Risk nedir

Sahadan bir an

Çarşamba öğleden sonra, sayımın sürdüğü gün. Recep Bey'in camlı odasında Ilgın'ın rezerv değişikliği kaydı ve yanında, değişikliği gerekçelendirmek için hazırladığı dört satırlık risk listesi duruyor.

Recep Bey: Kur satırını onaylıyorum. Ama satırın sonuna, düşüşte ödeyeceğimiz farkı da not etmişsin. Kurun düşmesi de mi risk?

Ilgın: Ben yalnızca artışı düşünmüştüm. Düşüşü sonradan, satır eksik kalmasın diye ekledim.

Recep Bey: Listenin öbür satırları hep kötü şeyler. Masa bozulabilir, deneme uzayabilir, ankraj sert zemine denk gelebilir. Sonra bu kur satırı geliyor, iki yönlü.

Ilgın: Haklısınız, liste tutarsız. Ben riski "ters gidebilecek şey" diye yazmışım. Kur ise ters de gidebilir, düz de.

Recep Bey: Bir de cıvata var. Necati Usta gevşek buldu, sıktı. O da bu listeye girecek mi?

Ilgın: O artık olmuş bir şey. Ama aynı titreşim cıvatayı yeniden gevşetebilir mi, onu bilmiyoruz. Belki ikisi ayrı satırlar.

Ilgın'ın listesi iyi niyetli ve işe yarar bir liste: dördü de gerçek, dördü de rezervde bir karşılık buldu. Ama Recep Bey'in takıldığı iki yer, listenin altındaki tanımı açığa çıkarıyor. Risk yalnızca kötü bir olay mı, yoksa sonucu bilinmeyen her şey mi? Ve gerçekleşmiş bir şey hâlâ risk midir? Bu ders, M12 boyunca kullanılacak risk tanımını bu iki soru üzerinden kuruyor.

Kavram

Risk, bir hedefe ulaşmayı etkileyebilecek bir belirsizliktir; etkisi olumsuz da olumlu da olabilir ve bir hedefe göre tanımlanmadıkça anlamı yoktur.

Tanımdaki üç kelime ayrı ayrı iş görüyor. "Belirsizlik": olup olmayacağı ya da ne kadar olacağı bilinmeyen bir şey. Fatura günündeki kur, bugün bilinmiyor. "Hedefler": belirsizliğin ancak bir hedefe dokunduğunda risk olması. Kurun belirsizliği, döviz cinsinden hiçbir kalemi olmayan bir proje için risk değildir; Ilgın'ın pilotu için, bütçe hedefine dokunduğu için risktir. "Etki": hedeften sapma. Kur artarsa bütçe aşılır, düşerse bütçenin altında kalınır; ikisi de bir sapmadır.

Bu tanımla Ilgın'ın listesi yeniden okunabilir. Her satırın önüne önce bir hedef yazılmalı. Pilotun hedefleri 0.6'dan beri belli: malzemenin bir kez taşınması ve kontrolsüz üretime gitmemesi; taşınmanın tamponuyla birlikte verilen tarihte bitmesi; ve 11.3'te kurulan bütçenin içinde kalınması. Ankraj satırı bütçeye ve takvime, masa satırı ölçümlerin doğruluğuna ve deneme takvimine, deneme uzaması taşınma tarihine, kur satırı yalnızca bütçeye dokunuyor. Bir hedefe bağlanamayan bir satır, bir endişedir; bir risk değil.

Ilgın'ın dört satırından üçü yalnızca tehdit içeriyor. Kur satırı ise tek bir belirsizliğin iki yönünü birlikte taşıyor: kurun artması bir tehdit, düşmesi olumlu bir sapma. Olumlu yöndeki risklerin, yani fırsatların, nasıl aranıp yönetileceği 12.8'in konusu. Bu derste önemli olan, tanımın onlara baştan yer açması: riski "ters gidebilecek şey" diye tanımlayan bir ekip, olumlu sapmayı hiç aramaz, bulduğunda da kayda yazmaz.

Recep Bey'in ikinci sorusu ise başka bir ayrımı gerektiriyor.

Gevşek cıvata, Necati Usta onu bulduğu an bir sorundu: belirsiz değildi, oradaydı ve dördüncü günün iki numunesine mal olmuştu. Sorunlar risk listesinde değil, kendi kayıtlarında, sahibi ve kapanış tarihiyle izlenir. Cıvata sıkılıp kilit pulu takıldığında sorun kapandı. Ama sorunun bıraktığı bir belirsizlik var: forklift geçişlerinin titreşimi kilitli cıvatayı da gevşetebilir mi? Bu soru geleceğe ait ve ölçüm doğruluğu hedefine dokunuyor. Yani bir risk. Ilgın'ın sezgisi doğru: aynı nesne, cıvata, iki ayrı satır doğuruyor. Biri kapanmış bir sorun, öteki yeni tanınmış bir risk.

Aynı ayrım deneme takviminde de işliyor. Dün akşam Selma, dördüncü gün alınamayan numuneleri aldı; o sorun da kapandı. Ama dokuzuncu günün ölçümleri hâlâ önde ve masanın yeniden bozulup bozulmayacağı bilinmiyor. Kapanan sorun, riskin olasılığına dair bir bilgi bırakıyor: masa bir kez bozuldu, nedeni bulundu ve giderildi. Risk kaydı bu bilgiyi taşımalı.

Perde arkası

Müfredat bu dersi ISO 31000:2018'e dayandırıyor. Standardın tam metni ücretli ve ISO'nun sitesi okumaya kapalı olduğu için tanımın kendisi ISO'dan okunamadı. Tanım, standardı aktaran iki ayrı kaynakta aynı sözcüklerle doğrulandı; tanımın altındaki açıklayıcı notlar ise doğrulanamadığı için derste aktarılmadı. Olumlu ve olumsuz etki ile tehdit ve sorun tanımları, metni açılıp okunan PMI sözlüğünden.

Yaygın yanılgılar

İki sürüm

Ilgın'ın rezerv değişikliğine eklediği risk listesi, Recep Bey'in sorularından önce ve sonra.

Zayıf sürüm

Risk 1: Bariyer ankrajı sert zemine denk gelebilir.

Risk 2: Ölçüm masası yeniden bozulabilir.

Risk 3: Deneme uzayabilir.

Risk 4: Kur artabilir; düşerse daha az öderiz.

Zayıf sürüm, pilotu iyi tanıyan birinin yazdığı bir liste: dört satırın her biri gerçek bir belirsizlik ve dördü de rezervde karşılık buldu. Eksik olan, satırları bir arada tutan tanım. Hiçbir satır hangi hedefe dokunduğunu söylemiyor; bu yüzden "masa yeniden bozulabilir" ile "deneme uzayabilir" arasındaki bağ görünmüyor, oysa biri ötekinin nedeni olabilir. Masa satırı, gevşek cıvatanın kapanmış bir sorun olduğunu ve yeni riskin titreşim olduğunu ayırmıyor. Kur satırının olumlu yönü, sonradan eklenmiş bir dipnot gibi duruyor.

Güçlü sürüm

Bütçe hedefi, kur: fatura günündeki kur belirsiz; artarsa bin sekiz yüz liraya kadar aşım, düşerse aynı ölçüde bütçenin altı. Olasılık rezervinde dördüncü satır.

Ölçüm doğruluğu ve deneme takvimi, masa tabanı: gevşek cıvata sorunu kapandı, kilit pulu takıldı. Yeni risk: forklift geçişlerinin titreşimi cıvatayı yeniden gevşetebilir; olursa numune kaybı ve yeniden ayar. Necati Usta cuma günü yeniden kontrol edecek.

Taşınma tarihi, deneme süresi: masa riski gerçekleşirse deneme uzar; rezervin deneme uzaması satırı bunu karşılıyor.

Bütçe ve takvim, bariyer ankrajı: zeminin sertliği belirsiz; olasılık rezervinde birinci satır.

Güçlü sürüm aynı dört belirsizliği taşıyor, ama her birini önce bir hedefe bağlıyor. Bu bağ, satırlar arasındaki ilişkiyi görünür kılıyor: masa riski gerçekleşirse deneme uzaması riskini besliyor, bu yüzden ikisi aynı rezerv satırına dayanıyor. Masa satırı geçmiş ile geleceği ayırıyor: sorun kapandı, yeni bir risk tanındı ve sahibi ile kontrol tarihi yazıldı. Kur satırı iki yönü baştan eşit ağırlıkla söylüyor. Kusursuz değil; olasılıklar ve etkilerin büyüklüğü henüz kaba, bunlar ilerideki derslerin işi.

Bağlam notu

Belirsizlik nerede sorusu bu tanımla genişliyor; ve genişlemenin bir bedeli var. Riski belirsizliğin hedefe etkisi olarak tanımlamak, olumlu sapmalara yer açıyor ve kötü olay listesinin dar bakışını kırıyor. Ama aynı tanım her şeyi risk yapmaya da izin veriyor: hava durumu, döviz kurları, çalışanların ruh hali, tedarikçinin iflası. Sınırsız bir liste, kısa bir listeden daha az yönetilir. Bu yüzden tanımın en çok iş gören kelimesi "hedefler". Bir belirsizlik pilotun hedeflerinden birine kayda değer biçimde dokunmuyorsa listeye girmez. Ölçüt kabaca şu: bu belirsizlik gerçekleşirse bir kararı değiştirir miydi? Değiştirmeyecekse, ne kadar ilginç olursa olsun, kayıtta yer kaplamamalı.

Uygulama

Retro sorusu

Pilot projende risk dediğin şeylerin kaçı, aslında bugün zaten var olan ve çözülmeyi bekleyen bir sorundu?

Kapanış

1. Risk, belirsizliğin hedefler üzerindeki etkisidir; bir hedefe bağlanamayan belirsizlik risk değil, endişedir.
2. Aynı belirsizlik bir hedefe iki yönde dokunabilir; riski yalnızca kötü olay olarak tanımlamak, olumlu sapmayı aranmaz ve kullanılmaz kılar.
3. Gerçekleşmiş bir şey artık bir sorundur ve ayrı izlenir; geride bıraktığı yeni belirsizlik ise risk kaydına yeni bir satır olarak girer.

Beş soru

1. Ilgın'ın listesindeki "kur artabilir" satırı neden yarım bir risk tanımıdır ve tamamlanmış hâli neyi eklemelidir?
2. Bir ilçe hastanesi poliklinik randevularını telefondan internete taşıyor. Proje ekibinin listesinde "hastalar sistemi sevmeyebilir" satırı var. Bu satırı bir risk tanımına çevirmek için ne eksik?
3. Bir balıkçı kooperatifinin soğuk hava deposu inşaatında beton dökümünden bir gün önce şiddetli yağmur başladı ve döküm ertelendi. Ekip bunu risk kaydına "gerçekleşti" diye işaretledi. Ne yapılmalıydı?
4. Necati Usta'nın sıktığı cıvata için iki satır açılıyor. Hangisi neyi izler ve neden iki satır gerekiyor?
5. Gönül Hanım, döviz cinsinden hiçbir kalemi olmayan bir eğitim projesinin risk listesine "kur dalgalanması" yazılmasını öneriyor. Bu satır listeye girmeli mi?

Yanıtlar

1. Çünkü belirsizliğin yalnızca bir yönünü ve hangi hedefe dokunduğunu söylemeden yazılmış. Tamamlanmış hâli hedefi, yani bütçeyi, ve iki yönü birlikte yazar: fatura günündeki kur belirsiz, artarsa aşım, düşerse bütçenin altı. Yalnızca artışı yazmak çekici, çünkü yönetimin dikkatini çeken tehdittir; ama aynı belirsizliğin olumlu yönü kayıttan düşer.
2. Hedef ve etki. "Sevmeyebilir" bir endişe; hangi hedefe dokunduğu belli değil. Hedef, örneğin altı ay içinde randevuların yarısının internetten alınması ise risk şöyle yazılır: hastaların bir kısmı internetten randevu almayı benimsemeyebilir, bu da hedeflenen orana ulaşmayı geciktirir. Duyguyu yazmak çekici, çünkü ekibin gerçekten hissettiği şey odur; ama yönetilebilir olan, hedefe etkisidir.
3. Yağmur başladığı anda bir sorundu: belirsiz değildi, döküm ertelendi. Sorun kaydına, bir sahiple ve dökümün yeni tarihiyle yazılmalıydı. Risk kaydında yeni bir belirsizlik açılabilir: ertelenen döküm başka bir işin tarihini kaydırır mı, ya da yağmur mevsimi uzarsa ikinci bir erteleme olur mu? "Gerçekleşti" işareti çekici, çünkü kaydı tek yerde tutar; ama geçmiş ile geleceği karıştırır.
4. Birinci satır, gevşek cıvatanın kendisi: bulunduğu an bir sorundu, sıkılıp kilit pulu takıldığında kapandı. İkinci satır, titreşimin cıvatayı yeniden gevşetip gevşetmeyeceği: geleceğe ait bir belirsizlik, yani risk; sahibi Necati Usta, cuma günü yeniden kontrol edecek. Tek satır çekici, çünkü ikisi aynı nesneyle ilgili; ama biri kapanmış bir gerçek, öteki açık bir belirsizlik.
5. Girmemeli. Kur belirsiz, ama projenin hiçbir hedefine dokunmuyor; hiçbir kalem dövizle fiyatlanmıyor. Listeye girerse kayıt şişer ve gerçek riskler arasında kaybolur. Bir koşulla değişir: projeye döviz cinsinden bir alım eklenirse ya da eğitim malzemesi yurt dışından gelirse, satır o anda bir hedefe bağlanır. Her belirsizliği yazmak çekici, çünkü güvenli görünür; ama hedefe bağlanmayan bir satır hiçbir kararı değiştirmez.

Sonraki derse köprü

Recep Bey listeyi onaylarken son bir şey soruyor: "Bu dört satır senin aklına gelenler. Kenan Bey'in, Selma'nın, Necati Usta'nın aklına gelenler nerede?" Bir kişinin bulduğu riskler, o kişinin baktığı yerle sınırlı. 12.2, riskleri belirlemenin yollarını ele alıyor: ekiple beyin fırtınası, geçmiş projelerden süzülmüş kontrol listeleri ve 6.5'te kaydı tutulan varsayımların tek tek sınanması.