Bu akademi ne verir, ne vermez

Açılış sahnesi

Manisa'da bir aile sağlığı merkezi, salı sabahı. Doktor Leyla Hanım'ın karşısında altmış sekiz yaşındaki Kâmil Bey oturuyor. Tansiyonu son iki ölçümde yüksek çıkmış. Leyla Hanım ilaç listesine bakıyor: iki tansiyon ilacı, bir kolesterol ilacı, bir de mide koruyucu. Hepsini düzenli kullandığını söylüyor Kâmil Bey.

Muayenenin sonunda, kapıdan çıkmak üzereyken dönüyor. «Bir de hanım bana her akşam meyan şerbeti yapıyor, yazdan beri. Mideye iyi geliyor diye. Onu söylemem gerekir mi?» Leyla Hanım kalemini bırakıyor. Bu cümle, muayenenin en önemli cümlesi olabilir; çünkü meyan kökü bazı kişilerde tansiyonu yükseltebilir ve tansiyon ilaçlarının etkisini azaltabilir.

Kâmil Bey'in sorusu iki yanlış varsayımın arasından geçiyor. Birincisi: evde yapılan bir şerbet ilaç sayılmaz, söylemeye değmez. İkincisi: bir şeyi öğrenmek, onu kendi başına kullanma ya da bırakma yetkisi verir. Bu akademi ilkini düzeltmek için var; ikincisini ise bilerek vermiyor. Kâmil Bey de, Leyla Hanım da, o salı sabahı da kurgudur.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste (M01-D01) bir besin hakkındaki bilgiyi üç katmana ayırmayı öğrendik. Bu ders o kartın sınırını çiziyor: bu akademiyi bitiren biri neyi bilecek, neyi yapabilecek ve hangi kararı yine de başkasıyla vermek zorunda kalacak?

Önce akademinin verdiği üç şeyi tanıyacağız: geleneklerin kendi kaynaklarından tarihsel ve kültürel bilgi, bir iddiayı okuyabilme becerisi ve kimin için neyin riskli olabileceğine dair farkındalık. Sonra vermediklerini konuşacağız: teşhis, tedavi, kişiye özel miktar ve ilacı bırakma ya da değiştirme kararı. Ardından bu sınırın neden bir çekingenlik değil, bilginin doğasından gelen bir zorunluluk olduğunu ve okurun bilgisini nereye götürmesi gerektiğini göreceğiz. Sıradaki ders (M01-D03) kartlardaki etiketleri tek tek açacak.

Sıfır noktası

Bir şeyi bilmek ile bir şeye karar vermek farklı işlerdir. Bir kitap meyan kökünün tansiyonu yükseltebileceğini söyleyebilir; ama Kâmil Bey'in bu yaz içtiği şerbetin onun tansiyonunu ne kadar etkilediğini, ilacının değişmesi gerekip gerekmediğini ancak onu muayene eden, tahlillerini gören ve ilaçlarını bilen biri söyleyebilir.

Mekanizma

Akademinin verdiği birinci şey: geleneğin kendi sesi

Bu akademi Anadolu'nun ve İslam dünyasının şifa geleneklerini kendi kaynaklarından anlatır. Hipokrat ve Galen'in ahlat kuramını (M06), İbn Sînâ'nın tek ilaçlarını (M08), Tıbb-ı Nebevî edebiyatını (M09), Osmanlı darüşşifasını ve aktarını (M10), Anadolu'nun ev ilaçlarını (M11) okur. Bu bilgi kendi başına değerlidir: bir toplumun bedeni, sofrayı ve hastalığı nasıl düşündüğünün kaydıdır.

Akademinin verdiği ikinci şey: iddiayı okumak

Akademinin ikinci armağanı bir beceridir: bir iddiayla karşılaşınca onu katmanlarına ayırmak ve doğru soruyu sormak. Bu beceri bir cevap vermez; ama sahte bir cevabı tanımayı kolaylaştırır.

Akademinin verdiği üçüncü şey: riskin nerede olduğunu bilmek

Üçüncü armağan bir farkındalıktır: hangi durumda bir ev ilacının zararsız olmayabileceğini bilmek. Gebelik, emzirme, bebeklik, ileri yaş, kronik hastalık ve düzenli ilaç kullanımı bu akademinin her besin dersinde ayrıca anılır. Bu farkındalık okura bir yasak listesi vermez; neyi kime sorması gerektiğini söyler.

Akademinin vermediği şey: teşhis, tedavi ve kişiye özel karar

Bu akademi hiçbir okura «sende şu var» demez, «şunu iç» demez, «günde şu kadar al» demez ve «ilacını bırak» demez. Bunun nedeni yalnız yasal bir temkin değildir. Bir kişiye özel karar, o kişinin bilgisini gerektirir: hangi hastalığı var, hangi ilaçları alıyor, böbreği ve karaciğeri nasıl çalışıyor, gebe mi, alerjisi var mı. Bir ders bu bilgilerin hiçbirine sahip değildir.

Bu bulgu akademinin neden bir sınır çizdiğini gösteriyor. Okurların çoğu sofradaki ya da aktardaki bir ürün hakkında bir şey öğrendiğinde bunu kendi başına uygular ve hekimine söylemez. Akademinin amacı bu sessizliği kırmaktır: öğrendiğin şeyi hekimine götürecek kadar bilgili olmak, ama ondan bağımsız karar verecek kadar emin olmamak.

Sınır bir çekingenlik değil

Akademinin vermediği şeyler listesi bir yetersizlik itirafı gibi görünebilir. Değildir. Bir harita, yolu bilen birine bile yolculuğun nasıl geçeceğini söyleyemez; yağmur yağıp yağmayacağını, yolun kapalı olup olmadığını, yolcunun yorgun olup olmadığını bilmez. Akademi bir haritadır: neyin nerede olduğunu, hangi yolun hangi tehlikeyi taşıdığını gösterir. Yolculuğa karar vermek okurun ve onun hekiminin işidir.

Usta katmanı

Akademinin sınırı kâğıt üzerinde nettir, ama gerçek hayatta bulanıklaşır. Üç gri alan sık karşına çıkar.

Birincisi, «bilgi» ile «öneri» arasındaki çizgi. «Bir yaşını geçmiş çocukta bal, öksürüğü tedavisiz kalmaya göre bir miktar azaltıyor» bir bilgidir. «Çocuğun öksürüyorsa bir kaşık bal ver» bir öneridir. İkisi arasındaki fark küçük görünür, ama ikinci cümle o çocuğun yaşını, alerjisini, ateşini ve öksürüğün nedenini bildiğini varsayar. Akademi birinci cümleyi kurar, ikinci cümleyi okura ve onun hekimine bırakır.

İkincisi, mutfak ile eczane arasındaki çizgi. Akademi bir yemeğe bir tutam kimyon koymanın, bir fincan ıhlamur içmenin ya da kahvaltıda bal yemenin kişiye özel bir karar gerektirmediğini kabul eder; bunlar gündelik sofranın parçasıdır. Ama aynı bitkinin yoğun özütü, kapsülü ya da haftalarca süren bir kürü başka bir şeydir ve orada hekime danışmak gerekir. Bu ayrım M03'ün konusu.

Üçüncüsü, saygı ile onay arasındaki çizgi. Akademi bir geleneği saygıyla anlatır; ama saygı onay anlamına gelmez. Bir ayeti, bir hekimi ya da bir babaannenin tarifini yerli yerinde anlatmak, onların her sözünü bugünün tıbbi önerisi saymak demek değildir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin araştırma kartı, bitki ve takviye kullananların çoğunun bunu hekimine söylemediğini gösteren bir meta-analize dayanıyor. Ama bu bulgunun sınırları var. Çalışmalar gözlemseldi ve açıklama oranı çok geniş bir aralıkta değişiyordu; tamamlayıcı tıbbın tanımı çalışmadan çalışmaya farklıydı ve çoğu çalışma birkaç gelişmiş ülkede yapıldı. Türkiye'de bitki ve ev ilacı kullanımının ne kadar yaygın olduğu ve hekime ne sıklıkla söylendiği bu derlemenin dayanağı değil; bunun için Türkiye'den yapılmış ayrı çalışmalara bakmak gerekir. Akademinin kendi sınırına gelince: bir okurun bu akademiyi okuduktan sonra hekimine daha sık açıklama yapıp yapmayacağı sınanmadı; bu bir hedeftir, kanıtlanmış bir sonuç değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bu akademi üç şey verir. Geleneklerin besin ve bitki bilgisini kendi kaynaklarından anlatır. Bir sağlık iddiasını katmanlarına ayırmayı ve doğru soruyu sormayı öğretir. Kimin için neyin riskli olabileceğine dair bir farkındalık kazandırır.

Teşhis, tedavi, kişiye özel miktar ve ilacı değiştirme kararı ise akademinin dışında kalır. Bu kararlar kişinin kendi bilgisini gerektirir ve bunu ancak onu muayene eden hekim, ilaçlarını bilen eczacı verebilir. İlacını bırakma ya da azaltma; yeni bir şeye başlamadan önce sor.

Akademinin en somut hedefi, öğrendiğini hekime götürmektir. Bitki ve takviye kullananların çoğu bunu hekimine söylemiyor ve söylenmeyen bir ürünü kimse değerlendiremiyor. Kâmil Bey'in kapıdan dönüp sorduğu soru bu akademinin istediği davranıştır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bilgi ile karar arasındaki çizgiyi çizdik ve kartlarda iki farklı etiket gördük: bir meta-analizin bulgusu ve bir kurumun önerisi. Sıradaki ders bu kanıt etiketlerini tek tek açacak: hücrede ya da hayvanda görülen bir etki ile insanda yapılmış küçük bir çalışmanın neden ayrı etiketler taşıdığını, «sınanmadı» ile «çürütüldü»nün neden aynı şey olmadığını ve bir geleneğin aktarımının hangi etiketle yazıldığını gösterecek.