Bu akademi ne değildir

Bir an

Pazar gecesi saat on bire geliyor. Telefon çalıyor; arayan Hatice Nine. Sesi telaşlı: "Kızım, akşam ilaçlarımı içmiştim, sonra unutmuşum, kutuyu açık görünce bir daha içtim galiba." Sevgül bir yandan montunu giyiyor, bir yandan Rıza'ya sesleniyor. Kafasından üç düşünce birden geçiyor: internette ilacın adını aramak, Defne'ye yazmak, bir de geçen hafta başladığı sağlık okuryazarlığı derslerinde bir cevap bulmak.

Arabada Rıza "Acile mi götürelim?" diye soruyor. Sevgül emin değil. Hatice Nine telefonda konuşabiliyor, kendini iyi hissettiğini söylüyor; ama ilaçlarından biri tansiyon, biri kalp ilacı. Rıza'nın aklına bir zamanlar bir komşunun söylediği numara geliyor: zehirlenmelerde aranan bir hat. Numarayı hatırlayamıyor.

O gece Sevgül'ün elindeki en değerli bilgi, bir ilacın adı ya da bir belirtinin anlamı değildi. En değerli bilgi, bu durumda kimin cevap vereceğini ve hangi numarayı arayacağını bilmekti.

Soru

Bir sağlık eğitimi seni neyi yapabilir hâle getirir, neyi asla yerine getiremez; ve bir sorunla karşılaştığında hangi kapıyı çalacağını nasıl ayırt edersin?

Nasıl işler

Sağlık bilgisi üç farklı iş için kullanılır ve bu üç iş birbirine karıştırıldığında hata başlar. Birincisi anlamaktır: vücudun nasıl çalıştığını, bir tahlilin neyi ölçtüğünü, bir haberin neye dayandığını kavramak. İkincisi karar vermektir: belirli bir kişinin, belirli bir anda ne yapması gerektiğini belirlemek. Üçüncüsü acil müdahaledir: dakikaların önemli olduğu bir durumda yardımı harekete geçirmek. Bu akademi birinci işi yapar ve seni ikinci ile üçüncü işin kapısına doğru götürür. Kapının ardındaki işi ise yapamaz.

Bir ders teşhis koyamaz, çünkü teşhisin malzemesi derste yoktur. Hatice Nine'nin hangi ilaçları, hangi saatte, ne kadar aldığını, böbreklerinin nasıl çalıştığını, tansiyonunun o anki değerini, kalp ritmini bilmeden hiçbir metin onun için doğru kararı veremez. Aynı nedenle tedavi de öneremez: tedavi kişinin yaşına, öteki hastalıklarına, kullandığı ilaçlara ve tercihlerine göre biçilir. İkinci görüş de veremez, çünkü ikinci görüş bir başka hekimin aynı kayıtlara bakmasıdır.

Akademinin vereceği şey başkadır: Hatice Nine'nin ilaç listesinin neden yazılı tutulması gerektiğini, bir ilaç karışıklığında ilk aranacak yerin neresi olduğunu, hangi belirtilerin beklemeye izin vermediğini bilmek. Bu bilgi kararı vermez; kararın doğru kişiden, doğru zamanda istenmesini sağlar.

Türkiye'de bu kapıların üçü telefon numarasıyla bilinir. 112 Acil Çağrı Merkezi hayati tehlikenin olduğu her durumda aranır; eskiden polis, itfaiye, jandarma ve ambulans için ayrı ayrı olan numaraları tek bir numarada birleştirir. 114, zehirlenme ve ilaç karışıklığı gibi durumlarda ne yapılacağını bir uzmana sormanın yoludur. 184 ise Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi'nin, yani SABİM'in hattıdır: sağlık hizmetleriyle ilgili şikâyetler ve hizmet hakkında bilgi almak için aranır. 184 acil bir hat değildir; orada bir tıbbi değerlendirme yapılmaz.

Kanıt

184'ün işini anlatan resmî bir cümle de il sağlık müdürlüklerinin sayfalarında duruyor. İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü'nün şikâyet sayfası, sağlık hizmetleriyle ilgili her türlü şikâyet için Sağlık Bakanlığı'nın ALO 184 hattının aranabileceğini ve başvurunun bu hattı telefonla arayarak yapıldığını yazıyor. Sağlık Bakanlığı'nın hasta hakları başvuruları için ayrıca bir çevrim içi sistemi de var. Bu yollar bir hizmetin nasıl verildiğine dair bir itirazı kayda geçirir; tıbbi bir sorunun cevabını vermez. Bir teşhisin doğruluğundan şüphe ediyorsan yapılacak şey şikâyet değil, kayıtlarını alıp başka bir hekime danışmaktır. Hasta haklarını ve kayda erişimi ilerideki derslerde ayrıntılı göreceğiz.

İnternet aramasının ya da bir belirti uygulamasının teşhis için neden yetmediğini gösteren ölçülmüş bir örnek de var.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

UZEM raporuna göre 2020 yılında merkeze 334.441 çağrı geldi ve bunların yüzde 93,56'sı cevaplandı. Aynı yıl başvuran kişilere göre dağılımda payın yüzde 84,74'ü hekimlere, yüzde 9,14'ü aile bireylerine, yüzde 5,09'u zehirlenmeye maruz kalan kişinin kendisine aitti. Yani her yüz başvurunun aşağı yukarı seksen beşi bir hastanın başındaki hekimden, yalnız on dördü ev halkından geliyor.

Bu oranın iki anlamı var. Birincisi, hekimler bile zehirlenmede uzman danışmanlığına başvuruyor; konu tek bir hekimin bilgisini aşan bir uzmanlık istiyor. İkincisi, evde bir ilaç karışıklığı ya da bir kimyasal yutma anında aileler hattı çoğu zaman bilmiyor ya da aramıyor. Semigran çalışmasındaki yüzde 34 ise başka bir şeyi ölçüyor: belirti listesine dayanan bir aracın, her üç vakadan yaklaşık ikisinde doğru tanıyı ilk sırada vermediğini.

Herkes için aynı mı?

Kapılar herkese aynı genişlikte açılmaz. İşitme ya da konuşma engeli olan biri için telefonla 112'yi aramak kolay değildir; 112 Acil Çağrı Merkezi'nin resmî sayfası bu yüzden kısa mesajla ve internetten ihbar yollarını ayrıca tanıtır. Türkçe konuşmayan biri, yaşlı ve teknolojiye uzak biri ya da cep telefonu olmayan biri de bu hatlara farklı engellerle ulaşır. Çocuklarda zehirlenme riski, ev kimyasallarına ve ilaçlara erişim yüzünden ayrıca yüksektir; yaşlılarda ise Hatice Nine'ninki gibi çok ilaçlı bir düzen, karışıklık riskini artırır. Bir ailede numaraları herkesin bilmesi, özellikle yalnız yaşayan yaşlıların telefonunda bu numaraların kayıtlı olması, kapıyı daraltan engellerin bir kısmını kaldırır.

Ne zaman hekime?

Bir ilaç karışıklığında ya da zehirlenme şüphesinde kişinin bilinci bulanıklaşıyorsa, nefes almakta zorlanıyorsa, nöbet geçiriyorsa, göğüs ağrısı ya da bayılma varsa hiç beklemeden 112'yi ara. Kişi bilinçli ve iyi görünüyorsa 114'ü ara; ilacın ya da ürünün kutusunu elinin altında tut, alınma saatini ve miktarını söyle, verilen talimata uy. Kendi başına kusturmaya çalışma, evde bir şey içirme; bunlar bazı zehirlenmelerde zararlıdır. Yeni ya da süregiden belirtiler için aile hekimine git. Aldığın hizmetle ilgili bir şikâyetin varsa 184'ü ara; ama 184'ü acil bir durumda arama.

Kendi hayatında

Kriz anında hatırlanmayan şey, sakin bir anda kaydedilmiş olandır. O yüzden bugün telefon rehberine birkaç satır ekleyeceksin.

Bu liste 0.4'te çıkaracağın aile sağlık haritasının ilk parçası olacak.

Kapanış

1. Bu akademi sağlığı anlamayı öğretir; teşhis, tedavi ve ikinci görüş kişiye özgü bilgi gerektirdiği için ancak bir hekimin işidir.
2. Hayati tehlikede 112, zehirlenme ve ilaç karışıklığında 114, sağlık hizmetiyle ilgili şikâyet ve bilgi için 184 aranır; 184 acil bir hat değildir.
3. UZEM'e başvuranların büyük çoğunluğu hekimdir; hattın halk tarafından az bilinmesi, kriz anında en çok ihtiyaç duyulan bilginin çoğu zaman bir numara olduğunu gösterir.

Beş soru

1. Komşunun iki yaşındaki çocuğu bulaşık makinesi deterjanının bir kısmını yutmuş ama ağlıyor, nefesi normal ve uyanık. İlk hangi numarayı ararsın ve neden?
2. Aynı çocuk birkaç dakika sonra uyuşuklaşıyor ve nefes almakta zorlanıyor. Şimdi ne değişti?
3. Bir hastanede uzun süre beklediğin ve kaba davranıldığını düşündüğün için şikâyette bulunmak istiyorsun. Hangi hattı ararsın?
4. Bir belirti uygulaması sana "büyük olasılıkla soğuk algınlığı" dedi. Semigran çalışmasının bulgusu bu sonuca nasıl bakmanı söyler?
5. Bir sağlık eğitimi dersinin teşhis koyamamasının sebebi, dersin yetersiz yazılmış olması mıdır?

Yanıtlar

Birinci soruda kişi bilinçli ve iyi göründüğü için 114 aranır. Ürünün kutusu elde tutulur, yutulan miktar ve saat söylenir; kusturmaya çalışılmaz. Uzman, evde izlenip izlenemeyeceğini ya da hastaneye gidilmesi gerekip gerekmediğini söyler.

İkinci soruda bilinç ve solunum bozulduğu için durum acildir ve hemen 112 aranır. Zehir danışmanlığı bir sonraki adımdır; önce hayati tehlike yönetilir.

Üçüncü soruda 184 SABİM aranır. Sağlık hizmetleriyle ilgili şikâyetler bu hatta yapılır; hat acil bir tıbbi değerlendirme vermez.

Dördüncü soruda temkinli olmak gerekir. Çalışmada araçlar doğru tanıyı ilk sırada vakaların yalnız üçte birinde gösterdi. Uygulamanın sonucu bir ipucudur; belirtiler sürüyor, ağırlaşıyor ya da seni kaygılandırıyorsa hekime başvurmak gerekir.

Beşinci soruda cevap hayırdır. Teşhis için kişinin öyküsü, muayene bulguları ve testleri gerekir. Bir ders ne kadar iyi yazılmış olursa olsun bu kişisel bilgilere sahip değildir; sınırı bir eksiklikten değil, işin doğasından gelir.

Sonraki derse köprü

Bu derste yazmaya başladığın ilaç listesi küçük bir parçaydı. Bir sonraki derste Karaca ailesiyle tanışacağız: aile ağacına, kimde hangi hastalığın olduğuna ve soy geçmişinin hekim için neden önemli bir bilgi olduğuna bakacağız. Sonunda kendi aile sağlık haritanı çıkaracaksın; bu haritada Hatice Nine'nin ilaç kâğıdı da bir yer tutuyor.