Gelenek ne der, tarla ne gösterir

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir mart cumartesisi, belediyenin kapalı pazar alanında tohum takas günü. Uzun masalara dizilmiş kâğıt zarfların üstünde el yazısıyla adlar: kara fasulye, yerli kabak, sarı domates. Masanın birinin arkasında oturan Hatice Hanım, her zarfı uzatırken bir de öğüt veriyor. Kabağı mısırın arasına ekin, diyor, yaprağı toprağı serin tutar. Fasulyeyi soğanın yanına koymayın, ikisi anlaşamaz.

Karşısında duran genç ziraat mühendisi Onur, zarfları alıp defterine not ediyor. Bir an duraksayıp soruyor: fasulyeyle soğanın anlaşamadığını nereden biliyorsunuz? Hatice Hanım gülümsüyor; annesi de böyle derdi, kendi bahçesinde de hep böyle yapmış, fasulyesi hiç kötü olmamış.

Onur'un sorusu kaba değildi ve Hatice Hanım'ın cevabı da kaçamak değildi. Ama ikisi aynı soruyu konuşmuyordu. Hatice Hanım bir geleneğin ne söylediğini aktarıyordu. Onur ise o sözün bir tarlada sınanıp sınanmadığını öğrenmek istiyordu. Masanın iki yanında iki ayrı bilgi türü duruyordu ve aradaki boşluk bu dersin konusu.

Bu derste ne olacak

Önceki derste (M01-D01) tarım kurallarını türlerine ayırdık. Bu derste her kurala sorulacak iki soruyu birbirinden ayıracağız. Birincisi geleneğin sorusu: bu kural tam olarak ne söylüyor, kim söylüyor, bir eski metinde mi yoksa bir köyün dilinde mi, ne vaat ediyor ve neden inanılmış? İkincisi tarlanın sorusu: bu kural sınandı mı, nerede, neyle karşılaştırılarak ve ne bulundu?

İki sorunun cevabını aynı cümleye sıkıştırmanın neden yanılttığını örneklerle göreceğiz. Sonra iki soruyu birbirinden ayırınca ortaya çıkan dört durumu adlandıracağız: geleneğin sözü ile tarlanın bulgusu bazen örtüşür, bazen ayrılır, bazen tarla hiç bir şey söylemez, bazen de geleneğin gerekçesi yanlış ama uygulaması doğru çıkar.

Sıfır noktası

Bir kuralı aktarmak ile bir kuralı doğrulamak ayrı işlerdir. Aktarmak, kuralı söylendiği gibi, söyleyenin adıyla ve kendi gerekçesiyle başkasına iletmektir. Doğrulamak ise kuralın vaat ettiği sonucun gerçekten ortaya çıkıp çıkmadığını, başka açıklamaları dışarıda bırakarak sınamaktır.

Mekanizma

Geleneğin sorusu

Bir kuralın gelenekteki yerini anlamak için önce söylenişini bulmak gerekir. Domatesin yanına fesleğen ekme öğüdü bugün sayısız bahçe kitabında geçer, ama her kitapta aynı şeyi vaat etmez: birinde böcekleri uzak tutar, birinde domatesin tadını artırır, birinde yalnızca iki bitki birbirini sever. Bu üç söyleniş aynı kural değildir ve başka başka sınanır (M08-D03).

Söylenişin yanında kaynağın kendisi de sorulur. Eski Akdeniz'in tarım yazarları birbirini aktarır, düzeltir ve bazen yanlış aktarır. Bizans döneminde derlenen Geoponika, önceki yazarlardan topladığı bilgiyi bitkiler arasındaki sempati ve antipati diliyle düzenler: bazı bitkiler birbirini sever, bazıları birbirinden kaçar (M04-D06). O dilin içinde bir kuralın gerekçesi, bugünkü anlamda bir mekanizma değil, doğanın bütününe yayılmış bir dostluk ve düşmanlık düzenidir.

Geleneğin sorusunun son parçası işlevdir: bu kural kime, ne için yazıldı? Roma'da Cato'nun çiftlik kitabı, köle emeğiyle işletilen büyük bir çiftliğin sahibine yazılmıştır ve öğütlerinin bir kısmı bitkiyle değil o düzenin yönetimiyle ilgilidir (M04-D03). Bir köyde aktarılan bir takvim kuralı ise bazen bir tarım işinden çok bir topluluğun aynı günlerde aynı işe girişmesini sağlar.

Tarlanın sorusu

Tarlanın sorusu daha dar ama daha serttir. Bir kural sınandı mı? Sınandıysa neyle karşılaştırıldı, kaç kez tekrarlandı, hangi toprakta, hangi iklimde ve kaç yıl? Bu soruların cevabı olmadan «işe yarıyor» ya da «işe yaramıyor» demek mümkün değildir.

Bazı kuralların tarla cevabı çok güçlüdür. Bir tarlaya tahıldan önce baklagil ekmek, ardından gelen tahılın verimini artırır; bu etki çok sayıda ülkede, farklı topraklarda ve uzun yıllar boyunca ölçülmüştür (M19-D02). Bu ölçümün arkasında baklagil köklerindeki azot bağlayan bakteriler ve hastalık döngüsünün kırılması gibi bilinen mekanizmalar durur.

Bazı kuralların ise tarla cevabı yoktur, çünkü kimse onları sınamamıştır. Bu durum kuralın yanlış olduğunu göstermez; yalnızca tarlanın o kural hakkında bir şey söylemediğini gösterir. Fasulye ile soğan arasındaki küslüğün bahçe kitaplarında yaygın olması, onun kontrollü bir denemede ölçüldüğü anlamına gelmez (M10-D02).

İki sorunun karıştırılması

İki soru aynı cümleye sıkıştırıldığında üç tipik hata ortaya çıkar. Birincisi, geleneğin sözünü tarlanın bulgusu sanmaktır: bir kural eski ve yaygın olduğu için doğrulanmış sayılır. İkincisi tersidir: bir kural sınanmamış diye boş sayılır, oysa sınanmamış olmak bir durum bildirimidir, bir hüküm değil (M12-D05). Üçüncüsü daha incedir: bir mekanizma bulununca kuralın tamamı doğrulanmış sayılır.

Dört durum

İki soru ayrı sorulduğunda dört durum belirir. Geleneğin sözü ile tarlanın bulgusu örtüşebilir: baklagilden sonra tahıl. Ayrılabilir: kural sınanmış ve beklenen etki bulunamamıştır. Tarla susabilir: kural hiç sınanmamıştır. Ve dördüncüsü, en öğretici olanı: geleneğin gerekçesi bugünkü bilgiyle uyuşmaz ama uygulaması tarlada işe yarar.

İncir bahçelerine yabani incir meyvesi asma geleneği bu dördüncü durumun güzel bir örneğidir. Ege incirciliğinde ilek takmak denen bu iş halk arasında çoğu zaman ağacın meyvesini tutması için yapılan bir iş olarak anlatılır, nedeni sorulmadan kuşaktan kuşağa geçer. Bugün biliyoruz ki iş incir arısının yabani incirden çıkıp polen taşımasıyla görülür ve bazı incir çeşitleri bu tozlaşma olmadan meyvesini olgunlaştıramaz (M09-D02). Gerekçenin dili değişti, uygulama yerinde kaldı.

Usta katmanı

İki sorunun ayrılması geleneği küçültmez, tersine onu daha görünür kılar. Bir geleneği yalnızca tarlada tutan kurallarına indirgemek, onun bir tarım düzeni olarak taşıdığı bilgiyi kaybetmek olur: hangi işin hangi ayda yapılacağı, emeğin aile içinde nasıl bölüneceği, riskin farklı ürünlere nasıl dağıtılacağı. Akdeniz'de buğday, zeytin ve asmanın birlikte yetiştirilmesi tek tek eşleme kurallarından çok bir yılın bütününü düzenleyen bir bilgidir (M04-D07).

Öte yandan tarlanın sorusu da kendi sınırlarını taşır. Bir deneme belirli bir tarlada, belirli bir çeşitle, belirli yıllarda yapılır. Geleneğin bilgisi ise çoğu zaman bir yörenin yüzyıllarca süren gözlemidir. İkisi aynı ölçekte konuşmaz. Bir deneme bir köyün kuralını sınadığında, sonucun o köyün toprağına ve iklimine ne kadar benzeyen bir yerde elde edildiği ayrıca sorulmalıdır.

Pek çok tarım araştırması, çiftçilerin zaten uyguladığı bir düzeni ölçmekle başlar. Üç Kız Kardeş ve milpa üzerine yapılan çalışmalar, yüzyıllardır uygulanan düzenlerin verimini ve beslenmeye katkısını sonradan ölçmeye girişti (M07-D01, M07-D02). Gelenek tarlaya soru taşır, tarla geleneğe ölçü getirir.

Kanıtın sınırı

Bu derste kurulan iki soru ayrımı bir yöntem önerisidir; her kural için iki sorunun cevabı aynı kolaylıkla bulunmaz. Pek çok yaşayan kuralın yazılı bir söylenişi yoktur ve derlenmesi sözlü aktarıma, yani anlatanın belleğine dayanır. Pek çok eski metnin kuralı da bugün hangi bitkiden söz ettiği bile tartışmalı adlarla geçer. Tarla tarafında ise denemelerin çoğu belirli ürünlerde, belirli ülkelerde ve kısa süreli yapıldı; Türkiye'nin yerel bostan kuralları üzerine kontrollü deneme çok azdır. Bu yüzden akademinin sık kullanacağı «sınanmadı» ifadesi, araştırmanın genel bir boşluğunu da gösterir: bilinmeyen çok, kesin olan az. Dört durumdan hangisinde olduğumuzu her kural için ayrı ayrı sınamak gerekecek.

Kendin dene

Aklında kalsın

Her tarım kuralına iki ayrı soru sorulur. Geleneğin sorusu kuralın söylenişini, kaynağını, gerekçesini ve işlevini arar. Tarlanın sorusu kuralın sınanıp sınanmadığını ve neyle karşılaştırılarak ne bulunduğunu arar.

İki soru aynı cümleye sıkıştırılınca ya eski olan doğru sayılır ya sınanmamış olan boş sayılır ya da bir laboratuvar mekanizması tarlanın yerine konur.

Ayrı sorulduklarında dört durum ortaya çıkar: örtüşme, ayrılma, tarlanın susması ve gerekçesi değişse de uygulamanın yerinde kalması. Geleneğin değeri tarlada tutan kurallarıyla sınırlı değildir; tarlanın ölçüsü de yerinden ve süresinden bağımsız değildir.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki kanıt kartları iki farklı etiket taşıyordu: biri bir metnin varlığını belgeleyen tarihsel kayıt, ötekiler çok sayıda denemeye dayanan güçlü destek. Akademinin her kartı böyle bir etiket taşıyacak. Sonraki ders, «Kanıt etiketleri ve gelenek aktarımı», bu etiketlerin her birinin ne anlama geldiğini ve bir kuralın gelenekte söylenmesini gösteren gelenek aktarımı etiketinin neden ayrı tutulduğunu açacak.