Tasarımcı nasıl düşünür

Açılış sahnesi

Selim üç haftanın eskizlerini ofisin duvarındaki panoya yan yana iğneliyor. Birinci haftanın kulübesi göle bakan bir kutu. İkinci haftanın kulübesi doğuya dönmüş. Üçüncü haftada kulübenin yanında, suya inen bir patika belirmiş. Emre bir süre bakıp gülüyor: «Bu üç ayrı proje.» Selim itiraz ediyor; brif hiç değişmedi, hâlâ aynı üç satır. Ilgın panoya yaklaşıyor ve her eskizin altına, kenarına küçük harflerle yazılmış notları okuyor: «yazar sabah yazar», «doğu ışığı masada», «göle her gün inmek isteyebilir mi?». «Brif kâğıtta değişmedi» diyor. «Ama senin brifin değişti. Her çizim sana probleme dair yeni bir şey söyledi, sen de onu bir sonraki çizime taşıdın. Bu bir sapma değil. Tasarımcılar böyle düşünür, ve bunu gözleyip yazan araştırmacılar var.»

Bu derste ne olacak

İlk ders stüdyonun bir problemle uzun süre çalışmak olduğunu anlattı. Bu ders o sürenin içinde tasarımcının kafasında neler olduğuna bakıyor. Yaygın bir resim tasarımı iki adımlı bir iş gibi gösterir: önce problem bütünüyle tanımlanır, sonra çözüm aranır. Tasarımcıları çalışırken gözleyen araştırmalar başka bir resim çiziyor. Problem ve çözüm birlikte gelişiyor: bir çözüm fikri problemi yeniden tanımlatıyor, yeni tanım çözümü değiştiriyor. Bu ders bu gözlemin hangi çalışmalardan geldiğini, deneyimli tasarımcıların bir brife nasıl yaklaştığını, yaratıcı bir fikrin nasıl doğduğunu ve bir fikrin ne zaman yalnız özgün göründüğünü anlatıyor. «Birlikte evrim» teriminin kendisinin de tartışmalı olduğunu gösteriyor. Dersin sonunda kendi eskizlerinin üzerinde problemin ve çözümün birbirini nasıl değiştirdiğini işaretleyebilecek bir yöntemin olacak.

Kanıt ne diyor

Tasarımcıların nasıl düşündüğü üzerine en çok anılan kitaplardan birine bu ders erişemedi. Bu yüzden konuyu tasarımcıları çalışırken kayda alıp çözümleyen iki protokol çalışmasından ve bir derlemeden kuruyoruz. İlk çalışmanın tam metnini, öbür ikisinin özetlerini okuduk.

Bu kartları yan yana okuyunca bir sıra çıkıyor. Tasarımcıların problemle çözümü birlikte geliştirdiği, birbirinden bağımsız gözlemlerde görülmüş bir şey. Bunun mimarlık stüdyosunda da aynı biçimde işlediğini doğrudan gösteren bir çalışma bu derste yok; gözlemler bir ürün tasarımı görevinden ve ekip çalışmalarından geliyor. Terimin kendisi de tek bir anlam taşımıyor. Bu yüzden «birlikte evrim»i bir yasa gibi değil, kendi sürecini görmeye yarayan bir mercek gibi kullanmak daha doğru.

Sahada

Bir tasarımcının kafasındaki birlikte evrim dışarıdan görülmez, ama izini kâğıtta bırakır. Her eskiz bir çözüm denemesidir; her eskizden sonra sorulan yeni soru problem tanımında bir değişikliktir. Selim'in üç haftası tam bunu gösteriyor. Birinci eskiz bir kutuydu, çünkü problem «göl kıyısında bir oda» idi. Yazarın sabah yazdığını öğrenince problem «sabah ışığında yazılan bir oda» oldu ve çözüm doğuya döndü. Doğuya dönen kulübede giriş göl tarafına kaydı ve bu yeni bir soruyu getirdi: yazar göle iner mi? Problem bu kez «günün bir ritmine eşlik eden bir yer» oldu ve çözüme bir patika eklendi.

Deneyimli tasarımcıların farkı bilgiye yaklaşırken görülür. Bir brifi okurken her şeyi aynı ağırlıkta emmeye çalışmazlar; kafalarında bir varsayılan proje vardır ve brifi onunla karşılaştırırlar. Bir kulübe için sorular hazırdır: kim kullanacak, ne kadar kalacak, nasıl ulaşılacak, kışın ne olacak? Cevaplardan biri beklenmedik olduğunda, örneğin yazarın kulübeye yalnız kışın gideceği öğrenildiğinde, o sürpriz projenin yönünü değiştirir. Öğrenci ise çoğu zaman bütün bilgiyi toplamaya çalışır ve hangisinin şaşırtıcı olduğunu ayıramaz.

Bir fikrin yaratıcı göründüğü an da kaydedilmeye değer. Dorst ve Cross'un gözlediği dokuz tasarımcının dokuzu da aynı fikre varmış ve hepsi onu özgün sanmıştı; aynı görevle daha önce çalışan öğrenciler de aynı fikri bulmuştu. Brifteki dağınık bilgiyi birleştiren ilk fikir çoğu zaman en açık fikirdir. Bu onu yanlış yapmaz, ama onun herkesin ilk bulacağı fikir olabileceğini bilmek bir sonraki adımı değiştirir.

Gri alan

Birlikte evrim fikri tasarım araştırmasının en çok anılan fikirlerinden biri, ama sınırları tartışmalı. Gözlemlerin çoğu laboratuvarda, birkaç saatlik görevlerde ve çoğunlukla ürün tasarımcılarıyla yapılmış; haftalar süren bir mimarlık stüdyosunda aynı örüntünün aynı biçimde işleyip işlemediği bu dersin kaynaklarıyla açık değil. Terimin kendisi de net değil: derleme, aynı sözcüğün alanyazında birbirinden ayrı birkaç kavram için kullanıldığını ve problem ile çözüm arasındaki ayrımın kendisinin de sorgulanabileceğini söylüyor. Bir başka soru da yönle ilgili: birlikte evrimi bilmek bir tasarımcıyı daha iyi yapar mı, yoksa yalnız onun ne yaptığını anlatır mı? İki gözlem çalışması bir şey ölçüyor, ama bir öğretimin sonucunu ölçmüyor. Son olarak, ilk fikrin herkesin fikri olabileceği gözlemi bir uyarı taşıyor ama bir kural vermiyor; bir ilk fikri ne zaman bırakıp ne zaman geliştirmek gerektiği tasarımcının yargısına kalıyor.

Senin işinde

Bu akademinin projelerinde çalışırken her eskizin yanına iki satır yaz: bu eskiz neyi denedi ve sana problem hakkında ne söyledi? Haftada bir, brifin kendi yazdığın bir sürümünü güncelle; kâğıttaki brif değişmese de senin anladığın problem değişecek. Bir brife başlarken önce kendi varsayılan projeni yaz: bu tür bir yapı için hangi soruları sorarsın, hangi cevapları beklersin? Sonra brifi bu listeyle karşılaştır ve beklemediğin şeyleri işaretle; sürprizler çoğu zaman projenin yönünü verir. İlk fikrini bir kenara not et ve onun herkesin ilk fikri olup olmadığını sor; aynı brifle çalışan biri varsa ona ilk fikrini sor. Çizmeden yalnız düşünmekle yetinme; kaba bir kesit ya da plan, hangi sorunun gerçekten önemli olduğunu çoğu zaman bir listeden daha hızlı gösterir. Bir yerde takılıp kaldığında iki fikri birleştirecek bir cümle ara; bir anahtar kavram problemi ve çözümü aynı anda çerçeveler.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tasarımcılar problemi önce tanımlayıp sonra çözmez; problem ve çözüm birbirine bilgi taşıyarak birlikte gelişir. Deneyimli tasarımcılar bir brifi kafalarındaki bir varsayılan projeyle karşılaştırır ve sürprizleri arar; yaratıcı an, bir problemle bir çözümün bir anahtar kavramla eşleştiği andır. Gözlemlenen tasarımcıların hepsi aynı ilk fikre varmış ve onu özgün sanmıştı. Birlikte evrim bağımsız gözlemlerde görülmüş, ama terimin anlamı tartışmalı ve mimarlık stüdyosunda doğrudan sınanmış değil; onu bir yasa olarak değil, kendi sürecini görmeye yarayan bir mercek olarak kullan.

Sonraki derse köprü

Kışın giden yazar bilgisi brifte yoktu; Selim onu kritikte, hocanın ağzından öğrendi. Bu ona bir şey düşündürüyor: brifin söylemediği başka ne var? Üç satırı yeniden okuyor. «Yalnız çalışacağı» yazıyor; ama yazar kulübede uyuyacak mı? «Göl kıyısında» yazıyor; ama arsanın sınırları nerede, yola ne kadar uzak? Sonraki ders M01-D03, bir brifi okurken açıkça istenenleri, ima edilenleri ve eksik bırakılanları ayırmayı ve iş sahibine sorulacak soruları yazmayı anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Problem ile çözümün «birlikte evrilmesi» ne demektir?

• A) Problemin ve çözümün aynı gün bitirilmesi.
• B) Problemin tanımı ile çözüm fikirlerinin birbirine bilgi taşıyarak aynı süreçte gelişmesi.
• C) Çözümün problemden önce bulunması.
• D) Brifin her hafta iş sahibi tarafından değiştirilmesi.

Cevap: B. Bir çözüm denemesi problemi yeniden tanımlatır, yeni tanım da çözümü değiştirir.

Soru 2 · Kanıt

Dokuz deneyimli tasarımcıyla yapılan protokol çalışmasında tasarımcılar ile daha önce incelenen öğrenciler arasında hangi fark görüldü?

• A) Öğrenciler daha özgün fikirler üretti.
• B) Tasarımcılar bütün bilgiyi eşit ağırlıkta okudu.
• C) Hiçbir fark görülmedi.
• D) Tasarımcılar bilgiyi bir soru dizisi ve bir varsayılan projeyle karşılaştırıp sürprizleri aradı; öğrenciler bu denetimi yapmadan bütün bilgiyi emmeye çalıştı.

Cevap: D. Çalışma bu farkı deneyimli tasarımcıların bilgiye yaklaşımındaki bir strateji olarak anlatır.

Soru 3 · Senaryo

Kritikte yazarın kulübeye yalnız kışın gittiği öğreniliyor ve öğrencinin göle inen patikası anlamını yitiriyor. Bu derste anlatılana göre bu durum nasıl okunmalı?

• A) Bir sürpriz olarak; problemi yeniden çerçeveletir ve projenin yönünü değiştirebilir.
• B) Hocanın brifi bozduğu bir hata olarak.
• C) Projenin baştan başlatılması gerektiğinin kanıtı olarak.
• D) Görmezden gelinmesi gereken bir ayrıntı olarak.

Cevap: A. Beklenmeyen bir bilgi problem tanımını değiştirir ve çoğu zaman projenin en özgün yönünü verir.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci aklına gelen ilk fikirden çok emin ve «Bunu kimse düşünmemiştir» diyor. Gözlem çalışmasına göre bu kesinliği neden sorgulamak gerekir?

• A) İlk fikirler her zaman yanlış olduğu için.
• B) Hocalar ilk fikri hiçbir zaman kabul etmediği için.
• C) Gözlenen dokuz tasarımcının dokuzu da aynı fikre varmış ve hepsi onu özgün sanmıştı; brifi birleştiren ilk fikir çoğu zaman en açık fikirdir.
• D) Özgünlük mimarlıkta önemli olmadığı için.

Cevap: C. Bu, ilk fikri yanlış yapmaz; ama onun herkesin ilk fikri olabileceğini bilmek ikinci fikri aramaya yol açar.