Çalışma mevzuatının haritası

Açılış sahnesi

Müşteri denetimi bu kez Akçay Lojistik'in Manisa'daki dağıtım merkezine geldi. Büyük bir perakende zincirinden gelen denetçi, depo şefi Ferhat'tan çalışanların İSG eğitim kayıtlarını istiyor. Ferhat dolaptan kalın, sırtı solmuş bir klasör çıkarıyor: «İSG Mevzuatı», içinde yıllar önce basılmış yönetmelikler, araya sıkıştırılmış bir eğitim planı. Denetçi klasörün ilk sayfasına bakıp soruyor: «Eğitimleriniz hangi yönetmeliğe göre yapılıyor? Bu metin hâlâ yürürlükte mi?»

Ferhat klasörün kapağına bakıyor; üzerinde bir tarih yok. Klasörü kendisinden önceki şef hazırlamış. Eğitim saatleri, konu listesi, belgenin örneği hep o metinden alınmış. Denetçinin sorusu basit görünüyor ama Ferhat cevabı bilmiyor: bir kuralın hâlâ geçerli olup olmadığını nereden anlarsın?

Bu derste ne olacak

İş sağlığı ve güvenliği kuralları tek bir kitapta yazmaz. Anayasa'dan başlayıp kanunlara, onlardan yönetmeliklere ve tebliğlere inen katmanlı bir yapı vardır. Bu derste o yapının haritasını çizeceğiz: hangi metin neyi düzenler, hangisi daha üstte durur, bir kural bağlayıcı mıdır yoksa yalnız yol mu gösterir. Sonra Ferhat'ın sorusuna döneceğiz ve bir metnin güncel hâlini nerede, nasıl okuyacağını göstereceğiz.

Kural ne diyor

Haritanın tepesinde Anayasa durur. Çalışma şartlarına ayrılmış maddesi kısa ama İSG'nin bütün düzenine yön verir.

Anayasa'nın on yedinci maddesi de herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı olduğunu söyler. İşyerinde güvenlik bu hakkın çalışma hayatındaki karşılığıdır.

Anayasa'nın altındaki asıl metin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. Ama kanun her ayrıntıyı kendisi yazmaz; ayrıntıyı yönetmeliklere bırakır.

Bu madde haritanın anahtarıdır. Kanun bir çerçeve çizer ve «şu konuların ayrıntısı yönetmelikte» der. Bir gürültü sınırını, bir eğitim süresini, bir muayene aralığını arıyorsan kanunda değil, o konunun yönetmeliğinde ararsın.

Sahada

Katmanlar

İSG'nin kuralları birkaç kanuna dağılır ve her kanun başka bir soruya cevap verir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu zarar doğmadan önce ne yapılacağını söyler. 4857 sayılı İş Kanunu iş sözleşmesini, çalışma süresini, gece çalışmasını ve çocuk işçiliğini düzenler. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu iş kazası ve meslek hastalığı olduktan sonra sosyal güvenliğin ne yapacağını belirler. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu işverenin koruma borcunu iş sözleşmesinin içine yazar; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ise bir ölüm ya da yaralanmada kimin ceza sorumluluğu olduğunu sorar.

İki kanun, bir geçmiş

2012'den önce iş sağlığı ve güvenliği hükümleri İş Kanunu'nun içindeydi. 6331 sayılı Kanun çıkınca o maddeler İş Kanunu'ndan kaldırıldı ve İSG kendi kanununa taşındı. Bu taşınmanın izi bugün de metinlerde görünür.

Kanundan yönetmeliğe, yönetmelikten tebliğe

Bir çalışanın gündelik işini en çok yönetmelikler belirler: eğitim süresi, kişisel koruyucu seçimi, gürültüye maruziyet, iskele denetimi. Yönetmeliğin dayandığı kanunu ve yayımlandığı Resmî Gazete'yi bilmek, onun hâlâ geçerli olup olmadığını anlamanın ilk adımıdır.

Bağlayan ve yol gösteren

Haritanın alt kısmında bağlamayan ama işe yarayan metinler durur: Bakanlığın rehberleri, kılavuzları, teknik standartlar. Bir rehber denetimde neyin beklendiğini açıkça söyleyebilir; ama kendi başına bir yükümlülük doğurmaz. Bir standart ise ancak bir yönetmelik ona atıf yaptığında bağlayıcı olur.

Güncel metni okumak

Bir kuralın bugünkü hâli devletin mevzuat sitesinde, mevzuat.gov.tr adresinde, değişiklikleri işlenmiş olarak durur. Yeni bir yönetmelik ya da değişiklik ilk önce Resmî Gazete'de yayımlanır; o günden itibaren bağlar. Bir metni okurken üç şeye bak: yayımlandığı Resmî Gazete'nin tarihi, metnin içindeki «değişik», «ek» ve «mülga» notları ve metnin sonunda değişikliklerin listelendiği tablo. 6331 sayılı Kanun'un kendisi yürürlüğe girdiği 2012'den bu yana defalarca değişti, son kez 2024 ve 2025'te; 2025'teki değişiklikle ortak sağlık ve güvenlik birimlerinin yanına Sağlık Bakanlığı'na bağlı çalışan sağlığı merkezleri eklendi.

Gri alan

Harita her zaman tek bir yol göstermez. Kanunun geçici ikinci maddesi, 6331'den önce İş Kanunu'na göre çıkarılmış yönetmeliklerin «bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin» yeni yönetmelikler çıkana kadar uygulanacağını söyler; hangi hükmün aykırı olduğu ise metinde yazmaz, yoruma kalır. Aynı konuya iki yönetmelik farklı ayrıntıyla değdiğinde, örneğin bir şantiyedeki iskelede, hangisinin özel kural olduğunu belirlemek her zaman kolay değildir. Bir yönetmelik maddesinin kanuna aykırı olduğu düşünülürse bunu Danıştay inceler ve maddeyi iptal edebilir; o güne kadar madde uygulanır. Bir standart bir yönetmelikte anılmışsa bağlayıcıdır, ama hangi baskısının geçerli olduğu bazen tartışmalıdır. Bu belirsizliklerde yapılacak iş, tek bir metne dayanarak karar vermemek, işyerinin iş güvenliği uzmanına sormak ve gerekirse Bakanlığa yazılı soru iletmektir.

Senin işinde

İşyerinde sana bir kural anlatıldığında onun hangi metinden geldiğini sormak saygısızlık değildir; iyi bir İSG düzeninde cevabı hazırdır. Panoda asılı bir talimatın ya da elindeki bir eğitim belgesinin altında hangi yönetmeliğe dayandığı yazıyorsa o yönetmeliğin hâlâ yürürlükte olup olmadığına bir kez bak; özellikle 2013 tarihli eğitim yönetmeliğine atıf yapan belgeler artık yerini yeni metne bırakmış bir düzenlemeye dayanıyor. Bir konuda internetten bilgi buluyorsan sayfanın tarihine ve metnin kendisinin mi yoksa bir yorumun mu olduğuna dikkat et. İşyerinin tehlike sınıfını öğren; kaç saat eğitim alacağın, ne sıklıkla tekrarlanacağı ve hangi hizmetin verileceği buna bağlıdır. Bir rehberin önerisini kural gibi uygulatan ya da kuralı «rehberde yazmıyor» diye reddeden biriyle karşılaşırsan, ikisinin farkını sakin bir sesle sor. Cevabı bilmemek bir eksiklik değildir; cevabın nerede yazdığını bilmemek düzeltilebilir bir eksikliktir ve bu dersin haritası tam bunun içindir.

Kendin dene

Aklında kalsın

İSG kuralları katmanlıdır. Anayasa çalışanın yaşama ve korunma hakkını koyar; 6331 sayılı Kanun önleme düzeninin çerçevesini çizer ve ayrıntıyı yönetmeliklere bırakır; İş Kanunu çalışma süresini ve geceyi, Sosyal Sigortalar Kanunu kazadan ve hastalıktan sonrasını, Borçlar ve Ceza kanunları da tazminatı ve cezayı düzenler. Yönetmelik bağlar, rehber yol gösterir, standart ancak atıfla bağlar. Bir metin yayımlandığı günün metnidir; güncel hâli Mevzuat Bilgi Sistemi'nden okunur ve eğitim yönetmeliğinde olduğu gibi tamamen değişmiş olabilir.

Sonraki derse köprü

Haritayı gördük; şimdi bu haritanın içinde çalışana düşen yere bakma zamanı. Bir sonraki ders, M01-D03, kanunun çalışana tanıdığı hakları ele alıyor: bilgi istemek, eğitim almak, görüş bildirmek, temsilci seçmek. Bir hakkı bilmek ile onu kullanabilmek arasındaki mesafe nedir?

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir çalışanın kaç saat temel eğitim alacağını öğrenmek istiyorsun. En doğru yer hangisidir?

• A) 6331 sayılı Kanun'un metni
• B) Anayasa'nın çalışma şartları maddesi
• C) Çalışanların İSG eğitimlerine ilişkin güncel yönetmelik
• D) Bakanlığın bir rehberindeki örnek tablo

Cevap: C. 6331 sayılı Kanun'un otuzuncu maddesi çalışanlara verilecek eğitimlerin ayrıntısını yönetmeliğe bırakır; süre ve tekrar aralıkları 2 Nisan 2026 tarihli yönetmelikte yazar. Kanun çerçeveyi çizer, rehber yol gösterir ama süreyi bağlayıcı olarak yönetmelik belirler.

Soru 2 · Senaryo

Bir eğitim planında «4857 sayılı İş Kanunu'nun 77. maddesi gereğince» yazıyor. Bu atıf bugün nasıl okunmalıdır?

• A) 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na yapılmış sayılır.
• B) Atıf geçersizdir; plan baştan yazılmadıkça uygulanamaz.
• C) İş Kanunu'nun 77. maddesi hâlâ yürürlüktedir.
• D) Atıf yalnız kamu işyerleri için geçerlidir.

Cevap: A. 6331 sayılı Kanun İş Kanunu'nun İSG maddelerini yürürlükten kaldırdı ve geçici birinci maddesiyle başka mevzuatta bu konuda İş Kanunu'na yapılan atıfların 6331'e yapılmış sayılacağını söyledi. Plan geçersiz olmaz ama dayanağı güncellenmelidir.

Soru 3 · Tuzak

Bakanlığın bir rehberinde önerilen bir yöntemle ilgili hangisi doğrudur?

• A) Rehberde yazan her şey yönetmelik kadar bağlayıcıdır.
• B) Rehberde anılmayan bir risk için önlem almak gerekmez.
• C) Rehber Resmî Gazete'de yayımlandığı için kanun hükmündedir.
• D) Rehber yol gösterir; zorunluluk kanundan ve yönetmelikten gelir.

Cevap: D. Rehber bir düzenlemeyi açıklar ya da iyi bir uygulamayı önerir, tek başına yükümlülük doğurmaz. Rehberde yer almayan bir risk de kanunun genel önleme borcunun dışında kalmaz; en çekici yanlış olan B bu yüzden yanlıştır.

Soru 4 · Uygulama

Kocaeli'deki bir metal fabrikasının muhasebe ofisinde çalışıyorsun. İşyerinin tehlike sınıfı nasıl belirlenir?

• A) Her bölüm kendi işine göre ayrı sınıflandırılır.
• B) Bakanlığın tebliğiyle ve işyerinde yapılan asıl işe göre belirlenir.
• C) Çalışan sayısına göre işveren seçer.
• D) İş güvenliği uzmanı her yıl yeniden karar verir.

Cevap: B. 6331 sayılı Kanun'un dokuzuncu maddesine göre tehlike sınıfları Bakanlığın çıkardığı tebliğle tespit edilir ve tespitte işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır. Fabrikanın asıl işi metal işleme olduğu için ofis de aynı sınıfı paylaşır.