Stüdyo: problemle yaşamak

Açılış sahnesi

Pazartesi sabahı Selim ofise her zamankinden erken geliyor ve elindeki tek sayfalık kâğıdı Ilgın'ın masasına bırakıyor. Fakültede yeni dönemin stüdyosu başlamış. Sayfada üç satır var: bir göl kıyısı, bir yazar ve yalnız çalışacağı küçük bir kulübe. Teslim on dört hafta sonra. «On dört hafta bir oda için mi?» diyor Selim. «Bunu bu hafta sonu bitiririm.» Ilgın kâğıdı çeviriyor, arkası boş. «Bu hafta sonu bir kulübe çizersin, evet» diyor. «Ama ilk kritikte hocan sana yazarın sabahları mı akşamları mı yazdığını sorar, göle hangi yönden bakılacağını sorar, kışın kulübeye kimin odun taşıyacağını sorar. Sen o soruların hiçbirini sormadan bir cevap vermiş olursun.» Selim bir şey söyleyecek gibi oluyor, sonra kâğıdı geri alıyor. «On dört hafta bir oda için değil» diyor Ilgın. «Bir soruyla yaşamak için.»

Bu derste ne olacak

Bu akademi mimarlık okulundaki tasarım stüdyosunu altı projede izliyor ve ilk ders stüdyonun kendisini ele alıyor. Stüdyo bir derslik değildir: bir hocanın konuşup öğrencilerin not aldığı bir saat değil, öğrencinin bir problemle haftalarca çalıştığı, her hafta ilerlemesini gösterdiği, eleştiri aldığı ve yön değiştirdiği bir çalışma biçimidir. Bu ders önce tasarım problemlerinin neden tek bir doğru cevabı olmayan problemler olduğunu anlatıyor. Sonra stüdyoyu gözlemleyen ve derleyen üç çalışmanın ne söylediğine bakıyor: stüdyoda öğrenciden ne bekleniyor, hoca ne yapıyor, öğrenciler birbirinden ne öğreniyor ve stüdyonun fiziksel mekânı bu işte nasıl bir rol oynuyor. Sonunda kendi başına çalışan biri için stüdyonun hangi parçalarının kurulabileceğini tartışıyor. Dersin sonunda elinde ilk projenin brifi, ona dair bir soru listesi ve bu soruları kime, hangi gün göstereceğini söyleyen bir haftalık düzen olacak.

Kanıt ne diyor

Stüdyo üzerine yazılanların büyük bölümü kuramsaldır ve stüdyoyu anlatan en çok anılan kitaplar ücretli ve elimizde değil. Bu yüzden ders stüdyoyu dışarıdan inceleyen araştırmaları kullanıyor: beş stüdyoda yapılmış bir alan gözlemi ve iki derleme. Üçünü de yalnız özetlerinden aktarıyoruz.

Bu üç çalışma stüdyoyu üç ayrı yerden görüyor. Gözlem çalışması stüdyonun bir yöntem olduğunu, öğrenciden üretmesini, göstermesini ve yeniden üretmesini beklediğini söylüyor. Birinci derleme bu yöntemin en çok iş birliğiyle güçlendiğini öne sürüyor. İkinci derleme ise stüdyonun bir oda olarak da önemli olabileceğini, ama bu konuda bildiğimizin az olduğunu hatırlatıyor.

Sahada

Okulda bir stüdyo dönemi genellikle aynı biçimde akar. Dönemin başında bir brif dağıtılır. Öğrenci arsayı gezer, örneklere bakar, ilk eskizlerini yapar. Her hafta, kimi zaman haftada iki kez, hocasıyla masa başında oturur ve o haftanın çalışmasını gösterir; hoca sorular sorar, çizimin üstüne çizer, bir yön önerir. Arada ara jüriler olur, dönem sonunda da bir jüri. Bu düzenin üç parçası önemlidir. Birincisi süredir: problem bir haftada çözülmesin diye uzun tutulur, çünkü kötü tanımlı bir problemde ilk cevap çoğu zaman yanlış sorunun cevabıdır. İkincisi düzenli göstermektir: öğrenci yarım kalmış bir çalışmayı göstermeyi öğrenir. Üçüncüsü başkalarıdır: stüdyoda herkes birbirinin masasını görür, aynı problemle başka birinin ne yaptığını izler.

Kendi başına çalışan biri bu düzenin her parçasını taşıyamaz, ama çoğunu kurabilir. Süreyi kendine verebilirsin: bir projeye haftalar ayırıp her hafta bir adım atabilirsin. Göstermeyi kurabilirsin: her hafta çalışmanı birine, bir arkadaşa, bir meslektaşa, bir çalışma grubuna gösterebilirsin. Başkalarını kurmak en zorudur; ama aynı brifle çalışan iki kişi bile birbirine bir stüdyo olabilir.

Gri alan

Stüdyonun neyi, nasıl öğrettiği tartışmalı bir konudur. Stüdyo yüz yılı aşkın bir gelenek ve eğitimciler onu çoğunlukla yaşayarak savunuyor; ama hangi parçasının, sürenin mi, kritiğin mi, akranların mı, mekânın mı, öğrenmeye en çok katkı yaptığını ayırarak ölçen araştırma az. Elimizdeki kanıt çoğunlukla nitel gözlemlerden ve derlemelerden geliyor; derlemelerden biri anlatı türünde ve yargıları yazarlarına ait, öbürü ise stüdyonun maddi mekânı üzerine araştırmanın az olduğunu kendisi söylüyor. Stüdyonun bugünkü konumu da belirsiz: kalabalık sınıflar ve çevrim içi öğretim, öğrencilerin birbirinin masasını gördüğü eski düzeni değiştiriyor ve bu değişikliğin öğrenmeye ne yaptığı açık değil. Kendi başına çalışan biri için kurulan bir stüdyonun okuldaki stüdyonun yerini ne kadar tutabileceği de cevaplanmamış bir soru; bu akademinin önerdiği haftalık düzen bir alıştırma biçimidir, bir okulun ya da bir hocanın yerini tuttuğu iddiası taşımaz.

Senin işinde

Bu akademiye bir okul stüdyosunun içinden ya da kendi başına giriyor olabilirsin. İki durumda da önce bir zaman düzeni kur: bir projeye en az birkaç hafta ayır ve haftanın hangi günü neyi göstereceğini belirle. Gösterecek birini bul; bir arkadaş, bir meslektaş, bir çalışma grubu ya da aynı brifle çalışan bir başka okur. Her hafta, bitmemiş olsa da bir şey göster ve o haftanın sorusunu yaz. Eleştiriyi aldığın gün bir not al: ne söylendi, neyi değiştirmeye karar verdin, neyi değiştirmemeye karar verdin. Başkalarının çalışmasına bak ve her birinden bir soru al, bir çözüm değil. Çalışmalarını bir yere as ya da bir klasörde sırayla sakla; on haftanın eskizlerini yan yana görmek, bir fikrin nasıl değiştiğini kendi gözünle görmektir. Bu akademinin altı projesi bu düzenle yürür. Her derste projenin bir sonraki adımını atacak, kararını yazacak ve bir sonraki derse taşıyacaksın.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tasarım stüdyosu bir derslik değil, bir çalışma biçimidir: öğrenci kötü tanımlı bir problemle haftalarca çalışır, her hafta yarım kalmış çalışmasını gösterir, eleştiri alır ve yön değiştirir. Stüdyoyu gözlemleyen araştırma öğrenciden yinelemeli üretmesini, iletişim kurmasını ve başkalarıyla çalışmasını beklediğini; hocanın da örnek olarak ve koçluk yaparak destek verdiğini gösteriyor. Derlemeler iş birliğinin en sağlam desteği aldığını, stüdyonun mekânının rolünün ise az araştırıldığını söylüyor. Kendi başına çalışan biri süreyi, haftalık göstermeyi ve başkalarını kendi düzeninde yeniden kurabilir.

Sonraki derse köprü

Üçüncü haftanın sonunda Selim fark ediyor ki elindeki brif ilk günkü brif değil. Yazarın sabahları yazdığını öğrendiğinde camı doğuya çevirmiş; cam doğuya dönünce kulübenin girişi göl tarafına kaymış; giriş kayınca da Selim yazarın göle her gün yürüyerek inmek isteyebileceğini düşünmüş ve bunu brife bir soru olarak eklemiş. Sorusu ve çözümü birbirini değiştirerek ilerliyor. Sonraki ders M01-D02, tasarımcıların nasıl düşündüğünü inceleyen araştırmalarla problemin ve çözümün birlikte geliştiği fikrini açıklıyor ve bu izi kendi sürecinde nasıl süreceğini gösteriyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Tasarım problemlerinin «kötü tanımlı» olması ne anlama gelir?

• A) Brifin yanlış yazılmış olması.
• B) Hedeflerin, sınırların ve başarı ölçütlerinin baştan tam verilmemiş olması ve birden çok kabul edilebilir çözümün bulunması.
• C) Problemin çözümsüz olması.
• D) Problemin yalnız bir uzman tarafından çözülebilmesi.

Cevap: B. Kötü tanımlı bir problem çözüm arandıkça anlaşılır; bu yüzden stüdyo problemi uzun bir süreye yayar.

Soru 2 · Kanıt

Beş stüdyoda yapılan etnografik çalışmaya göre hocalar öğrencilere nasıl destek veriyor?

• A) Yalnız dönem sonundaki jüride not vererek.
• B) Öğrencinin yerine çözümü çizerek.
• C) Ödevler, ödevler üzerine tartışmalar, açık yönlendirmeler, hatırlatmalar, örnek olma ve koçluk yoluyla.
• D) Yalnız yazılı geri bildirimle.

Cevap: C. Çalışma bu uygulamaları öğrencilerin karmaşık tasarım problemleriyle baş etmesine yardım eden destekler olarak sayar.

Soru 3 · Senaryo

Bir öğrenci kritiğe yalnız birkaç kaba eskizle gitmek istemiyor ve çizimi bitirene kadar beklemeyi düşünüyor. Bu derste anlatılan stüdyo anlayışına göre en uygun tavsiye hangisidir?

• A) Yarım çalışmayı götürmesi; bitmemiş bir çizim hocaya yardım edecek bir yer bırakır ve stüdyoda düzenli göstermek yöntemin kendisidir.
• B) Çizimi bitirip öyle götürmesi.
• C) O haftanın kritiğini atlaması.
• D) Başka bir öğrencinin çizimini götürmesi.

Cevap: A. Stüdyo, yarım kalmış çalışmanın düzenli gösterilmesi ve eleştiriyle yön değiştirmesi üzerine kuruludur.

Soru 4 · Tuzak

Bir öğrenci yan masadaki arkadaşının suya uzanan iskelesini görüyor ve «Ona bakarsam kopyalamış olurum» diyerek başını çeviriyor. Bu tavrın kaçırdığı şey hangisidir?

• A) İskelenin her projede zorunlu olduğu.
• B) Hocanın iskeleyi isteyeceği.
• C) Kopyalamanın stüdyoda serbest olduğu.
• D) Stüdyoda öğrencilerin birbirinden öğrendiği; bir çözümü almak ile o çözümün sorduğu soruyu almanın farklı olduğu.

Cevap: D. Selim iskeleyi kopyalamadı; kulübenin göle nasıl yaklaşacağı sorusunu aldı.