Afrika masalı tek bir gelenek değil, binlerce dilde yaşayan ve çoğunlukla performansla var olan bir söz sanatıdır. Bu modül Akan geleneğinin örümcek Anansi'sini, Batı Afrika'nın griot (jeli) sanatını, Doğu ve Güney Afrika'nın hileci tavşanını ve bu masalların köle ticaretiyle Atlantik'i aşıp Karayiplerde ve Amerika'da Br'er Rabbit olarak yeniden doğuşunu işler. Derleme tarihi sömürge bağlamından ayrılmaz: kimin derlediği, kimin sesinin kaybolduğu ve Joel Chandler Harris'in plantasyon çerçevesinin ırksal tasviri adıyla ele alınır. Anansi ile Keloğlan ve Türk tilki masalları arasındaki hileci akrabalığı karşılaştırma ayağı olur.
Masal merceği. Dersin merkezinde belirli masallar durur. Her masal hangi derlemeden, kimden ve hangi tip numarasıyla geldiği söylenerek anlatılır; bir derleme varyantlardan biridir, masalın «asıl metni» değildir.
Bu modülün sonunda
- Anansi masallarında hilecinin işlevini bir masal üzerinde çözümler ve Türk hileci kahramanlarıyla karşılaştırır.
- Griot sanatını performans, toplumsal rol ve repertuvar bakımından tanıtır.
- Bir Afrika hayvan masalının Atlantik ötesindeki biçimini Afrika'daki akrabasıyla karşılaştırır.
- Sömürge döneminde yapılmış bir derlemeyi derleyicinin konumu ve sözlü kaynağın kaybı bakımından değerlendirir.
Dersler
- M21-D01Anansi ve hikâyelerin sahibiProgramda
Örümcek Anansi'nin gök tanrısı Nyame'den hikâyeleri satın almak için yakaladığı yaratıkları anlatan Akan masalını çıkarır ve masalın bütün hikâyelerin neden «Anansi hikâyesi» diye anıldığını nasıl açıkladığını gösterir.
- M21-D02Griot ve söz sanatıProgramda
Mande dünyasında griotun (jeli) soy kütüğü, övgü, müzik ve anlatı taşıyan toplumsal rolünü tanıtır ve Afrika'da anlatının yazılı metinden çok performans olarak yaşadığını bir kayıt örneği üzerinden açıklar.
- M21-D03Batı Afrika hilecileri ve KeloğlanProgramda
Batı Afrika masallarında örümcek ve kaplumbağa hilecilerini tanıtır ve bir Anansi masalını Keloğlan ve Türk tilki masallarıyla, güçsüzün zekâyla kazandığı sahneler bakımından karşılaştırır.
- M21-D04Doğu ve Güney Afrika: tavşan ve /Xam arşiviProgramda
Doğu ve Güney Afrika masallarında hileci tavşanı tanıtır ve Wilhelm Bleek ile Lucy Lloyd'un 1870'lerde /Xam anlatıcılarından yaptığı kayıtları bir derleme ilişkisinin (mahkûm anlatıcı, Avrupalı derleyici) belgesi olarak okur.
- M21-D05Atlantik ötesi: Anancy'den Br'er Rabbit'eProgramda
Anansi'nin Jamaika'daki Anancy masallarını ve ABD'nin güneyindeki Br'er Rabbit anlatılarını tanıtır ve katran bebek (ATU 175) masalını Afrika ve Amerika varyantlarında karşılaştırır.
- M21-D06Joel Chandler Harris tartışmasıProgramda
Joel Chandler Harris'in 1880 tarihli Uncle Remus kitabında siyah anlatıcıların masallarının plantasyon özlemi kuran bir çerçeveye ve beyaz yazarın taklit ağzına nasıl yerleştirildiğini adıyla gösterir ve kitabın masalları hem koruduğu hem çarpıttığı yönündeki iki görüşü tartar.
- M21-D07Sömürge bağlamında derlemeProgramda
Ruth Finnegan'ın «Oral Literature in Africa» (1970) çalışmasının sömürge dönemi derlemelerine yönelttiği eleştiriyi tanıtır ve bir sömürge dönemi derlemesinde anlatıcı adının, dilin ve performans bağlamının nasıl kaybolduğunu üç soruyla denetler.