Akşam altı sorusu

Açılış

Nurcihan Çorum'da bir devlet hastanesinde hemşire. Gündüz vardiyası akşam beşte biter; servisten iner, otobüse biner ve telefonunu açar. Ekranda kocasının her gün aynı saatte gelen mesajı durur: "Akşama ne yapıyoruz?" Nurcihan on iki saat boyunca ilaç saatlerini, serum hızlarını, hasta yatışlarını sıraya koymuştur. Bu soru ise onu her akşam otobüsün arka koltuğunda yakalar.

Eve vardığında buzdolabının kapağını açar ve bakar. Yarım paket kıyma, bir kâse yoğurt, iki kabak, bir poşet ıspanak. Her biri bir yemek olabilir, hiçbiri kendiliğinden yemek olmaz. On dakika kapağın önünde durur, kapatır, yeniden açar. Saat yediyi geçince bir paket makarnayı kaynar suya atar, yoğurdu sarımsakla çırpar. Ispanak ertesi gün de, ondan sonraki gün de dolapta bekler ve cuma günü sararmış yapraklarla çöpe gider.

Nurcihan'ın sorunu pişirmek değil. Kabak mücveri de ıspanaklı yumurta da elinden çıkar. Onu yoran şey, aynı soruyu her akşam yorgunluğun en dibinde, sıfırdan yanıtlamak.

Tek fikir

Akşam yemeğinin en zor kısmı çoğu zaman pişirmek değil, yorgun bir anda verilen karardır. Kararı akşamdan alıp haftanın başına taşımak, akşamı karar vermekten kurtarıp yalnız pişirmeye bırakır.

Neden böyle

Akşam altıda verilen karar, günün en kötü anında verilir. Ev aşçısı işten, okuldan ya da bütün gün süren ev işinden gelir; açtır, yorgundur ve önünde sınırlı bir süre vardır. Aynı anda birkaç bilinmeyeni çözmesi gerekir: evde ne var, kim yiyecek, ne kadar zaman kaldı, dün ne yendi. Bu dört sorunun her biri tek başına basittir. Birlikte ve aç karnına sorulduklarında ise çoğu insan en kısa yolu seçer: makarna, dışarıdan sipariş ya da hiçbir şey.

Bir ikinci yük daha vardır: seçenek bolluğu. Dolapta, kilerde ve aklında yüzlerce olası yemek durur. Çoğu insanın kafasında "en iyi akşam yemeği" diye bir hedef vardır ve her seçeneği o hedefe göre tartmaya çalışır. Bu tartı akşam altıda bitmez.

Yeterince iyi seçim tembellik değildir. Akşam yemeği her gün yeniden verilen bir karardır; onu her akşam en iyiye göre vermeye çalışmak, kararın kendisini işin en ağır parçası yapar. Ölçütlerini önceden yazan biri, akşam altıda bir soruyu değil bir kontrol listesini yanıtlar.

Seçenek sayısının kendisinin insanı felç ettiği fikri ise sanıldığından daha tartışmalıdır.

Bu yüzden ders seçenekleri azaltmayı değil, kararın zamanını değiştirmeyi öneriyor. Hafta başında, tok ve dinlenmiş bir anda verilen karar aynı seçeneklerle daha kolay verilir, çünkü akşamın açlığı ve saat baskısı denklemin dışında kalır.

Kararı haftaya taşımanın ikinci kazancı alışkanlıktır. Her pazartesi bakliyat, her perşembe fırın gibi tekrar eden bir düzen kurulduğunda, akşamın sorusu "ne pişireyim" olmaktan çıkar ve "bu perşembe hangi fırın yemeği" sorusuna daralır.

Kararın zamanı değişince mutfağın güvenliği de değişir. Dondurucudaki eti akşam altıda hatırlayan kişi onu tezgâhta çözdürmeye heveslenir. Ders 2.5'te gördüğün gibi donmuş et buzdolabında, soğuk suda ya da mikrodalgada çözülür ve buzdolabında çözdürmek önceden plan ister. Akşamın yemeği sabah belli olursa et kahvaltıdan önce alt rafa iner.

Mutfakta

Uygulama

Bu ilk derste pişirmeden önce ölçeceksin. Bir hafta boyunca akşam yemeği kararını nasıl verdiğini kaydedecek, hafta sonunda da önümüzdeki haftanın sabit akşamlarını yazacaksın. Ders 1.5'te açtığın lezzet defterinin bir sayfasını bu işe ayır.

Kayıt tablosu her akşam için bir satırdır. Aşağıdaki örnek satırlar Nurcihan'ın ilk iki akşamından:

1. Her akşam yemeğe ne pişireceğine karar verdiğin anı yaz. Karar, dolaba bakmaya ya da telefonda sormaya başladığın andan bir yemeğe "tamam" dediğin ana kadar sürer.
2. O akşam ne piştiğini ve kaç kişinin yediğini yaz; dışarıdan gelen yemek de bir satırdır.
3. Dolapta bekleyen, bozulmak üzere olan ya da çöpe giden malzemeyi not et.
4. Yedinci akşamın sonunda kararların toplam süresini topla ve kaç akşamın planlı olduğunu say.
5. Ardından önümüzdeki hafta için yedi günün her birine bir sabit akşam yaz. Bir gün boş kalabilir; yalnızca neden boş olduğunu yaz.

Defter: Tarih aralığı · Her akşamın karar saati ve kararın dakika olarak süresi · Haftanın toplam karar süresi · Planlı akşam sayısı · Dışarıdan gelen yemek sayısı · Bekleyen ya da atılan malzeme · En zor karar gününün ortak noktası · Önümüzdeki haftanın sabit akşamları ve neden o günlere düştükleri.

Değişken oyunu

Değişken kararın zamanı. İkinci hafta yalnız bunu değiştir: o akşamın yemeğini sabah kahvaltıda, ya da kahvaltın yoksa evden çıkmadan önce belirle. Sabit akşam listesini kullan, ama yemeği sabahki sen seç ve buzdolabının kapağına küçük bir notla yaz.

Tahminin muhtemelen şu olur: akşam kararının süresi neredeyse sıfıra iner, çünkü karar zaten verilmiştir. Bekleyen malzeme sayısı da düşebilir, çünkü sabahki karar dolaptaki ıspanağı hatırlayacak zamanı bulur. Dondurucudan çıkacak bir şey varsa sabah buzdolabına iner. Öte yandan bazı akşamlar sabahki kararın tutmadığını göreceksin: biri geç geldi, biri eve misafir getirdi, canın başka bir şey istedi. Bu sapmaları da yaz. Hangi akşamlarda sapma olduğu, bir sonraki derste kuracağın aile tablosunun ham malzemesidir. Sabah kararıyla akşam kararını iki haftalık kayıtta karşılaştırdığında, hangisinin senin evine uyduğunu sayılarla görürsün.

Kendi versiyonun

Sabit akşam bir kalıptır; içini sen doldurursun. Kimi ev günleri yemek ailesine bağlar, kimi pişirme kabına: tencere günü, tepsi günü, tava günü. Kimi evde pazartesi "dolaptan akşam" olur, haftasonundan kalan her şey o akşam tabağa girer. Çocuklu bir evde bir akşamı çocukların seçimine bırakmak, sabit akşamın içine küçük bir serbestlik koyar. Yalnız yaşıyorsan iki akşamlık tencere kurup ikinci akşamı ısıtma gününe çevirmek, Ummahan Teyze'nin yaptığı gibi, kararı haftada dört beşe indirir. Hangi düzenin daha lezzetli olduğu senin tercihin; kararın kaç dakika sürdüğü ise ölçebileceğin bir şeydir.

Hata köşesi

Güvenlik ve sofra

Plansız akşamın en sık güvenlik hatası çözdürmedir. Akşamüstü hatırlanan donmuş et ya da tavuk tezgâhta bırakılmaz; Ders 2.5'teki üç yoldan biriyle, tercihen bir gece önceden buzdolabının alt rafında çözülür. Kararı sabaha ya da haftanın başına almak bu hatayı kendiliğinden azaltır. Dolapta unutulup sararan yaprak sebzeyi ve buzdolabında günlerdir bekleyen pişmiş yemeği atıp atmamaya ise kokuyla değil, Ders 2.7 ve Ders 2.8'deki sürelerle karar ver.

Bu dersin örnek akşamlarında geçen yemeklerin alerjenleri sofradakiler için bir hatırlatmadır: makarna ile bulgur buğday gluteni içerir; yoğurt ve peynir süttür; mücver ve ıspanaklı yumurta yumurtalıdır. Sabit akşam listesini yazarken evde çölyaklı, süt alerjisi ya da yumurta alerjisi olan biri varsa o akşamın ailesini buna göre seç: bakliyat akşamı çoğu kısıtı kendiliğinden karşılar, makarna akşamı glutensiz makarna ya da pirinç ister. Oruç tutulan günlerde sabit akşam iftar saatine kayar; vejetaryen bir evde et günü bir bakliyat ya da yumurta gününe döner.

Kapanış

1. Akşam yemeğini zorlaştıran çoğu zaman yemeğin kendisi değil, açlığın ve yorgunluğun en dibinde sıfırdan verilen karardır.
2. Önceden yazılmış birkaç ölçütü karşılayan ilk yemekte durmak, her akşam en iyiyi aramaktan daha az yorar ve sofrayı daha az bozar.
3. Haftanın günlerine bağlanan sabit akşamlar akşamın sorusunu birkaç adaya indirir; kararın zamanını değiştirmek dondurucudaki etin buzdolabına zamanında inmesini de sağlar.

Üç soru

1. Bir arkadaşın haftada dört akşam dışarıdan yemek söylediğini, ama dolabının her pazar dolu olduğunu söylüyor. Kayıt tablosunda ilk hangi sütuna bakarsın?
2. Sabit akşam listesi hazırlayan biri iki hafta sonra listenin hiç tutmadığını anlatıyor; her akşam başka bir şey pişmiş. Sorunun nerede olduğunu nasıl ayırt edersin?
3. Gece vardiyasında çalışan biri için akşam altıda karar vermek anlamsız; o saatte uyuyor. Bu kişi için "akşam altı sorusu" hangi saate düşer ve planı nereden başlatırsın?

Yanıtlar

1. Önce karar saatine ve atılan malzeme sütununa bakarım. Dolu dolap ve sık sipariş birlikte görülüyorsa sorun malzemede değil, kararın verildiği andadır: karar geç ve yorgun bir saatte veriliyor, dolaptaki malzeme o saatte bir yemeğe dönüşmüyor. Daha çok tarif öğrenmek çekici bir çözüm gibi görünür, ama malzemesi olan birinin eksiği tarif değil, kararı önceden vermektir.
2. Listenin tuttuğu ve tutmadığı akşamları ayırırım. Tutmayan akşamlar aynı günlerdeyse o günün düzeni listeye uymuyordur, örneğin biri her çarşamba geç geliyordur. Hepsi tutmuyorsa sabit akşamlar evde pişmeyen yemeklerle kurulmuş olabilir. Listeyi tamamen bırakmak kolay gelir; oysa tutmayan bir iki günü değiştirmek çoğu zaman yeter.
3. Soru o kişinin uyandığı ve henüz aç olmadığı saate düşer, çoğu zaman öğleden sonraya. Planı vardiya takviminden başlatırım: vardiya haftasına göre değil, haftanın günlerine göre sabit akşamlar yazarım ki vardiya kaysa da liste kaymasın. Kararı akşama bırakmak doğal görünür, ama gece çalışan biri için akşam zaten günün en yorgun anı değil, işe çıkış öncesidir.

Sonraki derse köprü

Sabit akşam listesi ancak kimin için yazıldığını bildiğinde tutar. Bu haftanın kaydında sapmaların çoğu bir kişiden geldi: geç gelen, o yemeği yemeyen, o akşam evde olmayan biri. Sıradaki derste sofradaki herkesi tek bir tabloya koyacaksın: kim ne yer, kim ne yemez, hangi akşam kim evde. Adı evin yemek haritası.