Varyant ve «asıl metin» yanılgısı

Açılış sahnesi

Denizli'de küçük bir yerel radyonun stüdyosu, cumartesi sabahı. Çocuk kuşağını hazırlayan Hülya, o hafta Kırmızı Başlıklı Kız'ı okumaya karar vermiş. Elinde ikinci el bir kitapçıdan aldığı eski bir çeviri var. Mikrofonu açıyor, masalı yavaş yavaş okuyor. Kurt nineyi yiyor, yatağa giriyor, kız geliyor, kurdun kollarını, bacaklarını, kulaklarını, gözlerini, dişlerini soruyor. Kurt kızın üstüne atlıyor ve onu yiyor. Ardından birkaç dizelik bir öğüt geliyor: genç kızlar herkesi dinlememeli, en tehlikeli kurtlar tatlı dilli olanlardır. Masal bitiyor.

Yayın biter bitmez telefon çalıyor. Bir dede torunuyla birlikte dinlemiş ve kızgın: avcı nerede? Bir anne, kızının ağladığını söylüyor ve masalı yanlış okuduklarını düşünüyor. Üçüncü arayan bir edebiyat öğretmeni; o tersini söylüyor, Hülya'nın masalın «aslını» okuduğunu, avcılı sonun sonradan uydurulduğunu iddia ediyor.

Hülya o öğleden sonra kitabın künyesine bakıyor: Charles Perrault, 1697. Sonra öteki kitapları açıyor. Pazartesi programın başında dinleyicilere bir özür mü borçlu, yoksa bir açıklama mı?

Denizli'deki radyo ve arayanlar bu dersin kurgusu. Hülya'nın okuduğu son ise kurgu değil; Perrault'nun 1697 metninde kız kurtarılmaz.

Bu derste ne olacak

M01-D01 bir masalın sözlü anlatım, derleme ve yeniden anlatım olarak üç ayrı biçimde yaşadığını gösterdi. Bu ders aynı biçimin içinde, yani basılı metinler arasında kalacak. Kırmızı Başlıklı Kız'ın Perrault'daki, Tieck'teki ve Grimm Kardeşlerdeki metinlerini ve Fransa'nın Nivernais bölgesinde kaydedilmiş bir sözlü anlatımını sırayla okuyacağız. Her birinde masalın nasıl bittiğine bakacağız.

Sonunda radyoyu arayan üç dinleyiciden hangisinin haklı olduğunu soracağız. Ders bu soruyu, masal araştırmasının bir zamanlar peşine düşüp sonra bıraktığı bir fikirle kapatacak: her masalın arkasında bulunmayı bekleyen tek bir ilk metin olduğu fikri.

Sıfır noktası

Aynı masalın birden çok metni olduğunda, bunlardan birinin «doğru», ötekilerin «bozuk» olduğunu düşünmek kolaydır. Bu düşünce okulda, sınav kâğıtlarında ve kitapların arka kapaklarında sık karşılaşılan bir alışkanlıktır: «masalın orijinali», «gerçek hâli», «sansürsüz aslı» gibi ifadeler bunun izleridir. Masal araştırması ise bu metinlerin her birine aynı adı verir.

Mekanizma

Perrault, 1697: öğütle biten masal

Charles Perrault, Fransız sarayına yakın bir devlet görevlisi ve akademi üyesiydi. 1697'de Paris'te Claude Barbin'in bastığı Histoires ou contes du temps passé, avec des moralités adlı küçük kitapta sekiz düzyazı masal yayımladı. Kırmızı Başlıklı Kız bunlardan biriydi ve bu masalın bilinen ilk basılı metni olarak kabul edilir.

Perrault'nun metninde avcı yoktur; ormandaki oduncular yalnız kurdun kızı orada yemesini engeller, sonra masaldan çıkar. Kurtarılış, karın açılması, taş da yoktur. Perrault'nun koyduğu şey başkadır: masalın sonuna eklenen, okura doğrudan seslenen birkaç dizelik bir ahlak dersi.

Perrault'nun öğüdü genç kızlara, özellikle güzel ve iyi yetişmiş olanlara seslenir. Herkesi dinlemenin kötü sonuç verdiğini söyler ve kurtların hepsinin aynı türden olmadığını ekler: en tehlikelileri gürültüsüz, öfkesiz, uysal ve tatlı dilli olanlardır, genç hanımların peşinden evlere kadar gelirler. Bu öğüt, masalın sarayda ve salonda okuyan bir yetişkin okura da seslendiğini gösterir.

Tieck, 1800: ölümle biten oyun

Perrault'dan yüz yıl kadar sonra masal Almancada bir oyun olarak yeniden göründü. Alman romantik yazar Ludwig Tieck, 1800'de Leben und Tod des kleinen Rothkäppchens adlı manzum bir oyun yazdı; başlık da sonu söylüyor: Kırmızı Başlıklı Kız'ın hayatı ve ölümü. Oyunda bir avcı vardır, ama kızı kurtarmaz.

Tieck'in avcısı masala bir ceza getirir ama bir kurtuluş getirmez. Perrault'da kurdu kimse cezalandırmaz; Tieck'te kurt vurulur ama kız ölü kalır. İki yazar aynı olay örgüsünü farklı bir sona bağladı.

Grimm, 1812: iki anlatım bir arada

Grimm Kardeşler masalı ilk cildin sonundaki notlarda ayrıca andılar. Notta bu masala kendi duydukları sözlü anlatım dışında yalnız Perrault'da rastladıklarını ve Tieck'in işlemesinin Perrault'yu izlediğini yazdılar. Yani Grimm'ler kendi metinlerini önceki iki basılı metnin varlığından haberdar olarak bastılar.

Grimm metninin en öğretici yeri ikinci bölümün nasıl başladığıdır. Kız eve döndükten ve bir daha yoldan sapmamaya karar verdikten sonra metin, Almancasıyla, «şöyle de anlatılır» diye devam eder ve ikinci kurdu getirir. Grimm'ler iki ayrı anlatımı bir masal olarak birleştirmiş, ama birleştirdiklerini de okura söylemiştir. Tek bir basılı metnin içinde iki varyant yan yana durur.

Nivernais, 1870'ler: baskıya hiç girmemiş bir anlatım

Basılı metinler Kırmızı Başlıklı Kız'ın tek kanalı değildi. Fransız halkbilimci Achille Millien 1870'lerden başlayarak orta Fransa'daki Nivernais bölgesinde köylülerden masal ve türkü derledi. Derlediği masallardan biri Kırmızı Başlıklı Kız'ın bir varyantıydı ve bu anlatım Perrault'nun metninden belirgin biçimde ayrılıyordu.

Bu sözlü varyantta kızı ne avcı ne oduncu kurtarır; kız kendi kendini kurtarır. Kırmızı başlık da yoktur. Perrault'nun metninde bulunmayan iğne ve toplu iğne yolu vardır. Bu kaydın Perrault'dan iki yüz yıl kadar sonra yapılmış olması, onun daha yeni bir masal olduğunu göstermez; Perrault'dan ayrı yürümüş bir anlatım geleneğinin geç bir tanığı olabilir. Ama bu bir olasılıktır, bir kanıt değil.

Dört son, bir tip

Elimizde dört metin var. Perrault'da kız yenir ve masal bir öğütle kapanır. Tieck'te kız ölür, kurt vurulur. Grimm'de kız ve nine kurdun karnından canlı çıkar, ardından ikinci bir kurt boğulur. Nivernais anlatımında kız kendi zekâsıyla kaçar. Dört metin de aynı masal tipine, ATU 333'e girer; tip numarasının ne olduğunu ve nasıl verildiğini M01-D04 ayrıca anlatacak.

Bu dört sondan hangisi asıl sondur? Soru, bir cevap bekler gibi duruyor ama cevabı yok. Perrault en eski basılı metindir ama bir yazarın elinden çıkmıştır ve bir saray okuruna seslenir. Grimm sözlü bir kaynağa dayandığını söyler ama ilk bölümü Perrault'ya çok yakındır. Nivernais anlatımı bir köylüden kaydedilmiştir ama Perrault'dan çok sonra. Her biri bir varyanttır ve her biri kendi kaynağıyla birlikte değerlendirilir.

Usta katmanı

Masal araştırmasının erken döneminde bazı araştırmacılar, bir masalın bütün varyantlarını toplayıp karşılaştırarak onun ilk biçimine ulaşılabileceğini düşündü. Varyantlar ağacın dalları gibi görüldü; yeterince dal toplanırsa gövdeye inilebilecekti. Bu fikrin peşinde büyük derleme ve karşılaştırma çalışmaları yapıldı ve bu çalışmalar alanın bugün de kullandığı katalogları ve yöntemleri doğurdu. Ama ilk biçimi kurma hedefi zamanla bırakıldı.

İlk biçim fikrinin bırakılması varyantları değersizleştirmedi, tersine onları merkeze aldı. Bir varyant artık bozulmuş bir kopya olarak değil, kendi anlatıcısının, okurunun ve döneminin kanıtı olarak okunuyor. Perrault'nun öğüdü on yedinci yüzyıl Paris'inin, Tieck'in ölümle biten oyunu Alman romantiklerinin, Grimm'lerin iki parçalı metni Kassel'deki bir ailenin, Nivernais anlatımı on dokuzuncu yüzyıl Fransız köylülerinin tanığıdır.

Varyant fikrinin bir sınırı da var. Her metne varyant demek, metinler arasındaki her farkı eşit saymak anlamına gelmez. Bir masalın bir anlatıcıdan derlenmiş bir varyantı ile bir yazarın kendi okuruna göre yeniden yazdığı bir metin aynı türden tanıklık yapmaz. Bu akademi bu yüzden her varyantın yanında onun nereden geldiğini söyler.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki dört metin birinci elden okunabiliyor: Perrault'nun 1697 baskısının sayısallaştırılmış metni, Tieck'in oyununun 1828 baskısı, Grimm'lerin 1812 baskısı ve Nivernais anlatımının Fransız Ulusal Kütüphanesi'ndeki metni. Bu metinlerin ne zaman basıldığı kesindir. Kesin olmayan şey sözlü geçmişleridir. Perrault'nun kendi döneminin sözlü anlatımlarından ne ölçüde yararlandığı, Hassenpflug kızlarının masalı Perrault'dan mı yoksa başka bir yoldan mı öğrendiği ve Nivernais anlatımının Perrault'dan önceki bir geleneği ne ölçüde temsil ettiği tartışmalıdır. Millien'in kayıt tarihi de kaynaklarda yalnız on yıl düzeyinde verilir. Bu ders dört metni karşılaştırıyor; o metinlerin arkasındaki kaydedilmemiş sözlü anlatımlar hakkında bir sonuca varmıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aynı masalın her somut metni bir varyanttır: Perrault 1697, Tieck 1800, Grimm 1812 ve Millien'in Nivernais kaydı aynı masal tipinin dört varyantıdır ve dördü dört ayrı sonla biter.

En eski basılı metin masalın asıl metni değildir; yalnız kâğıda geçmiş bilinen ilk biçimidir ve bir yazarın kendi okuruna göre biçimlendirdiği bir metin olabilir.

Grimm'lerin 1812 metni iki anlatımı birleştirir ve bunu «şöyle de anlatılır» cümlesiyle okura söyler.

Masal araştırması bir dönem varyantlardan ilk biçimi kurmayı hedefledi; bu hedef bırakıldı ve varyantlar kendi dönemlerinin tanıkları olarak okunmaya başlandı.

Sonraki derse köprü

Bu derste bazı cümleler belge gösterdi: Perrault'nun metni 1697'de basıldı. Bazıları bir görüş bildirdi: Grimm'in ilk bölümü Perrault'yu bilen bir aileden gelmiş olabilir. Biri de bir araştırma geleneğinin bıraktığı bir fikri anlattı. Bu cümlelerin her biri kartlarda ayrı bir adla işaretlendi. M01-D03, bu akademinin on bir kanıt etiketini kayıt, görüş ve ölçüm ailelerine ayıracak ve derleme kaydının hangi alanlardan oluştuğunu gösterecek; bir masal hakkındaki bir cümleye hangi etiketin verileceğini soracak.