yirmi yıllık araştırmayı birleştirerek misyon ifadeleri ile finansal performans arasındaki ilişkinin küçük ve olumlu olduğunu, ama ölçüm biçimine göre çok değiştiğini gösteren bir meta-analiz. Öteki, misyon ifadesinin finansal sonuca doğrudan değil, çalışanların misyona bağlılığı, kurumun kendini misyonla hizalaması ve bunların çalışan davranışını etkilemesi yoluyla ulaştığını bulan bir model. Son bölümde Ilgaz'ın cümleleri dört sınamadan geçiyor.

Kanıt ne diyor

Bir misyon ifadesinin değeri yazılmasında değil, kurumun içinde ne yaptığındadır. Araştırma da bu farkı görüyor.

Sahada

Dört sınama

Cümle ile kurum arasındaki boşluk

Damla'nın sınama kartı

Damla dört sınamayı tek bir karta yazıyor ve strateji biriminin her toplantısına getiriyor. Ad değiştir: cümle başka bir kurumda da doğru mu? Tersini yaz: tersi biri tarafından seçilebilir bir seçenek mi? Bir karara uygula: cümle masadaki kararda bir yönü öne çıkarıyor mu? Kuruma bak: bütçe, prim ve kurallar cümleyle uyumlu mu? Kartın altına Figen Hanım bir cümle ekliyor: «Dört sınamadan geçemeyen bir cümleyi duvardan indirmek, onu asmaktan daha dürüsttür.»

Gri alan

Bir cümlenin boş olup olmadığı her zaman açık değildir. Bazı kurumlar genel bir cümleyi bilerek seçer: geniş bir cümle, farklı birimleri bir arada tutabilir ve her birimin kendi yorumunu yapmasına izin verir. Bunun bir değeri olabilir, ama bir sınırı da vardır; hangi noktada genişliğin boşluğa dönüştüğü tartışmalıdır. Kanıt da kesin değildir: meta-analizdeki küçük ilişki ölçüm biçimine göre çok değişiyordu ve bu, misyon ifadelerinin performansa etkisinin hâlâ belirsiz olduğu anlamına gelir. Bart ve arkadaşlarının modeli büyük Kuzey Amerika kurumlarıyla ve kesitsel veriyle sınandı; bu yolun bir aile şirketinde ya da bir okulda da işleyip işlemediği bilinmiyor. Dört sınama da bir araçtır, bir kanıt değil: bir cümle dört sınamadan geçebilir ve yine de çalışanlar tarafından benimsenmeyebilir. Son olarak, cümleyi duvardan indirmek de bir mesajdır; bunun nasıl duyurulacağı, cümleyi yazanların ve ona inananların duygusuyla birlikte düşünülmelidir.

Senin işinde

Kurumunun ya da biriminin misyon ve vizyon cümlesini dört sınamadan geçir. Kurum adını başka bir kurumun adıyla değiştir; cümle hâlâ doğru görünüyorsa ayırt edici değildir. Cümlenin tersini yaz; tersi kimsenin seçmeyeceği bir şeyse, cümle bir seçim yapmıyordur. Cümleyi masandaki gerçek bir karara uygula; bir yönü öne çıkarmıyorsa karar için işe yaramıyordur. Sonra kuruma bak: bütçe, prim, işe alım ve kurallar cümleyle uyumlu mu? Cümle bir yönü söylüyor, prim başka bir yönü ödüllendiriyorsa, çalışanlar primi izler. «Kalite», «müşteri», «yenilik» gibi kelimeleri gördüğünde onları kurumunun kendi işine özgü bir resme çevirmeye çalış. Cümleye yeni bir kelime eklemek istediğinde, o kelimenin bir seçim yapıp yapmadığını ve doğru olup olmadığını sor; yeni bir yön çoğu zaman bir kelimeyle değil, bir hedefle ifade edilir. Cümleyi yazanlar arasında işi yapanlar yoksa, bunun bir bağlılık sorunu olduğunu bil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Birçok misyon ve vizyon cümlesi birbirine benzer ve kurumun adı değiştirildiğinde de doğru kalır. Yirmi yıllık araştırmanın meta-analizi misyon ifadeleri ile finansal performans arasında küçük ve olumlu, ama ölçüme göre çok değişen bir ilişki buldu. Bir modelde misyonun etkisi, misyona bağlılık ve kurumun kendi süreçlerini misyonla hizalaması yoluyla çalışan davranışına, oradan finansal sonuca geçiyordu. Bir cümleyi dört sınamadan geçir: ad değiştir, tersini yaz, bir karara uygula, kuruma bak. Hizalanmamış bir cümle duvarda kalır.

Sonraki derse köprü

Trabzon'daki stüdyoda prim değişikliği önerisi tartışılırken ekipten biri şöyle diyor: «Herkes aynı cümleyi biliyor, ama herkes kafasında başka bir resim görüyor.» Onur toplantı notlarına bakıyor ve ekibin altı üyesinin aynı vizyonu altı farklı biçimde anlattığını görüyor. M01-D04 bir ekibin ortak bir gelecek resmine sahip olmasının ekip çalışmasını nasıl etkilediğini açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Ad değiştirme sınaması bir vizyon ya da misyon cümlesinde neyi ölçer?

• A) Cümlenin uzunluğunu.
• B) Cümlenin dilbilgisi doğruluğunu.
• C) Cümlenin ayırt ediciliğini; kurum adı başka bir kurumla değiştirildiğinde hâlâ doğru görünüyorsa cümle o kuruma özgü değildir.
• D) Cümlenin kaç kişi tarafından yazıldığını.

Cevap: C. Ayırt edici bir cümle kurumun kendi işinden konuşur ve başka bir kuruma taşındığında anlamsızlaşır.

Soru 2 · Senaryo

Bir yazılım stüdyosunun vizyonu internetsiz çalışan köy okulu yazılımlarından söz ediyor, ama ekibin primi büyük şehir okullarına satılan lisans sayısına bağlı. Bart ve arkadaşlarının bulgusuna göre bu durum ne anlama gelir?

• A) Vizyon cümlesi yeniden yazılmalıdır, prim önemsizdir.
• B) Misyonun etkisi kurumun süreçlerini onunla hizalamasından geçer; prim vizyonla uyumlu değilse çalışan davranışı primi izler ve vizyon duvarda kalır.
• C) Prim sistemi vizyondan bağımsızdır.
• D) Ekip vizyona inanmıyordur.

Cevap: B. Modelde misyonun finansal sonuca etkisi, hizalama ve bağlılık yoluyla çalışan davranışından geçiyordu.

Soru 3 · Tuzak

Bir yönetici «her kurumun bir misyon ifadesi olmalı, çünkü araştırmalar bunun performansı güçlü biçimde artırdığını gösterdi» diyor. Bu cümlede abartılan nedir?

• A) Yirmi yıllık araştırmanın meta-analizi küçük ve olumlu bir ilişki buldu ve bu ilişki ölçüm biçimine göre belirgin biçimde değişti; güçlü bir etkiden söz etmek kanıtın ötesine geçer.
• B) Misyon ifadelerinin performansla hiçbir ilişkisi yoktur.
• C) Misyon ifadeleri yalnız küçük kurumlarda işe yarar.
• D) Araştırmalar yalnız kamu kurumlarında yapılmıştır.

Cevap: A. İlişki vardır ama küçüktür ve ölçüme bağlıdır; bir cümlenin varlığı tek başına büyük bir fark yaratmaz.

Soru 4 · Uygulama

Bir fırın zincirinin yönetimi vizyon cümlesine «sağlıklı» kelimesini eklemek istiyor; zincirin en çok satan ürünleri beyaz ekmek ve simit. Yönetim ne yapmalıdır?

• A) Kelimeyi ekleyip ürünleri değiştirmemek.
• B) Cümleyi tamamen kaldırmak.
• C) Kelimeyi eklemeden önce bir seçim yapıp yapmadığını ve doğru olup olmadığını sormak; yeni yönü cümleye değil, örneğin tam buğday ekmeğini her şubede bulundurmak gibi bir hedefe yazmak.
• D) Kelimeyi yalnız internet sitesine eklemek.

Cevap: C. Bir seçim yapmayan ya da doğru olmayan bir kelime cümleyi bulanıklaştırır; yeni bir yön en iyi bir hedefle ve bir kararla görünür.