Kanıt etiketleri ve derleme kaydı

Açılış sahnesi

Cağaloğlu'nda eski bir hanın üçüncü katında küçük bir yayınevi. Redaktör Nermin, çocuklar için hazırlanan resimli bir masal ansiklopedisinin dizgiden gelen ilk provasını okuyor. Masanın üstünde üç renk kalem var. Kural basit: bir belgeye dayanan cümle maviyle, birinin yorumu olan cümle sarıyla, bir araştırmanın ölçtüğü cümle yeşille işaretlenecek. İşaretlenemeyen cümle yazara geri gidecek.

İlk sayfalar kolay. «Grimm Kardeşlerin ilk cildi 1812'de Berlin'de basıldı» maviye gidiyor. «Wilhelm Grimm masalları her yeni baskıda biraz daha yeniden yazdı» cümlesinde Nermin bir an duruyor; bir belgeden mi geliyor, araştırmacıların ortak kanısından mı? Sonra «Kırmızı Başlıklı Kız gecenin güneşi yutmasını anlatır» cümlesine geliyor. Bu bir belge değil, ama kimin görüşü? Sayfanın altında da şu cümle var: «Masal okumak çocuğun dil gelişimini destekler.» Nermin yeşil kalemi alıyor, sonra bırakıyor. Hangi araştırma, hangi çocuklarda, masal mı ölçüldü yoksa genel olarak kitap okuma mı?

Akşam provanın kenarlarında renkli işaretlerden çok soru işareti var.

Cağaloğlu'ndaki yayınevi ve Nermin bu dersin kurgusu. Provadaki dört cümle ise bu akademinin her derste karşılaştığı dört ayrı cümle türünün örneği.

Bu derste ne olacak

İlk iki derste kanıt kartları kullandık ve her kartın sonunda bir etiket vardı: Derleme kaydı, Tarihsel kayıt, Akademik uzlaşı, Kuramsal görüş, Terk edilmiş görüş. Bu ders o etiketlerin ne anlama geldiğini, nereden geldiğini ve birbirinden nasıl ayrıldığını açıklıyor.

Akademinin on bir etiketi var ve bunlar üç aileye ayrılıyor. Kayıt ailesi bir belgenin var olduğunu söyler, görüş ailesi bir yorumu ya da bir kanaati, ölçüm ailesi de bir araştırmanın bulgusunu. Dersin ikinci yarısı akademinin omurgası olan kartı, derleme kaydını, Grimm'lerin en ünlü kaynak kişisi üzerinden alan alan açacak.

Sıfır noktası

Bir masal hakkında kurulan cümleler aynı ağırlıkta değildir. «Bu masal 1815'te basıldı» ile «bu masal bir erginlenme törenini anlatır» aynı kesinlikte söylenemez; birincisini bir kütüphane kataloğu doğrular, ikincisini hiçbir katalog doğrulamaz. Bu akademi her önemli cümlenin hangi türden olduğunu göstermek için bir kart kullanır ve kartın sonuna bir etiket koyar.

Mekanizma

Kayıt ailesi: bir belge var

Kayıt ailesinde iki etiket var. Derleme kaydı bir masalın belirli bir derlemede ya da belirli bir kaynak kişiden kaydedilmiş biçimini işaretler. Tarihsel kayıt bir kişinin, bir baskının, bir el yazmasının ya da bir olayın tarihte var olduğunu belgeler. İkisi de bir belgenin varlığını gösterir; hiçbiri o belgenin yorumunu doğrulamaz.

Kayıt ailesinin en iyi belgelenmiş örneklerinden biri Grimm'lerin 1815'te çıkan ikinci cildidir. Kardeşler cildin önsözünde kendileri için büyük bir şans saydıkları bir tanışmayı anlattılar: Kassel'e yakın Zwehrn köyünden bir kadın, ikinci cildin ve birinci cildin eklerinin önemli bir kısmını ona borçluydular. Önsöz onu adıyla anar ve anlatma biçimini ayrıntıyla tarif eder.

Bu kartın her alanı doludur: derleyen, eser, yıl, kaynak kişi, yer, tip numarası. Ama kartın gösterdiği şey bir varyanttır. Viehmann'ın 1813 ile 1815 arasında anlattığı masalın, Wilhelm Grimm'in kalemiyle basılmış biçimi.

İki kart arasındaki gerilim etiketlerin neden ayrıldığını gösteriyor. Önsöz bir tarihsel kayıttır: kardeşlerin 1814'te ne yazdığını kesin olarak belgeler. Ama kardeşlerin yazdığı şeyin doğru olduğunu belgelemez. Önsözün bir köylü kadından söz etmesi bir olgudur; Viehmann'ın köylü bir kadın olması ise başka belgelerle sınanması gereken bir iddiadır.

Görüş ailesi: biri böyle düşünüyor

Görüş ailesinde beş etiket var ve hepsi bir kişinin ya da bir topluluğun kanaatini işaretler. Akademik uzlaşı alanın araştırmacıları arasında geniş kabul görmüş ve kaynaklarla defalarca gösterilmiş tespittir; Nermin'in duraksadığı, Wilhelm Grimm'in masalları baskıdan baskıya yeniden yazdığını söyleyen cümle buraya girer. Tek bir belgeden değil, el yazmalarını ve baskıları karşılaştıran çok sayıda çalışmanın ortak sonucundan gelir.

Kuramsal görüş bir araştırmacının ya da bir okulun açıklama önerisidir. Bir masalı görmenin bir yoludur ve kendisi bir bulgu değildir. Yeni bir öneri de bu etiketle başlar.

Tartışmalı yöntemi ya da kaynak kullanımı alanda ciddi biçimde sorgulanan iddiayı işaretler. Grimm araştırmasında bunun bilinen bir örneği var. Wilhelm Grimm'in oğlu Herman Grimm, birinci ciltteki bazı masalların Kassel'de bir eczacı ailesinin yanında çalışan yaşlı bir hizmetçiden, «Yaşlı Marie»den geldiğini yazmıştı. Heinz Rölleke bu atfa karşı çıktı ve aynı masalları genç Marie Hassenpflug'a bağladı. Tarihçi Hermann Rebel ise Yaşlı Marie'nin varlığını savundu.

Terk edilmiş görüş alanın bir dönem benimseyip kanıt karşısında bıraktığı açıklamadır. Nermin'in provasındaki «Kırmızı Başlıklı Kız gecenin güneşi yutmasını anlatır» cümlesi bu türden bir okumanın izini taşır. On dokuzuncu yüzyılda dilbilimci Max Müller ve izleyicileri pek çok mit ve masalı güneşin, şafağın ve gecenin hareketlerine dair eski anlatıların kalıntısı olarak okudu.

Uzman görüşü ise deneyimli anlatıcıların, öğretmenlerin ya da klinisyenlerin kanaatidir. «Masal anlatırken kapı sahnesinde bir an susmak dinleyicinin dikkatini toplar» gibi bir cümle, yıllarca anlatmış birinin deneyiminden gelir. Değerlidir ama sistematik bir sınamaya dayanmaz. Bu etiket en çok akademinin uygulama katmanında, Bölüm VI ve VII'de kullanılacak.

Ölçüm ailesi: bir araştırma ölçtü

Ölçüm ailesinde dört etiket var ve hepsi bir araştırmanın sayısal bulgusunu işaretler. Güçlü destek farklı ekiplerce, farklı örneklemlerde tekrarlanmış ve meta-analizlerle doğrulanmış bulgudur. Orta düzey destek tutarlı biçimde bildirilen ama etkinin büyüklüğü ya da genellenebilirliği hâlâ tartışılan bulgudur. Erken bulgu az sayıda çalışmaya dayanır. Karma bulgu çalışmaların bir kısmının desteklediği, bir kısmının desteklemediği bulgudur.

Nermin'in son cümlesine dönelim: «Masal okumak çocuğun dil gelişimini destekler.» Bu cümleye en yakın araştırma alanı, yetişkinle çocuğun birlikte kitap okumasıdır. Adriana Bus, Marinus van IJzendoorn ve Anthony Pellegrini 1995'te ebeveyn ile okul öncesi çocuğun birlikte okumasını inceleyen çalışmaları bir meta-analizde topladılar ve birlikte okumanın dil gelişimi, erken okuryazarlık ve okuma başarısıyla ilişkili olduğunu buldular. Yirmi dört yıl sonra Claire Noble ve arkadaşları aynı soruya daha yeni çalışmalarla döndü.

Kart Nermin'in sorusunu iki yerden yanıtlıyor. Birincisi, etki var ama büyüklüğü tartışılıyor ve ölçüm yöntemine göre küçülüyor; bu yüzden etiket «Güçlü destek» değil. İkincisi, ölçülen şey masal değil. Provadaki cümle bir bulguyu kendi kapsamının dışına taşıyor. Doğru bir cümle şöyle olurdu: «Yetişkinle birlikte kitap okumanın küçük çocukların dil gelişimiyle ilişkili olduğu bulunmuştur; etkinin büyüklüğü araştırmalar arasında tartışmalıdır ve masala özgü bir ölçüm yoktur.»

Derleme kaydının alanları

Akademinin omurgası olan derleme kaydı, bir masalın kimliğini altı alanla verir. Derleyen: masalı kaydeden ya da basan kişi. Eser: kaydın yer aldığı kitap, dergi ya da arşiv. Yıl: kaydın ya da baskının yılı. Kaynak kişi: masalı anlatan kişi. Yer: kaydın yapıldığı köy, kent ya da bölge. Tip numarası: masalın uluslararası ya da ulusal bir katalogdaki yeri. Kaz Çobanı Kız kartında altı alanın hepsi dolu.

Her kayıt bu kadar dolu değildir. M01-D01'de Friedrich Giese'nin 1907'de Anadolu'da derlediği masalları görmüştük: derleyen, eser, yıl ve geniş anlamıyla yer bellidir ama Giese anlatıcılarının adını vermez. Bu akademi böyle bir kaydı yine derleme kaydı olarak kullanır ve boş kalan alanı kartta açıkça söyler. Yıl alanı ise hiçbir zaman boş bırakılmaz: bir masalın hangi yıla ait olduğu bilinmiyorsa, o masal derleme kaydıyla anlatılamaz ve başka bir masal seçilir.

Usta katmanı

Etiketler bir iddianın tek bir anlık fotoğrafıdır ve zamanla değişebilirler. Ehrhardt'ın 2023'teki önerisi bugün bir kuramsal görüştür; başka araştırmacılar el yazmasını inceleyip aynı sonuca varırsa akademik uzlaşıya, karşı çıkarlarsa tartışmalı bir iddiaya dönüşebilir. Güneş mitolojisi de bir zamanlar alanın önde gelen açıklamalarından biriydi. Bir etiket, bu akademinin o dersi yazdığı gün elindeki kaynakların durumunu gösterir.

Etiketler aileler arasında da karışabilir. Bir derleme kaydının kendisi bir belgedir, ama o kaydın hangi kaynak kişiden geldiği tartışmalı olabilir; Kırmızı Başlıklı Kız'ın Hassenpflug atfı böyledir. Bu durumda kart masalın metnini derleme kaydı olarak verir ve tartışmayı Not alanında söyler; atfın kendisi ayrı bir kartta tartışmalı olarak işaretlenebilir. Kartlar bu yüzden tek bir cümleyi değil, tek bir iddiayı taşır.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki kayıt örnekleri birinci elden okunabilen belgelere dayanıyor: Grimm'lerin 1815 önsözü ve ikinci cildin metinleri, Viehmann'ın biyografisi için bir ulusal biyografi kaydı, Ehrhardt'ın bir üniversite duyurusu. Yaşlı Marie tartışması ikincil kaynaklardan aktarıldı; tarafların ayrıntılı savları bu tartışmanın açılacağı derslerde birinci elden okunacak. Ölçüm kartı iki meta-analizin özetlerine dayanıyor; her iki çalışmanın hangi araştırmaları içerdiği ve bunların hangi ülkelerde, hangi yaş gruplarında yapıldığı sonuçların genellenebilirliğini sınırlar. Masala özgü, iyi tasarlanmış ölçümlerin ne kadar olduğu bu derste değil, akademinin uygulama katmanında, M40 ve M41'de sınanacak. Etiket sisteminin kendisi de bir araçtır: on bir ad, her iddiayı tam olarak yerleştirmeye her zaman yetmez ve sınır durumlarda kartın Not alanı etiketin söyleyemediğini söyler.

Kendin dene

Aklında kalsın

On bir kanıt etiketi üç aileye ayrılır. Kayıt ailesi, Derleme kaydı ve Tarihsel kayıt, bir belgenin var olduğunu söyler. Görüş ailesi, Akademik uzlaşı, Kuramsal görüş, Tartışmalı, Terk edilmiş görüş ve Uzman görüşü, bir kanaati işaretler. Ölçüm ailesi, Güçlü destek, Orta düzey destek, Erken bulgu ve Karma bulgu, bir araştırmanın bulgusunu.

Bir belge kendi varlığını kanıtlar, söylediğinin doğruluğunu kanıtlamaz: Grimm'lerin önsözündeki köylü kadın, kayıtlardaki han sahibinin kızıyla tam örtüşmez.

Ölçüm etiketi yalnız ölçülen şey için geçerlidir; birlikte kitap okuma üzerine bir bulgu masala özgü bir bulgu değildir.

Derleme kaydı altı alandan oluşur: derleyen, eser, yıl, kaynak kişi, yer, tip numarası. Yıl alanı hiçbir zaman boş kalmaz.

Sonraki derse köprü

Kaz Çobanı Kız kartının son alanında kısa bir işaret vardı: ATU 533. Kırmızı Başlıklı Kız'ın kartlarında da ATU 333 yazıyordu. Bu numaralar nereden geliyor ve bir masala nasıl verilir? M01-D04, Antti Aarne'nin başlattığı ve Hans-Jörg Uther'in 2004'te genişlettiği uluslararası tip kataloğunu ve Wolfram Eberhard ile Pertev Naili Boratav'ın Türk masal tipleri kataloğunu tanıtacak; bir tip numarasının tek bir masalı değil, bir masal ailesini adlandırdığını gösterecek.