Kanıt etiketleri

Açılış sahnesi

Ankara Kızılay'da bir kitapçının sağlık rafı, cumartesi öğleden sonrası. Emekli kimya öğretmeni Halil Bey elinde iki kitap tutuyor. Birinin kapağında «Zerdeçal: bilimin onayladığı mucize» yazıyor; arka kapakta yüzlerce bilimsel çalışmaya dayandığı söyleniyor. Ötekinin kapağı sade: bir tıp tarihçisinin Osmanlı aktarları üzerine yazdığı bir inceleme. Halil Bey ikisini de karıştırıyor. İlk kitapta her sayfada bir «araştırmalar gösteriyor ki» cümlesi var. İkincisinde her sayfada bir dipnot.

Kasada genç bir kitapçı, Defne, Halil Bey'in kararsızlığını fark ediyor. «Hangisi daha bilimsel?» diye soruyor Halil Bey. Defne gülümsüyor: «Birincisi daha çok bilim kelimesi kullanıyor.» Halil Bey bu cevabı ömrü boyunca öğrencilerine söylediği bir şeye benzetiyor: bir deney tüpünde gördüğün şey, laboratuvarın kapısından dışarı çıkınca aynı kalmayabilir.

Bu dersin sorusu Defne'nin cevabının içinde saklı. «Bir araştırma var» cümlesi tek başına hiçbir şey söylemez; araştırmanın nerede, kimde ve nasıl yapıldığını söyleyen bir etiket gerekir. Halil Bey de Defne de bu dersin kurgusal kişileri.

Bu derste ne olacak

İlk iki derste (M01-D01, M01-D02) bir besin bilgisini üç katmana ayırmayı ve akademinin sınırını gördük. Kartlarda her kanıtın yanında bir etiket vardı. Bu ders o etiketlerin her birinin ne anlattığını açıyor.

Önce etiketleri üç aileye ayıracağız: bir iddianın sınanıp sınanmadığını söyleyenler, bir kurumun ya da yasanın sesi olanlar ve bir geleneğin ya da tarihin kaydını tutanlar. Sonra en sık karıştırılan iki çifti ayrıntısıyla göreceğiz: tüpteki bulgu ile insandaki erken bulgu, «sınanmadı» ile «çürütüldü». Ardından bir etiketin ne zaman değiştiğini ve bir iddiaya doğru etiketi seçmenin nasıl yapıldığını konuşacağız. Sıradaki ders (M01-D04) etiketlerin arkasındaki kaynak türlerine, yani bir yazmanın, bir halk derlemesinin ve bir denemenin hangi soruya cevap verebildiğine bakacak.

Sıfır noktası

Bir kanıt etiketi bir iddianın ne kadar doğru olduğunu söylemez; o iddiayı hangi tür bilginin desteklediğini söyler. Bu fark ince görünür ama belirleyicidir. Bir geleneğin yüzyıllardır bir besini övmesi bir bilgidir; bir fare deneyinde bir etki görülmesi başka bir bilgidir; binlerce insanda yapılmış denemelerin derlemesi bambaşka bir bilgidir. Hepsi «bilgi» kelimesini hak eder, ama aynı ağırlığı taşımaz.

Mekanizma

Birinci aile: sınandı mı, nasıl sınandı

Akademinin araştırma etiketleri bir iddianın bir deneyden geçip geçmediğini ve geçtiyse sonucun ne kadar güvenilir olduğunu söyler. Bunlar bir merdivenin basamakları gibi düşünülebilir, ama merdivenin her basamağı farklı bir soruya cevap verir.

Güçlü destek, insanda yapılmış, farklı ekiplerce tekrarlanmış ve sistematik derlemelerle doğrulanmış bulgu içindir. Bu akademideki besin ve bitki iddialarının çok azı bu etiketi hak eder; çoğu zaman bu etiketi alan bulgular bir besinin kendisinden çok bir beslenme düzeninden gelir, tam tahılın ya da baklagilin uzun dönemde sağlıkla ilişkisi gibi.

Orta düzey destek, insanda tutarlı biçimde bildirilen ama etkinin büyüklüğü, süresi ya da kime genellenebileceği tartışılan bulgu içindir. Bir yaşından büyük çocukta balın öksürük üzerindeki etkisi bu etiketi taşıdı (M01-D01).

Erken bulgu, insanda yapılmış az sayıda ya da küçük çalışmaya dayanan bulgu içindir. Otuz kişilik bir denemede görülen bir fark bu etiketi alır: umut verir, ama başka ekiplerin ve daha büyük grupların aynı sonucu bulup bulmadığını beklemek gerekir.

Karma bulgu, çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği durum içindir. Tarçının kan şekeri üzerindeki etkisi bu türden bir tartışmanın örneğidir ve M13-D02'de ayrıntısıyla ele alınacak.

Tüpteki bulgu ile insandaki bulgu

Bu akademinin bir etiketi özellikle ayrı tutulur: Laboratuvar ve hayvan bulgusu. Bir bitki özütü bir petri kabında bakteri öldürebilir, bir hücre kültüründe iltihap belirtecini düşürebilir ya da bir farede bir etki gösterebilir. Bunlar gerçek bulgulardır ve yeni araştırmaların başlangıç noktasıdır. Ama insanda aynı etkinin, aynı miktarda ve sofrada görüleceğini göstermezler.

Tüpteki bir hücre, maddeye doğrudan ve yoğun biçimde maruz kalır. İnsanda ise madde önce yutulur, mideden ve bağırsaktan geçer, emilir ya da emilmez, karaciğerde işlenir, kana karışır ve ancak sonra hedef dokuya ulaşır. Bu yolculuğun her durağında maddenin bir kısmı kaybolur ya da başka bir maddeye dönüşür.

Halil Bey'in elindeki ilk kitap bu ayrımın tam üstünde duruyor. Kitaptaki yüzlerce çalışmanın büyük kısmı tüpte ve hayvanda yapılmış olabilir. Kitabın sözü yanlış değildir, ama etiketi yanlıştır: laboratuvar bulgusunu insan kanıtı gibi sunar.

Sınanmadı ile çürütüldü

En sık karıştırılan ikinci çift budur. Sınanmadı, geleneksel kullanımı olan ama insanda kontrollü biçimde hiç denenmemiş iddia içindir. Çürütüldü ise sınanmış ve iyi tasarlanmış çalışmalarda bulunamamış ya da tersi gösterilmiş iddia içindir.

Bu iki etiket aynı şey değildir. Tarhananın hasta sofrasına iyi geldiği inancı muhtemelen hiç sınanmadı; bu, onun işe yaramadığını göstermez, yalnız bilinmediğini gösterir. Kayısı çekirdeğinden elde edilen bir maddenin kanseri tedavi ettiği iddiası ise sınandı ve tutmadı.

Tartışmalı, yöntemi, yorumu ya da güvenliği ciddi biçimde sorgulanan bir çalışma, ürün ya da iddia içindir. Bir çalışmanın üretici firma tarafından finanse edilmesi, sonuçların bir kısmının raporlanmaması ya da bir ürünün güvenliği hakkında çelişkili kayıtlar olması bu etiketi getirebilir.

İkinci aile: kurumun ve yasanın sesi

İki etiket bir araştırmanın değil, bir kurumun ya da yasanın sesini taşır. Kılavuz önerisi, bir sağlık kuruluşunun kanıtları inceleyerek verdiği önerisidir; bebeklere bal verilmemesi önerisi buna örnektir (M01-D01). Mevzuat ise yürürlükteki yasa ya da yönetmeliktir. Mevzuat bağlayıcıdır, ama bir besinin işe yaradığını kanıtlamaz; yalnız neyin nasıl satılabileceğini ve neyin söylenemeyeceğini düzenler.

Güvenlik bildirimi, yan etki raporları, vaka yazıları ve zehir danışma kayıtları içindir. Bu kayıtlar bir zararın olabileceğini gösterir, ama ne sıklıkta olduğunu göstermez. Bir bitkiyle ilgili on vaka raporu, o bitkiyi kullanan milyonlarca insandan on kişide bir sorun görüldüğünü söyleyebilir ya da bildirilmeyen yüzlerce vakanın görünen yüzü olabilir. Bu akademide güvenlik bildirimi bir araştırma kartı yerine sayılmaz: zararın kaydıdır, faydanın sınanması değil.

Üçüncü aile: geleneğin ve tarihin kaydı

Son iki etiket bir iddianın doğruluğunu değil, varlığını kaydeder. Gelenek aktarımı, bir geleneğin kendi kaynağında söylediği şeydir: bir tıp kitabının sayfası, bir rivayet, bir halk derlemesi. Tarihsel kayıt ise bir kişinin, kurumun ya da uygulamanın tarihte ne olduğunu belgeleyen kaynaktır: bir darüşşifanın vakfiyesi, bir aktar loncasının kaydı, bir hekimin hayatı.

Usta katmanı

Etiketler sabit değildir. Bir iddia sınandıkça etiketi değişir: sınanmamış bir gelenek bir gün erken bulgu alabilir, erken bulgu tekrarlanırsa orta düzey desteğe çıkabilir, tekrarlanmazsa karma bulguya ya da çürütülmüşe dönebilir. Bir kartın etiketi, o kartın yazıldığı günkü bilginin fotoğrafıdır.

Etiket seçmek de bir yargıdır. Aynı çalışmayı iki farklı okur farklı etiketlerle yazabilir. Akademinin kuralı şudur: emin değilsen bir alt basamağı seç ve nedenini kartın not alanına yaz. Bir erken bulguyu orta düzey destek diye yazmak, okuru ona fazla güvenmeye götürür; bir orta düzey desteği erken bulgu diye yazmak ise yalnız temkinli bir hatadır.

Son olarak, bir kartta birden fazla etiket gerekebilir ve bunlar birbirini dışlamaz. Bir besin hem gelenekte övülebilir, hem insanda erken bir bulgu gösterebilir, hem de bir grup için güvenlik bildirimi taşıyabilir. Akademinin her besin dersi bu yüzden en az iki farklı etiketli kart taşır.

Kanıtın sınırı

Bu dersin etiket sistemi bir sınıflandırmadır ve her sınıflandırma gibi sınırları bulanıktır. Bir çalışmanın erken bulgu mu, orta düzey destek mi olduğu tartışılabilir; akademinin etiketleri, tıpta kullanılan resmî kanıt derecelendirme sistemlerinin birebir karşılığı değildir, onlardan esinlenen ve okura göre sadeleştirilmiş bir dildir. Kurkumin örneğindeki derleme bir yorum yazısıdır ve bazı araştırmacılar onun sonuçlarına itiraz etmiştir; amigdalin çalışması ise kontrol grubu olmadan yapıldı. Etiketin kendisi okurun bir iddiayı doğru tartmasına yardım eder mi, bu sınanmadı; bir okuma aracının etkisini ölçmek ayrı bir araştırma konusudur ve şimdilik bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kanıt etiketi bir iddianın doğru olup olmadığını değil, o iddiayı hangi tür bilginin desteklediğini söyler. Etiketler üç ailede toplanır: bir iddianın sınanıp sınanmadığını söyleyenler, bir kurumun ya da yasanın sesi olanlar ve bir geleneğin ya da tarihin kaydını tutanlar.

En sık karıştırılan iki çift ayrı tutulmalıdır. Tüpte ve hayvanda görülen bir etki, birkaç düzine gönüllüyle yürütülmüş bir denemeyle aynı şey değildir; kurkumin bu farkın en bilinen örneğidir. Hiç sınanmamış bir iddia ile sınanıp tutmamış bir iddia da aynı şey değildir; tarhana birinci, amigdalin ikinci türdendir.

Etiketler bilgi büyüdükçe değişir ve seçmek bir yargı gerektirir. Emin olmadığında bir alt basamağı seç, nedenini yaz ve bir güvenlik kaydını bir fayda kanıtı gibi okuma.

Sonraki derse köprü

Bu derste etiketlerin ne anlattığını gördük, ama her etiketin arkasında bir kaynak duruyor: bir tıp yazması, bir köyde yapılmış bir halk derlemesi, bir hastanede yürütülmüş bir deneme. Sıradaki ders kaynakların ağırlığını tartacak: bir yazmanın, bir derlemenin ve bir denemenin hangi soruya cevap verebildiğini ve hangisine hiç veremeyeceğini, yani neden bir vakfiyeyle etkinlik, bir denemeyle de bir toplumun hafızası ölçülemeyeceğini gösterecek.