Psikanaliz Akademisi'nden buraya

Açılış sahnesi

Taşköprü'de tapu müdürlüğünün bodrumundaki arşiv odası. Işıklı masanın üstüne eski bir kadastro paftası serilmiş; kâğıt sararmış, kenarları yer yer bantla tutturulmuş. Yandaki ekranda aynı köyün sayısal haritası açık. Harita mühendisi Kâmil yirmi yılı aşkın süredir bu odada çalışıyor. Karşısında, müdürlüğe iki hafta önce atanan harita teknikeri Esra oturuyor. Önlerindeki iş, eski paftadaki her parselin yeni haritada nereye düştüğünü bir çizelgeye yazmak.

İlk saat kolay geçiyor. Eski 47 numaralı parsel yenide de tek parça, sınırı kıpırdamamış. Sonra Esra parmağını paftada bir tarlanın üstüne koyuyor: eski haritada tek parsel, ekranda üç ayrı parça. Mirasla bölünmüş. Kâmil çizelgeye üç satır açtırıyor ve üçüne de aynı eski numarayı yazdırıyor.

Öğleye doğru tersi çıkıyor: paftada yan yana iki bahçe, ekranda tek bir parsel. Ardından daha tuhaf bir satır geliyor. Paftada bir değirmen yeri işaretli, ama ekranda o noktanın üstünden bir köy yolu geçiyor. Esra satırı boş bırakmaya gönlü razı olmadan kalemini bekletiyor. «Boş kalsın,» diyor Kâmil. «Değirmenin yenide bir parseli yok. Paftadan da silinmiyor.»

Akşamüstü Esra çizelgeyi baştan sona okuyor. Bazı eski parseller birkaç yeni parsele dağılmış; bazı yeni parsellerin eski paftada hiçbir karşılığı yok, çünkü o yıllarda oralar orman sayılıyormuş. Kâmil lambayı söndürmeden paftayı katlamıyor, rulo yapıyor. Kat yeri zamanla kırılır, diyor, kırılan yerden de çizgi okunmaz.

Taşköprü'deki arşiv odası, Kâmil ve Esra bu satırlar için hayal edildi; eski bir paftayı yeni bir haritayla karşılaştırmak ise haritacıların iyi bildiği gerçek bir iştir.

Bu derste ne olacak

Güneş hastası ve skarabe bir önceki derse kardeş akademiden geldi. Psikanaliz Akademisi'nde Jung'a ayrılmış kırk iki ders var; her birinin bu akademide hangi modülde ve hangi derste yeniden açıldığını, hangisinin yalnız giriş olarak kaldığını tek tek göreceğiz.

Dersin iki zemini var. Jung'un yolunu Zürih'teki bir psikiyatri kliniğinde başlatan Psikanaliz M10-D01, o akademinin Jung bölümünü açan dersti. Jungcu analizin odasını, sandalyesini ve ritmini kuran ders ise kardeş akademinin klinik katmanında (Psikanaliz, M27-D01) duruyor. İlki bu akademinin okur katmanına, ikincisi uygulama katmanına açılan kapı.

Önce haritanın dilini kuracağız, sonra kırk iki dersi geldikleri modüllere göre yerleştireceğiz, ardından boş kalan yerlere ve okuma sırasına bakacağız. Usta katmanı haritanın kendisini sorguluyor: Jung'u bir psikanaliz akademisinin bölümü olarak okumak onu nereye koyar?

Sıfır noktası

Bu akademinin müfredatında her dersin yanında bir zemin alanı durur; doluysa, o dersten önce okunması beklenen kardeş akademi derslerinin kodlarını taşır.

Sonucu şu: gölge, arketip ya da aşkın işlev burada yeniden tanımlanmaz; derinleşme o tanımın içinden yeni bir ayrım çıkararak yapılır, kompleksin çekirdeği ya da aşkın işlevin evreleri gibi.

Mekanizma

Bir ders, birçok yol

Açılıştaki çizelgenin ilişkileri iki akademi arasında da kurulur: bire bir karşılık, birleşme ve dağılma.

Sayılar bu ilişkiyi somutlaştırıyor. Bu akademinin yüz elli dersinden altmış dokuzunun zemin alanı dolu; bu alanlarda toplam elli beş farklı kardeş ders anılıyor. Bunların otuz altısı Jung'a ayrılmış kırk iki dersten geliyor. Kalan on dokuzu kardeş akademinin başka modüllerinden: vaka çalışmasının yeri, rüya araştırması, terapi kanıtının okunması, sınır ihlalleri, analizin sonlandırılması. Bölüm I'de otuz dersin on sekizi, Bölüm IV'te kırk dersin yirmi dördü bir zemine dayanıyor; ikisinde de oran beşte üç.

Çatallanmanın en açık örneği gölgedir. Kardeş akademinin gölge dersi burada üç kola ayrılıyor: masal yorumunda M06-D03, toplumsal hayatta M13-D03, vaka atölyesinde M19-D03. Aktarım da üçe ayrılıyor: simya resimleri üzerinden M07-D03, analitik ilişkide M14-D02 ve M14-D03. Birleşmenin örneği ise M18-D01 Sınırlar. Bu ders kardeş akademinin iki etik dersini ve Sabina Spielrein'ın öyküsünü birlikte devralıyor.

Kırk iki ders nereye gidiyor

Jung'un yoluna ayrılan sekiz dersten Burghölzli dersi bu derse zemin oluyor. Kelime çağrışım deneyi ikiye ayrılıyor: deneyin kendisi M02-D01'de, ona eşlik eden bedensel ölçümler M02-D05'te. Kırmızı Kitap dersi üç yere dağılıyor: külliyatın tanıtıldığı M01-D01'e, Gnostisizm dersine (M08-D03) ve Shamdasani'nin tarihçiliğini ele alan M12-D03'e. Spielrein'ın öyküsü sınırlar dersine, 1930'lar dersi M12-D04'e, Bollingen ve Eranos dersi de M01-D01 ile M08-D08'e bağlanıyor. Freud'la yakınlık ve libido tartışması ise bu akademide bir zemin kaydı taşımıyor.

Ruhun haritasını kuran on derslik modül en çok Bölüm I'i besliyor. Arketip dersi M03-D01'e ve okuma yanılgılarına, kalıtım sorusu M03-D04'e ve nörobilim tartışmasına (M17-D04) gidiyor. Kendilik ve ego dersi Ben kompleksi (M02-D04) ile Ego–kendilik ekseni (M04-D03) arasında çatallanıyor. Psişik enerji dersi aşkın işlevin ve telafinin derslerine, gündelik kompleksler dersi kompleksin yapısına ve izlenmesine zemin oluyor. Anima ve animus cinsiyet eleştirisine (M12-D06) ve bir vakaya (M19-D04) ayrılıyor; haritanın bilimle sınandığı ders ise üç yerde yeniden açılıyor. Kolektif bilinçdışını kuran ders ile persona dersi bir zemin kaydı taşımıyor.

Tipleri anlatan altı ders neredeyse bütünüyle Bölüm IV'e, tipolojinin uygulamaya geçtiği M16'ya akıyor; eleştiri modülü de tip testlerinin doğuşunu M12-D07'de devralıyor. Bireyleşme, rüya ve sembol modülünün on dersi ise en geniş dağılımı gösteriyor: bireyleşme M04-D07'ye, yaşamın ikinci yarısı M04-D06 ile bir orta yaş vakasına, rüya dersi telafi ve rüya atölyesine, amplifikasyon M05-D04'e, aktif imgelem M15-D01'e, simya M07 modülünün ilk iki dersine, din ve Eyüp'e Cevap M08-D01'e, eşzamanlılık psikoid dersine (M03-D03) ve I Ching dersine (M08-D04) gidiyor. Jung'u kuram mı öğreti mi diye soran kapanış dersi bir önceki dersimize ve eleştirerek okuma dersine (M12-D10) zemin oluyor. Sembol ile işaret ayrımını kuran ders kayıtsız kalıyor.

Klinik katmandaki sekiz dersin yedisi buraya taşınıyor. Analizin çerçevesi bu derse ve temenos dersine (M14-D01), aktarım üç derse, rüya serisi M05-D11 ile M15-D06'ya, aktif imgelemin kliniği tekniklerin ilk iki dersine gidiyor. Kum tepsisi dersi bir tarih dersine, Dora Kalff'a (M11-D07), bir de uygulama dersine (M15-D03) ayrılıyor. Londra ve Zürih okulları M10 modülünün ilk üç dersine, Jungcu terapinin kanıtı M12-D09 ile M17-D01'e zemin oluyor. Jungcu kavramların başka terapilere taşınmasını anlatan son ders kayıtsız kalıyor.

Tavistock dizisi bu akademinin iki katmanına tarihsel bir eş sunuyor: önce harita, sonra o haritayla çalışma. Benzerlik bir onay sayılmaz.

Haritanın boş yerleri

Kırk iki dersin altısı bu akademide bir zemin kaydı taşımıyor: Freud'la yakınlık, libido tartışması, kişisel ve kolektif bilinçdışı, persona, sembol ile işaret ve Jungcu kavramların başka terapilere taşınması. Kayıt eksikliği önemsizlik anlamına gelmiyor. Kolektif bilinçdışı ve sembol bu akademinin neredeyse her dersinin arka planında duruyor; tek bir derse yazılmamaları hepsine zemin olmalarından. Freud'la ilişkinin hikâyesi ise kardeş akademide anlatıldı ve orada kalıyor.

Ters yönde de boşluk var: sanat ve yaratıcılık modülü M09 ile son modül M20 kardeş akademiye hiç dayanmıyor, tanımlarını kendileri kuruyor.

Haritayı okumak

Haritanın önerdiği yol basit: bir derse girmeden önce zemin alanına bakmak, okunmamış kardeş ders varsa önce onu okumak. Öğrenme araştırmasının iki bulgusu bu öneriyi destekliyor ama inceltiyor.

İkinci bulgu ön bilgiyle ilgili. Zemin dersini okumuş okurun buradaki derse daha hazır geleceğini düşünmek doğal. Araştırma bu sezginin yarısını doğruluyor.

Zemin dersi okuru buraya bir sözlükle getirir; sözlüğün yeni öğrenmeyi hızlandırıp hızlandırmayacağı, yeni dersin sorusuyla ne kadar çatıştığına bağlı olabilir. Kardeş akademide gölgeyi okumuş biri, masaldaki gölge dersine geldiğinde figürlere o etiketi çabucak yapıştırmaya yatkın olabilir. M06-D03 ondan etiketi bir süre askıya almasını isteyecek.

Usta katmanı

Bir harita, çizildiği masanın bakışını taşır. Kardeş akademi Jung'u bir psikanaliz okulunun içinde, Freud'dan sonraki bölümde tanıtıyor; bu yerleştirme de tarihçilerin tartıştığı bir karar.

Bu tartışma haritanın bir yöne baktığını hatırlatıyor. Kardeş akademinin Jung bölümü Freud'la yakınlık ve kopuşa erkenden varır; bu akademinin ilk modülü külliyatla, çevirilerle ve kanıt etiketleriyle açılıyor. Freud'la ilişkinin zemin kaydı taşımaması bu tercihin bir izi. Shamdasani'nin tarihçiliği M12-D03'te ayrıca tartılacak.

İkinci gerilim katmanlar arasında. Kardeş akademi Jungcu analizi psikodinamik terapiyle ortak bir çerçevenin içine koymuştu; bu akademi Jungcu okulların kendi aralarındaki ayrımı öne alıyor. Kum tepsisinin bir dalı tarihe, öteki tekniklere gidince okur aynı nesneyi iki soruyla karşılıyor: Kalff bunu nasıl kurdu, bugün odada nasıl kullanılıyor?

Kanıtın sınırı

Bu dersteki eşleme bir müfredat kararıdır: hangi kardeş dersin hangi derse zemin olacağını akademiyi kuranlar seçti ve bu seçimin okurun öğrenmesine etkisini sınayan bir çalışma yok. Kavram haritası araştırması sınıf içi derslerden geliyor; bulgunun Jung'u okuyan bir yetişkine ve iki ayrı programı bağlayan bir haritaya genellenmesi ayrı bir sınama ister. Simonsmeier ve arkadaşlarının dağılımı ön bilginin bazen engel olduğunu da gösteriyor; bu akademinin hangi derslerinde zemin dersinin yardım edip hangisinde ayak bağı olacağı ölçülmüş değil. Shamdasani'nin tezi tarihçiler arasında tartışılıyor ve bu derste yalnız tanıtım metninden ve içindekiler sayfasından aktarıldı. Bir sınır da haritanın taşıdığı kavramlarda. Haritadaki arketip, gölge ve kendilik gibi kavramların kültürlerarası genellenip genellenemeyeceği hâlâ tartışmalı; Jung'un hastaları ve ilk okurları ağırlıkla Avrupalıydı. Bir dersin zemininin kardeş akademide bulunması, o kavramın evrensel olduğunu değil, yalnız daha önce tanımlandığını gösterir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Zemin dersi, bu akademideki bir dersin tanımını ya da tarihini devraldığı kardeş akademi dersidir; tanım burada tekrarlanmaz, koduyla anılır ve ders bir katman üstünden başlar.

Yüz elli dersin altmış dokuzu bir zemin kaydı taşıyor. Kırk iki Jung dersinin otuz altısı buraya bağlanıyor; gölge ve aktarım gibi bazıları üç ayrı yöne çatallanıyor, sınırlar dersi gibi bazı dersler birkaç zemini birleştiriyor.

Kayıtsız kalan altı dersin bir kısmı her yerde olduğu, bir kısmı kardeş akademide kaldığı için haritada boş görünüyor.

Kavram haritaları akılda tutmaya yardım ediyor, ön bilgi ise kazancı her zaman artırmıyor. Jung'u psikanalizin içinde ya da dışında okumak da tarihçilerin tartıştığı bir seçim.

Sonraki derse köprü

Kardeş akademiden gelen okur yanında bir sözlük getiriyor ve o sözlük bazen yeni öğrenmenin önüne geçiyor. Jung okurlarının en sık düştüğü yanılgılar da çoğu zaman böyle yerleşik alışkanlıklardır: bir kavramı ruhun içinde dolaşan bir nesne gibi düşünmek, arketipi rüyada görülen imgeyle bir tutmak, bir tip anketinin sonucunu Jung'un tipolojisi sanmak. M01-D05, Jung'u okurken yanılgılar başlığıyla, bu yanılgıları Jung'un kendi metinlerinden örneklerle tanımayı ve düzeltmeyi deniyor.