Çalışanın hakları

Açılış sahnesi

Pazartesi sabahı boyahanenin kapısında yeni bidonlar duruyor. Akçay Metal boya hattında on bir yıldır çalışan Selda etikete bakıyor: tiner değişmiş, kokusu da başka. Kimse önceden bir şey söylememiş. Kabinin havalandırması aynı, maskeler aynı. Öğleye doğru başı ağrımaya başlıyor; yanındaki genç arkadaşı da gözlerinin yandığını söylüyor.

Selda'nın aklından iki şey geçiyor. Biri, «yeni malzemeyle ilgili bize kimse bir şey sormadı» düşüncesi. Öteki daha temkinli: bir şey dersem şikâyetçi gibi görünür müyüm? İkisi de bu dersin konusu. Kanun Selda'ya hem bilgi istemeyi hem de böyle bir değişiklik olmadan önce fikrinin sorulmasını bir hak olarak tanır.

Bu derste ne olacak

6331 sayılı Kanun çalışanı yalnız korunacak biri olarak görmez; ona bu korumanın kurulmasında yer verir. Bu derste çalışanın beş hak öbeğini sırayla açacağız: bilgilendirilmek, eğitim almak, görüş bildirmek ve katılmak, temsilci seçmek ve sağlığının gözetilmesi. Her birinde iki soruya cevap arayacağız: hak tam olarak neyi kapsıyor ve onu kullanmak için kapısı çalınacak kişi kim?

Kural ne diyor

Selda'nın durumuna en doğrudan değen hüküm, görüş almayı düzenleyen maddedir.

Maddedeki «seçilecek» kelimesi önemlidir: görüş, iş ekipmanı ya da malzeme seçilirken alınır, seçildikten sonra değil. Son cümle ise Selda'nın temkinine cevap verir: önlemin yetersiz olduğunu söylemek için yetkili bir makama başvuran çalışan bu yüzden cezalandırılamaz.

Bilgilendirme borcu bir önceki maddededir.

Sahada

Bilmek

Bilgilendirilme hakkı bir afişle karşılanmış sayılmaz. Çalışan kendi işinin risklerini, alınan önlemleri ve bir acil durumda kime bakacağını bilmelidir. Bu bilgi işin kendisi değiştiğinde de yenilenir: yeni bir tiner, yeni bir makine, yeni bir vardiya düzeni.

Eğitim almak

Söz almak

Görüş bildirme hakkı, risk değerlendirmesinden kişisel koruyucu seçimine, eğitim planından iş güvenliği uzmanının görevlendirilmesine kadar uzanır. Kanun bu konularda destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin görüşünün önceden alınmasını ister.

Temsilcinin sayısı işyerindeki çalışan sayısına bağlıdır: iki ile elli arasında bir, elli bir ile yüz arasında iki, yüz bir ile beş yüz arasında üç temsilci; sayı bin, iki bin ve daha fazlası için altıya kadar artar. Temsilci önce seçimle belirlenir; seçimle belirlenemiyorsa işveren atar. Yetkili sendikanın bulunduğu işyerinde işyeri sendika temsilcileri çalışan temsilcisi olarak da görev yapar.

Sağlığının gözetilmesi

Sağlık gözetimi, işin çalışanın sağlığını nasıl etkilediğinin düzenli olarak izlenmesidir. Kanun muayenenin hangi anlarda zorunlu olduğunu sayar: işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı ya da tekrarlayan sağlık sorunları nedeniyle işten uzaklaşmanın ardından çalışan talep ederse işe dönüşte ve işin devamı boyunca düzenli aralıklarla. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.

Şikâyet etmek

Hakların her biri bir kapıya çıkar. Önce işyerinin içindeki kapılar: amir, çalışan temsilcisi, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, varsa iş sağlığı ve güvenliği kurulu. Bunlar sonuç vermezse kanun yetkili makama başvuruyu da korur.

Gri alan

Kanun görüşün alınmasını zorunlu tutar ama alınan görüşe uyulmasını şart koşmaz. Selda'nın fikri sorulmalıydı; sorulsaydı ve işveren yine de aynı tineri seçseydi, bu tek başına kanuna aykırı olmazdı. Ama görüşün hiç alınmaması ya da göstermelik bir imzaya indirgenmesi ayrı bir durumdur ve bir denetimde ya da bir kazanın ardından müfettişin, bilirkişinin ve mahkemenin önüne gelir. «Hakları kısıtlanamaz» güvencesi de kâğıt üzerinde nettir; pratikte ise bir işten çıkarmanın gerçek sebebinin başvuru olup olmadığı tartışmalı hâle gelebilir ve bunu çoğu zaman mahkeme, kayıtlara ve tanıklara bakarak belirler. Hangi sağlık bilgisinin işverenle paylaşılabileceği de tek bir cümleyle çözülmez: işyeri hekimi uygunluk kararını bildirir, ayrıntının nereye kadar paylaşılacağı veri koruma hukukuyla birlikte değerlendirilir. Bu yüzden bir hakkını kullanırken yazılı iz bırakmak, yalnız bir formalite değil, belirsizliğin karşısında senin elindeki en sağlam şeydir.

Senin işinde

İşinde bir şey değiştiğinde, yeni bir malzeme, yeni bir makine, yeni bir çalışma saati, bunun riskini ve önlemini sana kimin anlattığını kendine sor; kimse anlatmadıysa amirinden ya da iş güvenliği uzmanından iste. Çalışan temsilcinizin kim olduğunu öğren; bilmiyorsan işyerinde henüz seçilmemiş olabilir ve bu da sorulacak bir sorudur. Eğitim günlerini ve saatlerini not et, bordronla karşılaştır. Muayene ya da tahlil için senden para istenirse ödemeden önce iş güvenliği uzmanına ya da insan kaynaklarına sor. Bir önerin ya da şikâyetin varsa onu kısa ve yazılı yap: ne gördün, nerede, ne zaman ve ne öneriyorsun. Yazılı bir öneri kayda geçer, kurul gündemine girer ve sonradan izlenebilir; koridorda söylenen bir cümle çoğu zaman kaybolur. Haklarını kullanırken kanunun sana yüklediği görevler de yerinde durur: aldığın eğitime ve talimata uygun çalışmak, gördüğün tehlikeyi bildirmek. İkisi aynı işin iki yüzüdür.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çalışan, iş sağlığı ve güvenliğinin seyircisi değil katılımcısıdır. Kendi işinin risklerini ve önlemlerini bilmeye, işe başlarken ve iş değiştiğinde ücretsiz ve mesaiden sayılan eğitim almaya, yeni bir ekipman ya da malzeme seçilirken görüş bildirmeye, temsilci seçmeye ve seçilmeye, sağlığının işverenin bedeliyle ve gizlilik içinde gözetilmesine hakkı vardır. Bu hakları kullanmak için önce işyerinin içindeki kişilere başvurulur; önlem yetersizse yetkili makama başvuru da kanunla korunur. Görüş alınması zorunludur ama görüşe uyulması değildir; bu yüzden söylediğini yazılı ve izlenebilir kılmak önemlidir.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki haklar zamanı olan haklardır: bilgi istenir, öneri yazılır, cevap beklenir. Ama bazı anlarda beklemek mümkün değildir. Bir iskele çökmek üzereyse, bir kapalı alanda gaz ölçer alarm veriyorsa ne olacak? Kanun bu an için ayrı bir hak tanır: ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışmaktan kaçınmak. M01-D04 o hakkın şartlarını, başvuru yolunu ve hakkı kullanan çalışanın nasıl korunduğunu adım adım açıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Uygulama

İşyerinde temel eğitimin tekrarı cumartesi günü, haftalık çalışma sürenin üstünde yapılıyor. Kanuna göre bu saatler nasıl değerlendirilir?

• A) Eğitim çalışma sayılmadığı için ücretlendirilmez.
• B) Yalnız işveren isterse ücretlendirilir.
• C) Çalışma süresinden sayılır; haftalık süreyi aşan kısmı fazla çalışma olarak değerlendirilir.
• D) Eğitim süresi izinden düşülür.

Cevap: C. 6331 sayılı Kanun'un on yedinci maddesi eğitimde geçen sürenin çalışma süresinden sayılacağını ve haftalık çalışma süresinin üzerine çıkan sürelerin fazla sürelerle çalışma ya da fazla çalışma olarak değerlendirileceğini söyler. Eğitimin maliyeti de çalışana yansıtılamaz.

Soru 2 · Kavram

Yüz yirmi çalışanı olan bir işyerinde kaç çalışan temsilcisi görevlendirilmelidir?

• A) Üç
• B) Bir
• C) İki
• D) Dört

Cevap: A. Kanun yüz bir ile beş yüz arasında çalışanı olan işyerlerinde üç temsilci öngörür. Temsilci önce çalışanlar arasında seçimle belirlenir; seçimle belirlenemezse işveren atar ve temsilcilerin farklı bölümlere dengeli dağılmasına özen gösterilir.

Soru 3 · Senaryo

Boya hattında kullanılan tiner, çalışanlara hiçbir şey sorulmadan daha kokulu bir ürünle değiştirildi. Kanuna göre en doğru değerlendirme hangisidir?

• A) İşveren malzeme seçiminde serbesttir; çalışanın söyleyecek bir şeyi yoktur.
• B) Seçilecek iş ekipmanı ve çalışma şartlarının sağlığa etkisi konusunda çalışanların görüşü alınmalı, yeni malzemenin riski ve önlemi anlatılmalıydı.
• C) İşveren çalışanların görüşüne her durumda uymak zorundadır.
• D) Malzeme değişikliği yalnız iş güvenliği uzmanını ilgilendirir.

Cevap: B. On sekizinci madde seçilecek iş ekipmanı ile çalışma ortamı ve şartlarının sağlık ve güvenliğe etkisi konusunda görüş alınmasını, on altıncı ve on yedinci maddeler de değişen riskler hakkında bilgi ve eğitim verilmesini ister. Görüş alınması zorunludur ama kanun görüşe uyulmasını şart koşmaz; C bu yüzden yanlıştır.

Soru 4 · Tuzak

İşe giriş muayenesi için çalışandan tahlil ücreti isteniyor ve «ilk maaşla geri veririz» deniyor. Hangisi doğrudur?

• A) Geri verilecekse sorun yoktur.
• B) Çalışan isterse kendi doktoruna gidip parasını kendisi ödemelidir.
• C) Yalnız tehlikeli işlerde işveren öder.
• D) Sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir; çalışana hiçbir aşamada yansıtılamaz.

Cevap: D. On beşinci madde sağlık gözetiminden doğan maliyetin ve bundan kaynaklı her türlü ek maliyetin işverence karşılanacağını ve çalışana yansıtılamayacağını söyler. Sonradan geri ödeme sözü maliyetin bir süre çalışana taşıtılması demektir ve kuralı değiştirmez.