Görevin ötesi

Açılış sahnesi

Gebze, temmuz sonu, öğleden sonra üç. Ilgın Lojistik'in depo müdürü Hakan Bey, son iki ayda işten ayrılan altı toplayıcının çıkış görüşmesi notlarını okuyor. Genel müdürlüğün geçen ay dağıttığı anketi bu altı kişi de doldurmuştu ve işlerini beş başlıkta fena puanlamamışlardı: ne yapacaklarını biliyorlardı, hızlarını terminalden görüyorlardı, siparişin bir müşteriye gittiğini biliyorlardı.

Ama çıkış notlarında bambaşka şeyler yazıyor. Biri asma kattaki rafların öğleden sonra fırın gibi olduğunu söylemiş. Biri gece vardiyasında bir sorun çıktığında soracak kimseyi bulamadığını. Biri de aynı vardiyadaki kıdemli bir toplayıcının yeni gelenlerle sürekli alay ettiğini ve kimsenin buna bir şey demediğini.

Hakan Bey notları masaya bırakıp Sevda Hanım'ı arıyor: «Anketiniz bu insanların neden gittiğini görmemiş. Isıyı, yalnızlığı, o adamı sormamış.» Sevda Hanım haklı olduğunu kabul ediyor: «Anket görevi soruyordu. İş görevden ibaret değil.»

Bu derste ne olacak

Önceki derste bir işin görevlerini beş başlıkla okuduk. Şimdi görevin dışında kalan üç alanı ekleyeceğiz: işin ne kadar bilgi işlemeyi ve problem çözmeyi gerektirdiği, işin hangi ilişkilerin içinde yapıldığı ve işin hangi fiziksel koşullarda yapıldığı. Önce bu alanları bir arada ölçmek için geliştirilmiş kapsamlı bir anketi, sonra iş arkadaşlarının çalışan üzerindeki etkisini özetleyen bir meta-analizi okuyacağız. Son olarak depoda, çağrı merkezinde, hastanede ve mühendislik ofisinde, görevlere bakan bir anketin göremediği yerlere bakacağız.

Kanıt ne diyor

İlk modeller bir işi daha çok görevleri üzerinden okuyordu. Sonraki araştırmacılar, bir işin aynı zamanda ne kadar zihinsel yük taşıdığına, hangi ilişkilere yaslandığına ve hangi ortamda yapıldığına da bakılması gerektiğini savundu.

Sahada

Üç alan daha

İlişkiler de tasarlanır

Hakan Bey'in yeni soruları

Hakan Bey ve Sevda Hanım depo için anketi genişletiyor. Görev sorularının yanına üç grup soru ekleniyor: işin ne kadar karmaşık ve öğrenmesi ne kadar uzun olduğu; kime soracağını bilip bilmediği, kime bağımlı olduğu ve zor bir anda yanında kimin durduğu; ve çalıştığı yerin ısısı, gürültüsü ve beden yükü. İkisi bir şeyde anlaşıyor: anket yeni bir sorunu bulursa, cevap yalnız toplayıcıdan değil, vardiya şefinden, iş güvenliği uzmanından ve çıkış görüşmelerinden de toplanacak. Bir sonraki çıkış görüşmesi formuna da aynı üç başlık ekleniyor.

Gri alan

İşin görev dışındaki özelliklerini ölçmek, görevleri ölçmekten daha zordur ve sonuçlar daha belirsizdir. Sosyal destek kısmen işin tasarımından, kısmen ekipteki insanlardan gelir; bir vardiyada destek az çıktığında bunun düzenden mi yoksa o vardiyadaki kişilerden mi kaynaklandığını ayırmak kolay değildir. Fiziksel koşullar ise çoğu zaman anketle değil ölçümle değerlendirilmelidir: bir çalışanın «çok sıcak» demesi önemli bir işarettir, ama sıcaklığın kendisi ölçülmeden ne yapılacağı tartışmalı kalabilir. Bilgi yükünün ücretle ilişkisi de bir gerilim yaratır: bir işi zihinsel olarak zenginleştirmek çalışanı motive edebilir, ama aynı zamanda daha yüksek bir ücret beklentisi doğurabilir ve bu beklentinin karşılanıp karşılanmaması ayrı bir karardır. Son olarak, bir iş arkadaşının düşmanca davranışı bir tasarım sorunu mu, bir yönetim sorunu mu, yoksa bir taciz meselesi mi, bu her olayda ayrıca değerlendirilmelidir; tasarım değişikliği davranışın kendisini ele almanın yerini tutmaz.

Senin işinde

İşini düşünürken yalnız ne yaptığını değil, nasıl bir ortamda ve kimlerle yaptığını da sor. İşin ne kadar bilgi işlemeyi ve yeni problem çözmeyi gerektiriyor; son bir yılda bu yük arttı mı ve bunun eğitime ya da ücrete bir karşılığı oldu mu? Bir sorunla karşılaştığında kime soracağını biliyor musun ve o kişinin sana zaman ayıracak hâli var mı? İşin hangi birimin işine bağlı, hangi birim senin işine bağlı ve bu bağımlılık bir yerde yazılı mı? Çalıştığın yerin ısısı, gürültüsü, oturma ya da ayakta durma düzeni işini nasıl etkiliyor? Ekip yönetiyorsan yeni gelen birinin ilk haftalarında kimin yanında olacağını bir şansa bırakma; destek için birine zaman ayırma izni ver. Bir iş arkadaşının davranışı ekibi yıpratıyorsa bunu «tarzı» diye geçiştirme; davranışı ele al, gerekiyorsa ekibin bileşimini de değiştir. Fiziksel bir koşul hakkında şikâyet geldiğinde onu iş güvenliği birimine ilet ve aynı zamanda işi o koşulu azaltacak biçimde yeniden düzenleyip düzenleyemeyeceğine bak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir iş görevlerden ibaret değildir. Görevlerin yanında üç alan daha vardır: işin ne kadar bilgi işleme ve problem çözme gerektirdiği, işin hangi ilişkilerin içinde yapıldığı ve işin hangi fiziksel koşullarda yapıldığı. Bu alanları bir arada ölçen bir anket, sosyal desteğin görev özelliklerinin ötesinde memnuniyetle ilişkili olduğunu ve bilgi yükünün eğitim ve ücretle ilişkili olduğunu buldu. Geniş bir meta-analiz, iş arkadaşlarının desteğinin ve düşmanlığının liderin etkisinden ayrı olarak da çalışanla ilişkili olduğunu gösterdi. Kimin kiminle çalıştığı, yeni gelenin kime soracağı ve birimler arasındaki bağımlılık birer tasarım kararıdır; işin fiziksel koşulları da işin bir parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Hakan Bey'in genişlettiği anket artık bir işin pek çok özelliğini ayrı ayrı soruyor. Ama asma kattaki ısı ile yeni gelenin yanındaki deneyimli iş arkadaşı birbirinden farklı türde şeyler: biri çalışanı yoruyor, öteki ona dayanacak bir yer veriyor. M01-D04 işin özelliklerini bu iki gruba, taleplere ve kaynaklara ayırıyor ve ikisinin tükenme ve bağlılıkla nasıl ilişkili olduğunu anlatıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Aşağıdakilerden hangisi bir işin sosyal özelliğidir?

• A) İşin ne kadar karmaşık olduğu.
• B) İşin başka bir birimin işinin zamanında tamamlanmasına bağlı olması.
• C) Çalışma ortamının sıcaklığı.
• D) İşin kaç farklı beceri gerektirdiği.

Cevap: B. Karşılıklı bağımlılık sosyal bir özelliktir. Karmaşıklık ve beceri çeşitliliği bilgi ya da görev özelliklerine, sıcaklık bağlam özelliklerine girer.

Soru 2 · Senaryo

Bir depoda ayrılan çalışanlar görev anketinde işlerini iyi puanlamış, ama çıkış görüşmelerinde ısıdan, soracak kimse olmamasından ve bir iş arkadaşının alaylarından söz etmiş. Bu durumdan çıkarılacak en yerinde sonuç hangisidir?

• A) Ayrılanlar işe uygun değildi.
• B) Görev anketi yanlış doldurulmuştur.
• C) Ayrılmalar ücretten kaynaklanıyordur.
• D) Görevlere bakan değerlendirme, işin sosyal ve fiziksel özelliklerini görmemiş; bunlar da ayrıca sorulmalı ve ele alınmalıdır.

Cevap: D. Görev özellikleri iyi olabilir, ama iş görevlerden ibaret değildir. Isı, yalnızlık ve bir iş arkadaşının davranışı, işin görev dışındaki özellikleridir.

Soru 3 · Tuzak

Bir yönetici, «işi zenginleştirmek her zaman daha çok eğitim ve daha yüksek ücret demektir; bu yüzden işe dokunmayalım» diyor. Bu cümlenin eksiği nedir?

• A) Bilgi yükünü artırmak bu maliyeti getirebilir; ama sosyal desteği artırmanın aynı maliyeti taşımadığına dair bulgular var.
• B) İşi zenginleştirmek hiçbir zaman maliyet getirmez.
• C) Eğitim ve ücretin iş tasarımıyla ilgisi yoktur.
• D) Yalnız fiziksel koşullar değiştirilebilir.

Cevap: A. Anket çalışmasında bilgi özellikleri eğitim ve ücret gereksinimiyle ilişkiliydi; sosyal destek ise memnuniyeti ek olarak açıklıyordu ve bu gereksinimi artırmıyordu.

Soru 4 · Uygulama

Yeni temsilciler ilk ayda sık ayrılıyor; zor bir çağrıda soracak kimseleri yok, çünkü kıdemliler kendi süre hedeflerine yetişmeye çalışıyor. En yerinde tasarım adımı hangisidir?

• A) Yeni temsilcilere daha uzun bir sınıf eğitimi vermek.
• B) Kıdemli temsilcilere yeni gelenlere yardım etmelerini söylemek.
• C) Her yeni temsilciyi ilk haftalarda deneyimli bir temsilcinin yanına vermek ve o temsilcinin süre hedefini bu dönemde gevşetmek.
• D) İşe alımda daha dayanıklı adaylar seçmek.

Cevap: C. Destek kendiliğinden doğmaz; birine zaman ayırma izni veren bir düzen gerekir. Kıdemliden yardım istemek ama süre hedefini aynı bırakmak, desteği kâğıt üzerinde bırakır.