Kanıt düzeyleri: bu konuda neden en sıkı ölçü

Açılış sahnesi

Ayten Gürsoy, kasımın ilk cumartesisi öğle arasında, Samsun'da Atakum sahiline bakan eczanesinin tezgâhında bir ilaç prospektüsünü katlarken telefonuna gelen bildirime bakıyor. Otuz sekiz yaşında bir eczacı; ablası Sevda aile grubuna bir görsel atmış: bir laboratuvar faresinin fotoğrafı, üstünde büyük harflerle «Bilim kanıtladı: korkular genlerle torunlara geçiyor». Altına Sevda kendi cümlesini eklemiş: «Annemin deniz korkusu bende, Kerem'de de. Anneannem dayısını o fırtınada kaybetmişti, işte sebebi.» Annesi Nurten Hanım kalp bırakmış.

Ayten'in elindeki prospektüsün «Gebelik» başlığı altında her gün okuduğu bir cümle var: hayvan çalışmalarında üreme toksisitesi gösterilmiştir, insanlardaki risk bilinmemektedir. Görseldeki fareye bakıp aynı soruyu soruyor: farede mi, insanda mı? Görselin köşesindeki yazıdan bir haber sitesine, İngilizce bir gazete başlığına, bir basın bültenine ve sonunda 2014 tarihli bir dergi makalesine ulaşıyor. Sondan başa doğru yürüdükçe cümle küçülüyor: makalede «kanıtladı» diye bir fiil yok, ölçülen davranışın adı korkudan çok duyarlılık, insan ise yalnız son cümlelerde bir olasılık olarak geçiyor.

Ayten, ablası ve Karadeniz'deki o fırtına bu ders için yazıldı; bir paylaşımın kaynağını sondan başa doğru izleme alışkanlığı ise okurun kendi telefonunda deneyebileceği gerçek bir iş.

Bu derste ne olacak

Ayten'in sondan başa yürüdüğü yolu bu ders baştan sona yürüyor: bir fare makalesinden bir aile grubundaki paylaşıma uzanan halkaları tek tek açıyor ve her halkada iddianın kanıt düzeyine ne olduğunu soruyor. Beş düzeyin ayrımını Aile Dizimi Akademisi'nin «K1–K5 Bilgi Etiketleri» dersi kurdu ve bu etiketlerin tek bir merdiven oluşturmadığını gösterdi. Bu akademi aynı ayrımı kendi adlarıyla kullanıyor: Yerleşik bilgi (K1) bağımsız ekiplerce tekrarlanmış, meta-analizlerle desteklenmiş bulgu; Sınırlı kanıt (K2) az sayıda ya da küçük çalışmaya, karışık sonuçlara, tekrarlanmamış ya da yalnız hayvanda gösterilmiş bulguya dayanan bilgi; Kuram ve klinik gözlem (K3) klinisyenlerin vakalardan kurduğu, açıklayıcı ama sistematik olarak sınanmamış ya da sınanması güç kavramlar; Sembolik veya kişisel anlam (K4) ailenin kendi anlatısı, kişinin geçmişine verdiği anlam; Desteklenmeyen iddia (K5) kanıtla çelişen, kanıtı olmayan ya da insanı yanlış karara itebilecek iddia. Son etiket Aile Dizimi'ndekinden geniş: zarar şartı aranmadan, dayanağı olmayan iddiayı da kapsıyor.

Sıfır noktası

Çoğu okur bir iddianın düzeyini kaynağın ününden okur. Oysa düzey iddiaya ve iddianın kimde ölçüldüğüne bağlıdır. Aynı makale farelerdeki bir koku duyarlılığı için sağlam bir dayanak olabilir, aynı makaleye dayanan «senin korkun anneannenden geçti» cümlesi için hiçbir dayanak sunmayabilir. Kartın «Kimde» alanı bu yüzden önemli: iddia başka bir türe ya da başka bir insana taşındığında düzeyini yanında götürmez.

İlk yanlış anlama, kaymanın bir yalanla başladığını sanmaktır; izleyeceğimiz zincirde hiçbir halka uydurma bilgi taşımıyor. Her aktaran bir öncekinin cümlesini daha anlaşılır ve insana daha yakın kurmaya çalışıyor; düzey bu küçük, iyi niyetli adımların toplamıyla yükseliyor.

Mekanizma

Birinci halka: makalenin kendi cümlesi

Brian Dias ve Kerry Ressler'in Nature Neuroscience'ta 1 Aralık 2013'te çevrimiçi yayımlanan makalesinin tasarımını ve ona yöneltilen istatistik itirazını, Aile Dizimi Akademisi «İnsanlarda travmanın biyolojik aktarımı: kanıt ve sınırlar» başlıklı derste ayrıntısıyla işledi. Bu derste makalenin neyi ölçtüğüne ve bunu hangi kelimelerle söylediğine bakacağız, çünkü kayma tam o kelimelerden başlıyor.

Yazarlar bulgular bölümünde bu ölçümü nasıl okuduklarını açıkça yazdılar: asetofenon varken büyüyen irkilme, o kokuya karşı artmış bir davranışsal duyarlılık olarak yorumlanmalı, kokuya karşı korkunun mutlaka arttığı biçiminde okunmamalı. Yavruların genel bir kaygı göstermediği de yazılı. Tartışma bölümünün son cümleleri insana bir kapı aralıyor ama kipini koruyarak: böyle bir olgu fobilerin, kaygının ve travma sonrası stres bozukluğunun kökenine ve riskinin kuşaktan kuşağa geçişine katkıda bulunabilir.

Prospektüs dilinde bu temiz bir cümledir: bir hayvan bulgusu, ölçülen davranışın adıyla ve insana dair bir olasılık olarak. Ayten özeti ikinci kez okurken «travma» kelimesinin farelerde hafif bir ayak şokunu, «duyarlılık» kelimesinin de bir irkilme ölçümünü karşıladığını fark ediyor.

İkinci halka: basın bülteni

Emory Üniversitesi'nin makaleyle birlikte yayımladığı haber bülteni başlığında hâlâ dikkatli: fareler bir kokuya karşı öğrenilmiş bir duyarlılığı kalıtımla alabilir. Gövdesi de ölçümü doğru anlatıyor; yavruların kokuya daha çok irkildiğini, kokunun düşük miktarlarını daha kolay fark ettiğini ve genel olarak daha kaygılı olmadıklarını yazıyor.

Kayma çerçeveden giriyor: bültenin ilk cümlesi farelerle değil, travmanın insanları çocuklarını etkileyecek kadar derinden yaralayabildiği fikriyle açılıyor. Kapanışta Dias, kökü atalardaki travmada olan ruhsal bozuklukları önleyecek bir tedaviden söz ediyor. Bültenin hiçbir cümlesi yanlış bilgi vermiyor, ama okur fareye ulaşmadan önce insan tarihini, fareden ayrılırken de insan tedavisini okumuş oluyor.

Üçüncü halka: haber başlıkları

Aynı gün Nature'ın haber bölümünde Ewen Callaway'in yazısında başlık korkulu anıların fare torunlarının peşini bırakmadığını, alt başlık da travmatik yaşantılardan kalan genetik bir izin en az iki kuşak sürdüğünü söylüyor. Makalenin gösterdiği değişim gen dizisinde olmayıp bir metilasyon farkıydı; «genetik» kelimesi zincire ilk kez burada giriyor. Gövde ise kuşkucu bir biyoloğa da yer veriyor.

BBC'de James Gallagher'ın haberi başlığa «anılar» kelimesini tırnak içinde koydu: anılar kuşaklar arasında geçiyor. Haberin ilk cümlesi, hayvan çalışmalarının düşündürdüğü kaydıyla, davranışın bir tür «genetik bellek» yoluyla önceki kuşaklardan etkilenebildiğini söylüyor; gövdede de farelerin kokudan kaçındığı yazıyor. Makalede kaçınma ölçülmedi, ölçülen irkilmeydi. Telegraph'ın internet sitesindeki başlık bir adım daha attı: «Phobias may be memories passed down in genes from ancestors». Bu başlıkta fare artık yok; fobi, anı ve gen var, geriye tek bir çekince sözcüğü kalmış, «may».

Dördüncü halka: aile grubundaki paylaşım

Sevda'nın gönderdiği görsel zincirin son halkası. Çekince sözcüğü düştü, «kanıtladı» geldi; anının tırnakları düştü; fare yalnız bir fotoğraf olarak kaldı ve iddia bir ailenin adlı insanlarına bağlandı. Ayten'in sayımıyla makaleden görsele uzanan yolda hiçbir yeni ölçüm eklenmedi, ama iddianın düzeyi farelerdeki bir duyarlılıktan bir insan ailesindeki kesin bir nedenselliğe tırmandı. Her halka bir öncekinden bir kelime aldı, bir kelime bıraktı; yükselişi kimse tek başına yapmadı.

Aile hikâyesi bu kartla silinmiyor: kayıp da, korku da gerçek. Kart yalnız iddianın biyolojik yolunu ve «kanıtladı» fiilini etiketliyor.

Unutulan yol: aynı yıl, başka bir deney

Zincirin hiçbir halkasında anılmayan bir çalışma var. Jacek Debiec ve Regina Sullivan 2014'te PNAS'ta, nane kokusundan korkmayı öğrenmiş anne sıçanların yavrularını incelediler; yazarlara göre annenin alarm kokusu yavrunun stres hormonunu yükseltiyor, bu yükseliş yeni kokuyla birleşince öğrenme başlıyordu.

Bu konuda ölçü neden daha sıkı?

Edith Heard ve Robert Martienssen 2014'te Cell'de yayımladıkları derlemeyi bir umutla açarlar: insan genom dizisi okunduğundan beri epigenetik kelimesi, genlerimizin toplamından fazlası olduğumuz umuduyla birlikte anılıyor. Memelilerde üreme hücresi soyunda ve erken embriyoda iki silinme dalgası olduğunu, kuşaklar ötesi epigenetik kalıtımın kanıtının memelilerde genellikle eksik kaldığını yazarlar ve insan sağlığı için bugüne kadar az destek bulunduğu sonucuna varırlar.

Açılıştaki o umut, bu konunun neden en sıkı ölçüyü istediğini de özetliyor. «Bu bana atalarımdan geçti» cümlesi bir kaybı anlamlandırır ve bir bağ kurar; duygusal karşılığı bu kadar güçlü bir cümle, onu doğrulayan her başlığa kapıyı geniş açar. Burada okurun kendisi de kaymanın yönüne eğilir.

Algının kendisi de aynı yöne eğilir. Loren ve Jean Chapman'ın 1967 deneyi Aile Dizimi Akademisi'nde seçici sayım üzerinden anıldı; burada deneyin başka bir yüzü işe yarıyor. Öğrencilerin malzemede bulunmayan ilişkileri «bulduğu» çiftler anlamca birbirini çağıran çiftlerdi: tuhaf çizilmiş gözler ile kuşkuculuk, geniş omuzlar ile erkeklik kaygısı. Ashley Watts, Sarah Francis Smith ve Scott Lilienfeld'in ansiklopedi maddesine göre bu yanıltıcı ilişkiler (illusory correlation) güçlü çağrışım bağlarından besleniyordu ve klinisyenlerin bildirdiği ilişkilerle örtüşüyordu. «Korku» ile «ata», «kalıtım» ile «gen» arasındaki çağrışım da en az o kadar güçlü.

Türler arası köprünün de bir bedeli var. Ayten'in mesleği hayvan bulgusunu insan bulgusundan ayrı satıra yazmayı bir alışkanlık hâline getirmiş. Kuşak aktarımında karışmanın bedeli daha sessiz: Sevda oğlunun korkusunu genlere bağladığında, çocukla birlikte kıyıda yavaş yavaş denize girmek gibi denenebilir bir yol gözden kaybolur.

Çizgi nerede çiziliyor?

Bu akademinin kartlarında en sık verilen karar «Sınırlı kanıt» ile «Desteklenmeyen iddia» arasındaki karardır ve sınır iddianın kendisinden okunur. Farelerde koku duyarlılığının baba hattında torunlara geçtiği iddiası, kendi türünde ve kendi ölçümüyle kalırsa sınırlı kanıttır. Aynı iddia insanda gösterilmiş gibi kurulduğunda ya da belirli bir insanın korkusunu belirli bir ataya bağladığında desteklenmeyen iddia olur. Dürüst bir ara cümle de kurulabilir: «Farelerde böyle bir aktarım gösterildi; insanda olup olmadığı bilinmiyor.» Bu cümle okura olasılığı da, boşluğu da aynı anda söyler.

Akademinin biyolojik abartı kilidi bu çizginin yazılı biçimi: insanda üreme hücresi yoluyla kuşaklar ötesi epigenetik aktarım hiçbir kartta «Yerleşik bilgi» olarak etiketlenmez. Hayvan için en çok «Sınırlı kanıt», insanda gösterilmiş sayılması içinse «Desteklenmeyen iddia» yazılır.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Zincire bakan okur suçu gazetecilerde arayabilir; halkalar daha karışık bir tablo gösteriyor. Nature haberinin gövdesi şüpheci sesi taşırken alt başlığı genetik bir izden söz ediyor. Londra'daki Bilim Medya Merkezi'nin (Science Media Centre) gazeteciler için derlediği görüşlerde epigenetikçi Wolf Reik bulguyu insana taşımadan önce hayvanda çok daha dikkatli mekanizma çalışması gerektiğini söylerken, genetikçi Marcus Pembrey bulguyu tırnak içinde bir «anının» biyolojik aktarımına güçlü bir kanıt sayıyordu. Kayma tek bir aktarıcının işi olmaktan çok, her halkada en canlı cümlenin seçilmesiyle ilerliyor. Usta okur ölçümün adından büyük bir kelime, kaybolmuş bir tür adı ve düşmüş bir çekince gördüğünde kaynağa döner.

Kanıtın sınırı

İzlenen zincir tek bir çalışmanın yolculuğu; kaymanın her haberde aynı sırayla olduğunu gösteren bir ölçüm yok. Dias ve Ressler'in bulgusunun sağlamlığı da tartışmalı: Gregory Francis 2014'te sonuçları fazla tutarlı bulduğunu yazdı. Aynı ekibin Hadj Aoued ve arkadaşlarıyla 2019'da Biological Psychiatry'de yayımladığı çalışmada eğitilmiş babaların yavrularında duyarlılık yeniden görüldü, babaların korkusu söndürüldüğünde görülmedi. Columbia Üniversitesi'nde bağımsız bir ekip, Clara Liff ve arkadaşları, eLife'ta koşullanan babaların ve yavrularının burnunda o kokuya yanıt veren duyu hücrelerinin çoğaldığını gösterdi; ama yavrular kokudan etkin biçimde kaçınmadı, yalnız ince davranış farkları görüldü. Chapman deneyi çizim testleri üzerineydi; aile hikâyelerindeki yanıltıcı ilişkiler aynı biçimde ölçülmedi.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Ayten'in izlediği zincirde hiçbir halka uydurma bilgi taşımıyordu; yine de iddianın düzeyi farelerdeki bir koku duyarlılığından bir insan ailesindeki kesin nedenselliğe yükseldi, üstelik hiçbir aktarıcı bunu tek başına yapmadan.
2. Düzey iddiaya ve iddianın kimde ölçüldüğüne bağlıdır; aynı makale bir iddia için sınırlı kanıt, ona dayanan başka bir iddia için hiçbir dayanak olabilir.
3. Dias ve Ressler koku ile güçlenen irkilmeyi ölçüp bunu korkudan çok duyarlılık olarak okudu; bülten insan travmasıyla açıldı, başlıklar genetik iz, anı ve fobi kelimelerini ekledi, paylaşım son çekinceyi de düşürdü.
4. Debiec ve Sullivan'ın deneyi annenin korkusunun yavruya öğrenme yoluyla geçebildiğini gösterdi; Sevda'nın paylaşımı bu yolu görmedi, çünkü dayandığı makale başka bir yolu anlatıyordu.
5. Bu konuda ölçü en sıkı hâlinde uygulanır, çünkü cümlenin duygusal yükü okuru kaymanın yönüne eğiyor, «korku» ile «ata» arasındaki güçlü çağrışım yanıltıcı ilişkiyi besliyor, hayvan bulgusunu insana taşımanın sessiz bir bedeli var.
6. «Sınırlı kanıt» ile «Desteklenmeyen iddia» arasındaki çizgi iddianın kendisinde çizilir; insanda üreme hücresi yoluyla kuşaklar ötesi epigenetik aktarım hiçbir kartta yerleşik bilgi olarak yazılmaz.

Sonraki derse köprü

Ayten akşam gruba iki kart gönderiyor; Sevda bir soruyla cevap veriyor: «Farede torun birkaç ay sonra doğuyor. Bizde anneannemden Kerem'e dört kuşak var, aynı şey mi?» Ayten duraksıyor: Sevda soy ağacını sayıyor, oysa anneanne o fırtınayı aynı yıllarda doğmuş bütün bir kıyı köyüyle birlikte yaşadı. Bir sonraki ders «kuşak» kelimesinin soy ağacında, doğum yıllarında ve ortak bir tarihsel deneyimde ne saydığını açıyor.