Aktarımın dört yolu

Açılış sahnesi

Selin Aksoy, ekim ortasında bir salı akşamı, Eskişehir'de altı yıldır kiracı olduğu evin salonunda, katlanmamış koli kartonlarının arasında yere oturmuş telefonuna bakıyor. Ev sahibinin mesajı öğleden beri ekranda duruyor: daire satılacak, yeni yılda boşaltılması gerekiyor. Otuz dört yaşında bir ilkokul öğretmeni; üç gecedir uyuyamıyor, gece ikide ilan sitelerinde dolaşıyor. Annesi Nermin telefonda onu teselli etmeye çalışırken bildik cümleyi kuruyor: «Bizde ev gitti mi uyku da gider kızım. Anneannen de öyleydi, onun babası Selanik'ten geldiğinden beri.»

Aynı akşam İzmir'de yaşayan kız kardeşi Ece arıyor ve Selin'in sesini duyunca gülüyor, ama kırıcı olmadan: «Ben altı yılda beş kez taşındım abla, kolileri bile atmıyorum artık.» İki kız kardeş aynı annenin, aynı babanın çocukları, aynı Odunpazarı mahallesinde büyüdüler ve anneannelerinin Selanik hikâyelerini aynı bayram sofralarında duydular. Nermin'in cümlesi bir soy çiziyor ama iki kız kardeşin farkını açıklamıyor.

Aksoy ailesinin her ferdi bu derste anlatılmak üzere uyduruldu; kardeşlerden birinin taşıyıp ötekinin taşımadığı bir örüntü ise pek çok okurun masasında duran gerçek bir soru.

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste Emre'nin peçeteye çizdiği her ok başka bir yola işaret ediyordu; bu ders o yolların her birini ayrı ayrı sınamayı öğretiyor. Aile Dizimi Akademisi'ndeki «İlişkisel ve öğrenilmiş kuşaklar arası aktarım» dersi bu iki yolu ve model almayı tanıttı; burada dört yolun her birini ayırt edici gözlemle sınayacağız. Her yol için dört şeye bakacağız: benzerliğin kimde görünmesi gerektiğine, izin ne kadar konuya özgü olduğuna, maruziyetin hayatın hangi döneminde gerçekleştiğine ve neyin değişmesiyle izin değişeceğine. Her yolun bir de gölgesi var, yani onun izini taklit eden başka bir yol; son bölümde Yael Danieli ve arkadaşlarının bir çalışmasında yolların birbirinin içinden nasıl geçtiğini göreceksin.

Sıfır noktası

Dört yolun dört ayrı sonuç öngördüğünü düşünmek kolaydır; Selin ile Ece'nin farkı bu beklentiyi bozuyor, çünkü dört yolun her biri bu farkı açıklayabiliyor. Yollar çoğu zaman aynı sonucu öngörür ve sonucun etrafındaki desende ayrışır: kim benziyor, neye benziyor, ne zaman başladı, ne değişince değişti. Bir yolu sınamak sonuca bakmaktan çok bu desene bakmayı gerektirir.

Mekanizma

Öğrenilmiş yol: içeriğine sadık kalan iz

Selin'in anneannesi Saadet Hanım'ın yatak odasında bir ceviz sandık vardı; içinde evin tapusu, babasının Selanik'ten getirdiği ve hiçbir kapıya uymayan büyük bir demir anahtar dururdu. Selin ilkokul yıllarında öğleden sonralarını bu odada geçirdi. Hikâyeler hep aynı kuralla biterdi: ev satılmaz, tapu sandıktan çıkmaz, kiracı olan rahat uyumaz. Ece doğduğunda aile anneannenin alt katına taşınmıştı ve Ece öğleden sonralarını mahalledeki kreşte geçirdi.

Öğrenilmiş yol doğruysa iz içeriğine sadık kalır. Selin'in sıkıntısı genel bir huzursuzluk olmaktan çok evle, tapuyla, kirayla ilgili olmalı ve kural dili onun kendi cümlelerinde de duyulmalı. Benzerlik kan bağını izlemez, hikâyeyi dinleyenleri izler. Bu yolun en temiz testi şu: örüntü, aynı hikâyeleri yıllarca dinlemiş ama kan bağı olmayan birinde de görünüyor mu?

Öğrenilmiş yolun gölgesi genlerdir. Hikâyesini sık anlatan ebeveyn ile kaygılı çocuk arasındaki ilişki ortak bir yatkınlığın ürünü de olabilir. Tom McAdams ve arkadaşları 2014'te bu sorunu ele alan ikiz çocukları (children-of-twins) tasarımını ve onu kullanan çalışmaları derledi: ebeveynleri ikiz olan çocukların verisi, bir ebeveyn özelliğinin çocuğa evin içinden mi, genlerden mi ulaştığını ayırmaya yardım ediyor.

İlişkisel yol: konudan bağımsız bir iklim

Nermin Hanım, Selin'e hamileyken kiracı olduğu evden çıkarıldı ve doğumdan sonraki iki yılı üç ayrı evde geçirdi. Selin'in hatırladığı, annesinin onu gözden kaçırmaya dayanamaması: sınıf gezilerine imza atılmazdı. Ece doğduğunda aile anneannenin evine yerleşmişti ve Nermin Hanım'ın kendi deyişiyle «ayağı yere basmıştı». Aynı anne, kızlarına farklı yıllarda farklı bir ev iklimi sunmuş olabilir.

İlişkisel yol doğruysa iz konudan bağımsızdır. Gözünü çocuğundan ayıramayan bir ebeveynle büyüyen çocukta beklenen, evle sınırlı kalmayan bir tetikte olma hâlidir: ayrılıklar, belirsizlik, yakınının geç kalması. Selin'in sıkıntısı yalnız ev kaybı haberinde mi patlıyor, yoksa sevgilisi akşam eve geç kaldığında da aynı uykusuzluğu yaşıyor mu? Cevap ikincisiyse ilişkisel yolun izi güçlenir; birincisiyse öğrenilmiş yolun.

Danieli, kendi kuramında bu yolun nasıl kurulduğunu anlatır. Ona göre ağır bir travmayı yaşayanların hayatta kalmak için geliştirdiği stratejiler zamanla genelleşip kalıcı uyum biçimlerine dönüşebilir; bu biçimler ebeveynliği ve aile hayatını biçimlendirir ve çocuğun büyüdüğü ortamın kendisi olur.

İlişkisel yolun gölgesi çocuğun kendisidir. Kolay ürken bir bebek annesinden daha çok gözetim çağırabilir; o zaman koruyuculuk kaygıyı doğurmuş olmaz, ona cevap vermiş olur. Ece'nin bebekliğinde daha sakin bir çocuk olup olmadığını bilmeden ilişkisel satırın ağırlığı söylenemez.

Toplumsal-ekonomik yol: koşul değişince değişen iz

Saadet Hanım'ın anlattığına göre ailesine verilen evin tapusu yıllarca çıkmamış. Selin'in bugünkü korkusunun da somut bir zemini var: bir öğretmen maaşıyla kiralık ev bulmak her yıl zorlaşıyor. Toplumsal-ekonomik yola göre örüntüyü taşıyan, bir koşulun tekrarıdır: mülkiyetin güvencesizliği, taşınmanın bir zorunluluğa dönüşmesi.

Bu yol doğruysa izin en ayırt edici özelliği değişebilirliğidir. Koşul düzeldiğinde sıkıntı da azalmalı ve aynı koşulu yaşayan, birbirini tanımayan aileler benzer bir tablo göstermeli. Bu yolun gölgesi ise ters yönlü okumadır: ailedeki bir yatkınlık insanları daha güvencesiz koşullara itebilir ve o zaman koşul sıkıntıyı doğurmamış, onun ardından gelmiş olur.

E. Jane Costello ve arkadaşları 2003'te bu iki okumayı ayırmak için bir doğal deneyden yararlandı. Sekiz yıl boyunca her yıl değerlendirilen kırsal bir çocuk örnekleminin ortasında, yerli rezervasyonunda açılan bir kumarhane bütün yerli ailelere her yıl artan bir gelir payı sağladı ve bazılarını, ailelerin kendi özelliklerinden bağımsız biçimde, yoksulluktan çıkardı.

Bu bulgu Selin için bir uyarı taşıyor, çünkü gelir değişimine tepki vermeyen belirtiler arasında kaygı da vardı. Selin'in uykusuzluğu kira güvencesine kavuştuğunda geçiyorsa toplumsal satır ağırlık kazanır; geçmiyorsa açıklamanın bir parçası başka bir yolda aranır.

Biyolojik yol: zamanlamaya bağlı iz

Biyolojik yol tek bir yol gibi anılır ama içinde zamanlaması farklı iki ayrı soru taşır. Genetik yatkınlık soyu izler: benzerlik kan bağı yakınlaştıkça artmalı, çocuğu kimin büyüttüğünden bağımsız kalmalı ve konuya özgü olmamalı. Kaygıya yatkınlığın kısmen kalıtsal olduğunu bir önceki derste görmüştük; ev kaybına özgü bir korkuyu taşıyan bir gen ise bilinmiyor. Rahim içi ortam ise başka bir şey öngörür: aynı annenin çocukları arasında, gebeliğin hangi koşulda geçtiğine bağlı bir fark. Nermin Hanım'ın Selin'e hamileyken evden çıkarılması bu yolu Selin için ciddi bir aday yapıyor, Ece için yapmıyor.

Rahim içi yolun gölgesi iki yönden gelir. Gebelikte stres yaşayan anne çocuğuna genlerini de verir ve onu doğumdan sonra da büyütür. Frances Rice ve arkadaşları 2010'da bu iki gölgeyi ayırmak için tüp bebek tedavisinden yararlandılar: bu yöntemle doğan çocukların bir kısmı gebeliği taşıyan anneyle genetik olarak akrabaydı, bir kısmı bağışlanmış yumurta ya da embriyoyla doğduğu için akraba değildi. Bağ çevresel bir etkiyse akraba olmayan çiftlerde de görünmeli.

Selin için en öğretici bulgu kaygıyla ilgili olanı: Nermin Hanım'ın telefondaki cümlesi yalnız bir hikâye aktarmıyor olabilir; otuz dört yıldır süren bir ilişkinin bugünkü sesi de olabilir. Büyük dedenin mübadele korkusunun üreme hücreleri yoluyla üç kuşak atlayıp Selin'e ulaştığı iddiası ise bambaşka bir zamanlama ister: korkunun büyük dedenin yetişkinliğinde üreme hücrelerine işlenmiş ve iki kuşak boyunca silinmeden taşınmış olması gerekir; insanda bunu gösteren bir çalışma bilinmiyor.

Yollar birbirinin içinden geçtiğinde

Gerçek ailelerde yollar çoğu zaman bir zincir kurar. Danieli, Fran Norris ve Brian Engdahl 2016'da bu zinciri ölçmeye çalıştılar: Holokost'tan sağ çıkmış ebeveynlerin yetişkin çocukları, aile geçmişini, ebeveynlerinin uyum biçimlerini ve kendi durumlarını soran üç bölümlü bir envanteri internet üzerinden doldurdu. Yazarlar aile geçmişinin ve savaş sonrası aile ortamının çocuğa doğrudan değil, ebeveynin uyum biçimi üzerinden ulaştığı bir model kurdu ve modeli yol analiziyle sınadı.

Ülke gibi geniş bir toplumsal koşul çocuğa ebeveyni değiştirerek ulaştı, yani toplumsal yol ilişkisel yolun içinden geçti. Selin'in ailesine taşındığında bu, «hangi yol?» sorusunun yerine «hangi yol hangisinin içinden geçiyor?» sorusunu koymak demek: kira güvencesizliği Nermin Hanım'ın tetikte hâlini beslemiş olabilir, o hâl de Selin'in ilk yıllarının iklimi olmuş olabilir. Modelde yalnız kopmuş kuşak bağları ebeveyni atlayıp çocuğa doğrudan da ulaştı.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Engel biyopsikososyal modeli önerirken onu bir öğretim çerçevesi ve bakım için bir eylem tasarımı olduğu kadar araştırma için bir plan olarak da sundu. Bu planın bir tuzağı var: «biraz genler, biraz aile, biraz koşullar» cümlesi her aileye uyduğu için hiçbir aileye bir şey söylemez. Usta okur «hepsi etkili» demekle yetinmez; hangi yolun hangi izi bırakması gerektiğini sorar ve izin nerede eksik kaldığını yazar.

Bu dersteki tasarımların her biri bir yolu ötekinden ayırmak için bir kopuş kullanıyor. Rice ve arkadaşları tüp bebek tedavisiyle rahmi genlerden ayırdı. McAdams ve arkadaşlarının derlediği çalışmalarda bu işi ikiz ebeveynler görüyor, Costello'nun örnekleminde ise bir kumarhane geliri yoksulluğu ailenin özelliklerinden koparıyor. Bir ailenin içinde de küçük kopuşlar bulunabilir: Yusuf Bey gibi kan bağı olmadan hikâyeyi dinleyen biri, Ece gibi başka bir dönemde doğan bir kardeş, Deniz gibi koşulu değişen bir kuzen. Her biri tek başına zayıf bir işarettir; birlikte, hangi satırın daha çok sorgulanacağını gösterirler.

Danieli ve arkadaşlarının modeline yöneltilebilecek en güçlü eleştiri ölçümle ilgili. Ebeveynlerin uyum biçimlerini bugün sıkıntı yaşayan çocuklar bildirdi ve bugünkü sıkıntı geçmişin nasıl hatırlandığını renklendirebilir. Bu, çalışmanın değerini silmiyor; bulgunun ebeveynlerin gerçek davranışından çok çocukların algıladığı ebeveyn hakkında olduğunu hatırlatıyor.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki tasarımların hiçbiri Selin'in sorusunu, yani mübadele kuşağının torunlarında ev kaybına karşı bir duyarlılığın geçip geçmediğini ölçmüyor. Rice ve arkadaşlarının çalışması tek bir örneklemden, gebelikteki stresi annelerin sonradan hatırladığı biçimiyle ölçüyor. Costello ve arkadaşlarının doğal deneyi bir kuşağın içinde, sınırlı bir yaş aralığında ve belirli bir toplulukta yapıldı; kuşaklar arası bir izleme içermiyor. Danieli ve arkadaşlarının modeli karşılaştırma grubu olmadan, ebeveynlerin değil çocukların bildirimiyle kuruldu ve hangi yönde nedensellik olduğu modelin varsayımına dayanıyor. Bu derste kullanılan kaynaklar arasında Türkiye'den böyle bir çalışma yok. Dört yolun bir ailede hangi oranda pay aldığını ölçen bir yöntem tek bir aile için yok; elde edilen şey, hangi gözlemin hangi satırı zayıflatacağını bilmek.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Selin ile Ece'nin farkını dört yolun her biri açıklayabiliyor; yollar sonucun etrafındaki desende ayrışır: kim benziyor, neye benziyor, ne zaman başladı, ne değişince değişti.
2. Öğrenilmiş yolun izi içeriğine sadıktır ve hikâyeyi dinleyenleri izler; Yusuf Bey'in kan bağı olmadan kuralı benimsemesi bu yolun en temiz işaretidir, gölgesi ise ortak genlerdir.
3. İlişkisel yolun izi konudan bağımsız bir tetikte olma hâlidir; Danieli'nin kuramı ebeveynin uyum biçimini çocuğun ortamı sayar, bu yolun gölgesi ise kolay ürken bir çocuğun kendi çağırdığı ilgidir.
4. Toplumsal-ekonomik yolun izi koşulla birlikte değişir; Costello ve arkadaşlarının doğal deneyinde yoksulluktan çıkmak davranım belirtilerini azalttı, kaygıyı değiştirmedi.
5. Biyolojik yol iki zamanlama taşır: genler soyu izler, rahim içi ortam aynı annenin çocuklarını ayırır; Rice ve arkadaşlarının çalışmasında kaygıyla bağ annenin bugünkü kaygısına işaret etti.
6. Danieli ve arkadaşlarının modelinde toplumsal koşullar çocuğa ebeveyni değiştirerek ulaştı; Selin'in ailesi için verimli soru, hangi yolun hangisinin içinden geçtiği.

Sonraki derse köprü

Selin hafta sonu kartları doldururken biyolojik satırda takılıyor. Bir arkadaşının paylaştığı yazıda «mübadil torunlarında stres geni bulundu» deniyor ve yazının altında bir fare çalışmasına bağlantı var. Selin kartın Düzey alanına ne yazacağını bilemiyor: farelerde gösterilmiş bir bulgu insanlar için ne söyler, ve bir yazıdan ötekine geçerken bu bulgunun ağırlığı nasıl değişmiş olabilir? Bir sonraki ders kanıt düzeylerini tek tek tanımlıyor ve bir iddianın düzeyinin bir fare deneyinden bir paylaşıma uzanan yolda hiç kimse karar vermeden nasıl yükseldiğini adım adım izliyor.