Bu akademi ne değildir

Bir an

Pazar sabahı, Ufuk ablası Selin'le görüntülü konuşuyor. Selin otuz dört yaşında, Eskişehir'in organize sanayi bölgesindeki bir fabrikada üretim planlamacısı. Ufuk ekranını paylaşıyor: Bora Akın'ın yeni çevrimiçi kursunun tanıtım sayfası. Başlık iri harflerle yazılmış: "Kazananın Stratejisi. Otuz günde kararlarını garantili olarak iyileştir. Memnun kalmazsan paran iade." Altında gülümseyen yüzler ve kısa yorumlar var: "Terfi aldım", "İşimi kurdum", "Artık hiç pişman olmuyorum."

Selin bir süre sessizce okuyor. Sonra soruyor: "Garanti neyin garantisi?" Ufuk omuz silkiyor: "Kararlarının iyileşmesinin herhalde." Selin gülüyor. "Benim işimde 'doğru cevap' diye bir şey var. Hattaki ürünleri hangi sırayla üretirsek makine ayarına en az zaman gider, bunu hesaplarım ve bir cevabı vardır. Ama sen işten ayrılıp kendi işini kurmalı mısın, onun cevabını hangi hesap verecek? Bu adam ikisini aynı şeymiş gibi satıyor."

Ufuk kursu almaktan vazgeçmiyor, ama bir şeye takılıyor: Kendisi de bu akademiye yazılmıştı ve akademinin ona ne vaat ettiğini, daha önemlisi ne vaat etmediğini hiç sormamıştı.

Soru

Kararlarla ilgili bir eğitim neden kesin kazandıran bir hamle vaat edemez, "doğru cevap" hangi durumda söylenebilir ve bir iddianın yanına konan etiket okura ne anlatır?

Nasıl işler

Bora Akın'ın sayfası kesin sonucu, başarı formülünü ve doğru yaşam biçimini tek bir pakette satıyor. Bu akademi hiçbirini satmaz ve her reddin kendi gerekçesi var.

Kesin sonuçla başlayalım. Bir kararın sonucunu çoğu zaman yalnız senin seçimin belirlemez: şans, başkalarının hamleleri ve önceden bilinmeyen koşullar da devreye girer. Böyle bir durumda iyi bir strateji kötü sonuç verebilir, kötü bir strateji de şansla iyi sonuç verebilir. Bir yöntemin yapabileceği en fazla şey, iyi sonucun olasılığını artırmaktır. Bunu garanti diye satan, ya sonucu tek başına belirleyebileceğin bir durumdan söz ediyordur ya da yanıltıyordur. Kararla sonucun bu ayrımına akademi 7.1'de ayrıntılı döner.

Başarı formülünün altında Selin'in fark ettiği ayrım yatıyor. Bazı sorular, hedef ölçülebilir ve üzerinde anlaşılmış olduğunda net bir cevap verir.

Ama "işini kurmalı mısın?" sorusunun cevabı, neyi ne kadar önemsediğine bağlıdır: güvenceyi mi, özgürlüğü mü, gelir düzeyini mi, aileyle geçen zamanı mı? Hesap sana her seçeneğin olası sonuçlarını ve bedellerini gösterebilir. Hangi bedeli ödemeye değer bulduğunu ise söyleyemez.

Bu yüzden akademide "doğru cevap" dili yalnız ölçülebilir hedeflerde kullanılır. Değer tercihinin söz konusu olduğu yerde ders seçenekleri, kanıtı ve bedeli gösterir, kararı sana bırakır.

Geriye kişilik reçetesi kalıyor. "Kazananlar sabah beşte kalkar" türünden kalıplar, belirli insanların belirli koşullarda yaptığı şeyleri herkese reçete olarak sunar. Akademi bunu da yapmaz, çünkü bir davranışın kime ve hangi koşulda yaradığı her derste ayrıca sorulacak bir sorudur.

Bunların yerine akademi bir şey verir: her iddianın yanında, onun ne kadar güvenilir olduğunu söyleyen bir etiket. 0.1'de ilk üçünü gördün: Matematik, Gözlem ve Öğüt. Ölçülmüş bulgular için üç etiket daha var. "Sağlam" bulgu tekrarlanmış ve tutmuştur. "Tartışmalı" bulgunun lehinde de aleyhinde de ciddi kanıt vardır. "Çürütüldü" ise ya sınandığında tutmamıştır ya da başkaları tekrarladığında aynı sonucu vermemiştir. Bunlara düşünme aracı olan "Çerçeve", tarihsel metin ve olaylar için "Tarihsel" ve akademinin kendi kurgu vakaları için "Akademi" eklenir.

Kanıt

Hume'un ayrımı bir deneyden değil, bir okuma deneyiminden doğdu.

Etiketlerin neden gerekli olduğunu ise bir başka çalışma gösterdi: "yayımlanmış bilimsel bulgu" ifadesi tek başına ne kadar güvence verir?

Bir de Bora Akın'ın garantisini düşünelim.

Nerede çöker

Bu reddetmelerin her birinin de bir sınırı var, ve akademi onları da göstermek zorunda.

"Doğru cevap yalnız ölçülebilir hedefte" kuralı kolayca "her şey görecelidir" sonucuna kayabilir. Kaymamalı. Değer tercihinin söz konusu olduğu bir kararda bile bazı seçenekler ölçülebilir biçimde kötüdür. Kendi işini kurmak isteyen Ufuk'un önünde, aynı geliri daha düşük faizle sağlayacak iki kredi seçeneği varsa, yüksek faizli olanı seçmek bir değer tercihi değil, bir hesap hatasıdır. Ayrım, kararın tamamına değil, kararın içindeki tek tek sorulara uygulanır.

Etiketler de çöker, çünkü bir anın durumunu gösterirler. Bugün "Sağlam" denen bir bulgu yarın büyük bir tekrar çalışmasında tutmayabilir; "Çürütüldü" denen bir bulgu yeni bir yöntemle geri dönebilir. 3.3'te sıcak el yanılgısının otuz yıl sonra tersine dönen hikâyesini göreceksin. Open Science Collaboration'ın kendi sonucunun bile tartışmalı olması bunun bir örneği. Bir etiketi kesin hüküm gibi okursan, etiketin kendisi yeni bir "yasa" olur.

Son olarak, "değer okura bırakılır" demek her şeyi okura bırakmak anlamına gelmez. Bir seçimin bedelini başkaları ödüyorsa, örneğin bir müzakere taktiği karşı tarafı aldatmaya dayanıyorsa, ders o bedeli adıyla söyler. Değeri dayatmamak, bedeli gizlemek demek değildir.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Open Science Collaboration'ın sonuçlarına yakından bakınca, "tekrar edildi mi?" sorusunun tek bir sayısı olmadığı görülür. Özgün çalışmaların yüzde 97'si anlamlı sonuç bildirmişti. Tekrarlara aynı ölçütle, yani istatistiksel anlamlılıkla bakınca bu oran yüzde 36'ya iner. Özgün etki büyüklüğünün tekrarın güven aralığına düşüp düşmediğine bakınca oran yüzde 47 olur. Tekrar ekiplerinin öznel değerlendirmesinde "tekrar edildi" denen oran yüzde 39'dur. Özgün ve tekrar sonuçları birleştirilince, yani yayında bir yanlılık olmadığı varsayılırsa, etkilerin yüzde 68'i anlamlı kalır.

Aynı veriden yüzde 36 ile yüzde 68 arasında değişen dört cevap çıkıyor. Bu, bir bulguya "Sağlam" ya da "Çürütüldü" demenin bir yargı içerdiğini ve bu yargının hangi ölçüte dayandığının yazılması gerektiğini gösterir. Akademinin kartlarındaki "not" alanı tam bunun için var. Bir de etki büyüklüğü: tekrarlardaki etkiler ortalamada özgünlerin yarısı kadardı. Yani "işe yarıyor" denen bir şey işe yarasa bile, ilk duyduğundan daha az işe yarıyor olabilir.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Önce "doğru cevap"ın kime göre doğru olduğu sorusu var. Ölçülebilir hedef bile bir hedef seçimini içerir. Selin'in hattında "en az ayar süresi" iyi bir hedeftir, ama sipariş teslim tarihleri sıkışıksa "en çok zamanında teslimat" daha önemli olabilir. Ufuk'un önündeki iş kurma kararında ise bakmakla yükümlü olduğu biri olmayan yirmi sekiz yaşında birinin göze alabileceği risk, iki çocuğu ve tek geliri olan birinin göze alabileceğinden farklıdır. Aynı veriler farklı hayatlarda farklı kararları makul kılar.

Bir de kanıtın kimden toplandığı var. Henrich, Heine ve Norenzayan 2010'da yayımladıkları değerlendirmede, insan davranışı hakkındaki geniş iddiaların sıklıkla yalnız Batılı, eğitimli, sanayileşmiş, zengin ve demokratik toplumlardan gelen katılımcılara dayandığını gösterdiler. Algıdan adalet duygusuna, işbirliğinden ahlaki akıl yürütmeye birçok alanda bu katılımcıların insanlığın geri kalanına göre sıra dışı, çoğu zaman uç değerler olduğunu savundular. Bir bulgu "Sağlam" etiketi taşısa bile Eskişehir'deki bir esnafa, Sivrihisar'daki bir çiftçiye ya da İstanbul'daki bir öğrenciye aynı biçimde taşınıp taşınmadığı ayrıca sorulması gereken bir sorudur.

Kendi hayatında

Bu akademinin ilk ödevi 0.1'de raflarını görmekti. Bu derste bir vaadi parçalarına ayıracaksın.

Bu notu 0.5'te açacağın karar defterine taşıyabilirsin. Amaç vaadi küçümsemek değil, hangi kısmının sınanabilir olduğunu görmek.

Kapanış

1. Sonucu şansın ya da başkalarının seçiminin de belirlediği bir kararda hiçbir yöntem iyi sonucu garanti edemez; ancak olasılığını artırabilir.
2. "Doğru cevap" ancak ölçülebilir ve üzerinde anlaşılmış bir hedefte söylenebilir; değer tercihinde akademi seçenekleri, kanıtı ve bedeli gösterir, kararı sana bırakır.
3. Kanıt etiketleri bir anın durumunu ve bir yargıyı gösterir; Open Science Collaboration'ın aynı veriden yüzde 36 ile 68 arasında değişen cevapları, bu yargının hangi ölçüte dayandığının neden yazılması gerektiğini gösterir.

Beş soru

1. Bir kurs "kararlarınızı garantili olarak iyileştirir" diyor. Bu cümleyi akademinin hangi gerekçesiyle sorgulardın?
2. Aşağıdakilerden hangisinin "doğru cevabı" olabilir, hangisinin olamaz: "Bu iki krediden hangisinin toplam geri ödemesi daha düşük?" ve "Ev almalı mıyım, kirada mı kalmalıyım?" Neden?
3. Hume'un fark ettiği geçişi kendi cümlelerinle anlat ve gündelik bir tartışmadan bir örnek ver.
4. Open Science Collaboration'ın verisinde tekrar oranı ölçüte göre yüzde 36 ile 68 arasında değişiyor. Bir haber yalnız "psikoloji çalışmalarının üçte ikisi tekrar edilemiyor" diyorsa, eksik olan ne?
5. Bir arkadaşın "Bu akademi doğru cevap vermiyorsa ne işe yarar?" diyor. Ona ne söylersin?

Yanıtlar

İlk soruda gerekçe şudur: kararın sonucu yalnız senin seçimine bağlı değilse, iyi bir karar da kötü sonuç verebilir. Bir yöntem en fazla iyi sonucun olasılığını artırabilir; "garanti" kelimesi ya sonucu tümüyle denetleyebileceğin bir durumdan söz ediyordur ya da yanıltıcıdır.

İkinci soruda kredi sorusunun doğru cevabı vardır, çünkü hedef ölçülebilir: toplam geri ödeme hesaplanır ve karşılaştırılır. Ev sorusunun ise tek bir doğru cevabı yoktur, çünkü cevap güvenceye, hareket özgürlüğüne ve gelecek planlarına ne kadar değer verdiğine bağlıdır. Hesap seçeneklerin bedelini gösterir, kararı vermez. Yine de ev sorusunun içinde ölçülebilir alt sorular vardır, örneğin kira ile kredi taksitinin farkı.

Üçüncü soruda geçiş şudur: bir şeyin nasıl olduğunu söyleyen bir cümleden ne yapılması gerektiğini söyleyen bir cümleye atlamak. "Herkes bu bölümü tercih ediyor, o hâlde sen de etmelisin" cümlesi bir örnektir; ilk yarı bir olgu, ikinci yarı bir öğüt ve aradaki bağ gerekçelendirilmemiş.

Dördüncü soruda eksik olan, oranın hangi ölçüte dayandığıdır. Yüzde 36 istatistiksel anlamlılık ölçütüdür; başka ölçütlerle oran yüzde 47, 39 ya da 68 olur. Ayrıca çalışmanın kendisine aynı dergide itiraz edilmiştir.

Beşinci soruda şunu söyleyebilirsin: akademi ölçülebilir sorularda doğru cevabı söyler; değer sorularında ise her seçeneğin kanıtını ve bedelini gösterir. Bu, kararı senin yerine vermekten daha az şey gibi görünür, ama senin hayatına uymayan bir kararı sana satmaktan daha dürüsttür.

Sonraki derse köprü

Bora Akın'ın tanıtım sayfasındaki yorumlar hep kazananlardan geliyordu: terfi alan, işini kuran, pişman olmayan. Kursu alıp hiçbir şey değişmeyenler o sayfada yok. Bir sonraki ders, 0.3, bu görünmez kalanların hikâyesini anlatıyor: yalnız başarılı örneklere bakarak kural çıkarmanın neden yanılttığını, savaştan geri dönen uçaklardaki isabetler üzerinden göreceğiz.