Bu akademi ne verir, ne vermez

Açılış sahnesi

Gece on bir. Lise kimya öğretmeni Ayten Hanım telefonunda bu akademinin bir dersini bitiriyor: stresin baş ağrısını nasıl artırabildiğini anlatan bir bölüm. Hemen dersin bağlantısını kız kardeşi Nurten'e gönderiyor, altına da bir not ekliyor: «Bak, senin baş ağrıların da bundanmış. Doktora gitmene gerek yok, biraz rahatla yeter.»

Nurten'in baş ağrıları üç aydır her sabah aynı saatte başlıyor ve son haftalarda kusma eklenmiş. Ayten Hanım'ın okuduğu ders bunların hiçbirini bilmiyordu; bilmesi de mümkün değildi. Ders bir mekanizmayı anlatmıştı, Ayten Hanım ise ondan bir tanı çıkarmıştı. Ayten Hanım ile Nurten kurgusal kişiler, ama bir dersin bir mesaj kutusunda tanıya dönüşmesi bu akademinin en kolay yanlış kullanımı. Bu ders o yanlışı baştan kapatmak için yazıldı.

Bu derste ne olacak

Önceki derste «psikosomatik» kelimesinin tarihsel anlamlarını gündelik «gerçek değil» anlamından ayırdık. Şimdi sıra akademinin kendisinde: okura ne bırakabilir, nerede durması gerekir?

Önce akademinin okura gerçekten bırakabileceği şeylere bakacağız: bir sağlık iddiasını okuyabilmek ve bir muayeneye daha iyi bir soruyla gitmek. Sonra sınırın öteki tarafına geçeceğiz: tanı, tedavi ve doz, kişiye özel bir risk hesabı ve bir hastalığa duygusal bir neden biçmek. Her birinin neden bu akademinin işi olmadığını, ve bunun bir çekingenlik değil bir dürüstlük olduğunu göreceğiz. Son bölümde uzman okur için ayrı bir sınır çizeceğiz.

Sıfır noktası

Bu derste üç kavram önemli. Üçü de bilgiyle karar arasındaki mesafeyi anlatıyor.

Mekanizma

Akademinin verdiği: bir iddiayı okuyabilmek

Ruh ile beden arasındaki ilişki, hakkında en çok cümle kurulan sağlık konularından biri. Bir kısmı sağlam araştırmaya dayanıyor, bir kısmı tek bir küçük çalışmaya, bir kısmı hiçbir şeye. Akademinin okura bırakacağı ilk şey, bu cümleleri birbirinden ayırabilmek: iddia nereden geliyor, kimde sınanmış, neyle karşılaştırılmış ve ne kadar güçlü.

Bu becerinin bir değeri olduğunu düşünmek için bir neden var. Sağlık bilgisini anlama ve kullanma becerisi düşük olan insanların sağlık sonuçları da daha kötü.

Bu bulgu akademinin bir şey vaat ettiğini göstermiyor. Bir dersin okurun sağlık sonuçlarını değiştirdiği hiç sınanmadı. Ama bir haber başlığını kaynağına kadar izleyebilen, göreli riski mutlak riske çevirebilen ve bir hayvan deneyini bir insan çalışmasından ayırabilen bir okurun, kendisine satılmaya çalışılan bir ürün ya da bir korku karşısında daha az savunmasız olduğunu düşünmek makul.

Akademinin verdiği: muayeneye daha iyi bir soru

Bir muayenenin kalitesi çoğu zaman sorulan soruya bağlı. «Bende bir şey var mı?» sorusu ile «sabah başlayan, haftalardır her gün aynı saatte gelen ve son zamanlarda kusmanın eklendiği bir baş ağrım var; bunun nedeni ne olabilir ve neyi dışlamamız gerekir?» sorusu aynı on dakikayı çok farklı doldurur. Akademinin yaşayan izi soruyu keskinleştirmeyi öğretir: belirti günlüğü (M40-D03), muayeneye hazırlık (M41-D01), kendi açıklamanı söylemek (M41-D04).

Akademinin vermediği: tanı

Bir dersin bir okura tanı koyamamasının nedeni çekingenlik değil, bilginin yapısı. Tanı, bir kişinin öyküsünün, muayenesinin, tetkiklerinin ve zaman içindeki seyrinin birlikte değerlendirilmesidir. Ders bunların hiçbirini görmez. Belirtileri bir algoritmaya girip olası tanıları sıralayan araçlar bile bu işte sınırlı kalıyor.

Bu sonuçta dikkat çeken iki şey var. Araçlar acil durumlarda çoğunlukla doğru alarmı verdi, ama hafif durumlarda da çoğu zaman hekime gitmeyi önerdi; yani temkinli tarafta hata yaptılar. Tanıda ise doğru cevabı ilk sıraya koyma oranları üçte bir civarında kaldı. Bir okurun belirtisini bir ders üzerinden bir hastalık adına bağlaması, bu araçların yaptığından daha kaba bir eşleştirme olurdu.

Akademinin vermediği: tedavi ve doz

Bu akademi psikolojik tedavilerin, egzersizin, uykunun ve ilaçların bedensel belirtilerdeki kanıtını anlatacak. Hiçbir derste bir okura bir tedaviye başlamasını, bir ilacı bırakmasını ya da bir dozu değiştirmesini söylemeyecek. Bir ilaç anılırsa grup adıyla anılır ve kararın hekimde olduğu söylenir.

Akademinin vermediği: bir hastalığın duygusal nedeni

Bu akademinin en sıkı sınırı burada. Hiçbir derste bir hastalık kişinin duygusuna, düşüncesine ya da karakterine yüklenmeyecek. Ruh hâlinin bir hastalıktaki payı konuşulacak; ama bu pay bir yol olarak anlatılacak, bir suç olarak değil. Popüler kitaplarda dolaşan anlatı ise tam tersini yapıyor.

Bu tür eşleştirmelerin çekiciliği anlaşılır: neden içimdeyse çare de içimdedir. Bedeli ise suçluluk, gecikmiş tanı ve bazen bırakılan tedavi (M04-D02). Akademi bir okurun hastalığına kendi hayatında bir anlam vermesine saygı duyar; ama o anlamı bir neden olarak yazmaz.

Akademinin vermediği: acil yardım

Akademinin hiçbir dersi acil bir durumda okunmak için yazılmadı. Göğüs ağrısı, ani güçsüzlük, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı ya da kendine zarar verme düşüncesi bir ders okunarak değil, bulunduğun yerin acil yardım hattı aranarak karşılanır. Her organ dersinde ayrı bir kırmızı bayrak bölümü olmasının nedeni bu (M01-D05).

Usta katmanı

Bilginin kendisinin de bir yan etkisi var. Belirti hakkında okumak bazı insanlarda kaygıyı yatıştırır, bazılarında büyütür. Bir hastalığın bütün olası nedenlerini okuyan biri, en nadir ve en korkutucu olana takılabilir. Akademinin her derste neyin sık, neyin nadir olduğunu ve neyin hangi durumda araştırıldığını söylemesinin bir nedeni bu. Bilgi arama döngüsünün kaygıyı nasıl beslediği ayrı bir derste ele alınacak (M40-D06).

İkinci ince nokta uzman okurla ilgili. Akademinin Bölüm VII'si hekim, psikolog, psikolojik danışman, hemşire ve fizyoterapist için yazıldı. Bu bölüm bir alanın kanıtını derli toplu sunar; ama bir meslek eğitiminin, bir süpervizyonun ya da güncel bir klinik kılavuzun yerini tutmaz. Bir psikolojik danışman bu akademiyi okuyarak bedensel bir belirtiyi değerlendirme yetkisi kazanmaz; bir hekim de bir psikoterapi yöntemini uygulama yetkisi kazanmaz. Her mesleğin sınırı ekip modülünde ayrıca çizilecek (M51-D05).

Kanıtın sınırı

Bu derste bir dersin okura ne verip vermediği konuşuldu; ama bu akademinin okurun bilgisini, sağlık kararlarını ya da sağlık sonuçlarını değiştirip değiştirmediği hiç sınanmadı. Sağlık okuryazarlığı ile sağlık sonuçları arasındaki ilişki büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri'nde, gözlemsel çalışmalarla gösterildi; ilişkinin nedensel olup olmadığı ve bir eğitim programının bu sonuçları iyileştirip iyileştirmediği ayrı bir sorudur ve bu derlemenin cevapladığı bir soru değildir. Türkiye'de sağlık okuryazarlığının dağılımı ve sonuçlarla ilişkisi başka çalışmalarla ölçülmelidir. Belirti denetleyicileri çalışması on yıl önceki araçlarla ve yazılı hasta öyküleriyle yapıldı; bugün yaygınlaşan yapay zekâ sohbet programlarının tanı ve triyajda nasıl davrandığı bu çalışmadan çıkarılamaz ve hızla değişen, açık bir sorudur. Popüler hastalık sözlüklerinin okurlarına ne kadar zarar verdiği de doğrudan ölçülmüş bir şey değil; zararın türleri belgelenmiş vakalardan biliniyor, sıklığı bilinmiyor (M35-D06).

Kendin dene

Aklında kalsın

Bu akademi bir sağlık iddiasını okumayı öğretir: nereden geldiğini, kimde sınandığını, neyle karşılaştırıldığını ve ne kadar güçlü olduğunu. Bir muayeneye daha iyi bir soruyla gitmeyi de öğretir. Bu ikisi küçük şeyler değil.

Akademi tanı koymaz, tedavi ya da doz önermez, kişiye özel bir risk hesaplamaz ve acil bir durumda okunmak için yazılmadı. Belirti denetleyicileri bile doğru tanıyı çoğu zaman ilk sıraya koyamıyorsa, bir dersin bir okura tanı koyması hiç mümkün değil.

Akademinin en sıkı sınırı, hiçbir hastalığı kişinin duygusuna ya da karakterine yüklememesi. Ruh hâlinin payı bir yol olarak konuşulur, bir suç olarak değil. Uzman okur için de bir sınır var: akademi bir alanı anlamayı sağlar, bir meslek yetkisi vermez.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir iddiayı okumanın akademinin verdiği ilk şey olduğunu söyledik. Bir sonraki ders bunun aracını kuruyor: akademinin kanıt etiketleri. On bir etiketin her biri neyi söyler? Bir farede gösterilen bulgunun, bir kitapta okunan iddianın ve büyük bir derlemenin neden aynı etiketi taşımadığını, ve her kartın hangi etiketle okunacağını orada göreceğiz.