Çizgi ile nesne

Açılış sahnesi

Ekranda Sarıkaya'nın bir dış duvarı duruyor: dört metre yirmi uzunluğunda, iki paralel çizgi ve aralarında eğik bir tarama. Orhan Bey sandalyesini yaklaştırıyor. «Bu duvar ne kalınlıkta?» Selim çizgilerden birini seçiyor; program bir uzunluk ve bir katman adı gösteriyor. «Neyden yapılmış? Taşıyıcı mı? Kaç metrekare sıva gidecek?» Selim ikinci çizgiyi seçiyor; yine bir uzunluk, yine bir katman. Cevapların hepsi Selim'in kafasında, ekranda değil. Ilgın aynı duvarı ofisin modelleme programında açıyor ve duvarı seçiyor. Ekranın kenarında bir liste beliriyor: kalınlık, malzeme katmanları, yükseklik, kat, taşıyıcı olup olmadığı, alan. Orhan Bey listeyi okuyor ve başını sallıyor. «Demek ki bu sefer duvar kendini anlatıyor.»

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste bilgisayarın çizgiyi kâğıttan ayırdığını gördük: çizgi artık silinmeden taşınabiliyordu. Ama bir çizim programındaki çizgi hâlâ bir çizgidir; neyi temsil ettiğini bilmez. Bu ders aynı duvarı iki ayrı biçimde tanımlıyor. Birincisinde duvar bir çizim programında iki paralel çizgi ve bir taramadır. İkincisinde duvar bir yapı bilgi modelinde bir nesnedir: kendi kimliği, türü, ölçüleri, malzemesi ve öbür öğelerle ilişkileri olan bir varlık. Bu iki tanım arasındaki fark, yapı bilgi modellemesinin özüdür. Ders bittiğinde aynı duvarı iki biçimde tanımlayabilecek, bir nesnenin taşıdığı bilgileri sayabilecek ve bu bilgilerin hangilerinin elle girildiğini, hangilerinin geometriden hesaplandığını ayırabileceksin.

Kanıt ne diyor

Müfredatın andığı yapı bilgi modellemesi el kitabının metnine ulaşamadık; ondan bir şey aktarmıyoruz. Nesnenin ne olduğunu çevrimiçi ansiklopedinin iki maddesinden, yapı bilgi modellemesi maddesinden ve yapı verisi için uluslararası bir standart olan IFC maddesinden aktarıyoruz.

İki kartın birlikte söylediği şu: bir bilgi modelindeki duvar, çizim programındaki iki çizgiden farklı olarak, kendisinin ne olduğunu, nerede durduğunu, neyle ilişkili olduğunu ve hangi bilgileri taşıdığını bilir. Ve bu bilgiyi, açık bir standart sayesinde, başka programlara aktarılabilecek biçimde tutar.

Sahada

Aynı duvarı iki biçimde ele alalım. Çizim programında duvar iki paralel çizgi, aralarında bir tarama ve belki bir katman adıdır: «duvar_dış». Çizgilerin uzunluğu bilinir, ama duvarın kalınlığı iki çizgi arasındaki uzaklıktan ancak okunarak çıkar; yüksekliği, malzemesi, hangi katta olduğu, taşıyıcı olup olmadığı çizimde yazmaz. Duvardaki pencere ayrı çizgilerden oluşur ve duvarla hiçbir bağı yoktur.

Bilgi modelinde aynı duvar bir nesnedir. Bir tipi vardır, örneğin «dış duvar, 25 santim gazbeton, iki yüzü sıvalı», ve bu tip katmanlarını, kalınlığını ve yangın dayanımını taşır. Modeldeki bu somut duvar o tipin bir yerleşimidir: başlangıç ve bitiş noktası, ait olduğu kat, alt ve üst kotu vardır. Bu bilgilerden bazıları elle girilir, bazıları hesaplanır. Duvar dört metre yirmi uzunluğunda ve iki metre seksen yüksekliğindeyse yüzeyi 11,76 metrekaredir; içinde bir metre yirmiye bir metre kırklık bir pencere varsa net yüzey 10,08 metrekareye iner. Bu sayıyı kimse yazmaz; model geometriden hesaplar. Pencere de duvara bağlıdır: duvar taşınırsa pencere onunla gelir, pencere silinirse duvardaki boşluk kapanır.

Gri alan

Bir nesnenin ne kadar bilgi taşıması gerektiği tartışmalıdır. Bir duvara kalınlık, malzeme ve yangın dayanımı eklemek yararlıdır; üreticinin adını, fiyatını ve bakım takvimini eklemek de mümkündür. Ama her eklenen bilgi bir sorumluluktur: birinin girmesi, güncel tutması ve doğrulaması gerekir. Erken tasarım aşamasında ayrıntılı bilgi yüklenmiş bir model, henüz verilmemiş kararları verilmiş gibi gösterebilir. Hangi aşamada hangi bilginin modele girmesi gerektiği konusunda farklı ülkelerde farklı yaklaşımlar var ve bunun projelerin sonucunu nasıl etkilediği araştırmada net değil. Çizgi ile nesne arasındaki sınır da sanıldığı kadar keskin değildir: çizim programları da katmanlar ve bloklar aracılığıyla çizgilere bir miktar anlam yükleyebilir, bilgi modelleri de bir öğeyi kimi zaman yalnız bir çizgi olarak taşıyabilir. Bu ders farkı açık göstermek için iki ucu karşılaştırıyor; gerçek projeler çoğu zaman ikisinin arasındadır.

Senin işinde

Bir projede duvar, döşeme, kapı ya da pencere tanımlarken önce tiplerini kur. Ofisin sık kullandığı her duvar türü için bir tip oluştur ve katmanlarını, kalınlığını, yangın dayanımını ve taşıyıcı olup olmadığını tipe yaz. Modeldeki her duvarı bu tiplerden birinin yerleşimi olarak çiz; aynı duvarı tip tanımlamadan tek tek çizme. Her nesne için hangi bilgilerin elle girildiğini, hangilerinin geometriden hesaplandığını bil. Hesaplanan bilgiye, alan ve hacim gibi, elle müdahale etme; geometri değişince kendiliğinden güncellenmesine izin ver. Elle girilen bilgiyi, malzeme ve üretici gibi, belirli aralıklarla rölöve, şartname ya da şantiye kayıtlarıyla karşılaştır. Kapı ve pencereleri duvara bağlı nesneler olarak yerleştir ki duvar değişince onlar da doğru davransın. Modeli başka bir disipline göndereceksen açık bir veri biçimi kullan ve nesnelerin benzersiz kimliklerinin korunduğunu denetle. Son olarak, erken bir tasarım aşamasında nesnelere henüz karar verilmemiş bilgileri yükleme; boş bir öznitelik, yanlış bir öznitelikten daha dürüsttür.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir çizim programında duvar iki çizgidir; neyi temsil ettiği çizenin kafasındadır. Bir bilgi modelinde duvar bir nesnedir: geometrisini, türünü, özniteliklerini ve öbür nesnelerle ilişkilerini taşır ve ilişkili bir nesne değişince kendisi de değişir. Ortak özellikler bir tipte toplanır, modeldeki her duvar o tipin bir yerleşimidir. Açık bir standart olan IFC nesneleri benzersiz kimlikleriyle başka programlara taşır. Nesnenin bilgisinin bir kısmı geometriden hesaplanır, bir kısmı elle girilir; elle girilen bilgi ancak giren kadar doğrudur.

Sonraki derse köprü

Duvar artık bir nesne. Cevdet Bey salon penceresinin biraz daha geniş olmasını istiyor. Selim modelde pencereyi genişletiyor ve sonra durup soruyor: «Şimdi planı, kesiti ve görünüşü ayrı ayrı mı düzelteceğim? Bir de pencere listesini?» Ilgın gülümsüyor ve plan, kesit ve görünüş paftalarını yeniden açıyor; pencere üçünde de çoktan genişlemiş. M01-D03 bir bilgi modelinden plan, kesit, görünüş ve metrajın nasıl türetildiğini gösteriyor ve bir değişikliğin bütün çizimlere nasıl yayıldığını açıklıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir bilgi modelindeki «tip» ile «yerleşim» arasındaki fark nedir?

• A) Tip yalnız renktir, yerleşim yalnız boyuttur.
• B) Tip ortak özelliklerin bir kez tanımlandığı şablondur, yerleşim o tipin modeldeki her bir somut örneğidir; tip değişince ona bağlı yerleşimler de değişir.
• C) Tip iki boyutlu, yerleşim üç boyutludur.
• D) İkisi aynı şeyin iki adıdır.

Cevap: B. Örneğin «25 santim gazbeton dış duvar» bir tiptir; modeldeki her dış duvar o tipin bir yerleşimidir.

Soru 2 · Kanıt

IFC veri standardına göre kimlik taşıyan varlıklar hangi bilgilere sahiptir?

• A) Yalnız bir renge.
• B) Yalnız bir dosya adına.
• C) Yalnız üç boyutlu geometriye.
• D) Benzersiz bir küresel tanımlayıcıya, ada, açıklamaya ve revizyon bilgisine.

Cevap: D. Benzersiz kimlik bir nesneyi programlar arasında taşınırken bile tek olarak tanıtır; böylece bir disiplinde yapılan değişikliğin hangi nesnede yapıldığı bulunabilir.

Soru 3 · Senaryo

Bir dış duvar dört metre yirmi uzunluğunda ve iki metre seksen yüksekliğinde; içinde bir metre yirmiye bir metre kırk boyutunda bir pencere var. Model duvarın net yüzeyini ne olarak hesaplar?

• A) 10,08 metrekare; çünkü brüt yüzey 11,76 metrekaredir ve pencerenin 1,68 metrekaresi düşülür.
• B) 11,76 metrekare; çünkü pencere hesaba katılmaz.
• C) 13,44 metrekare.
• D) Model yüzey hesaplamaz.

Cevap: A. Yüzey alanı geometriden hesaplanan bir bilgidir; pencere duvara bağlı bir nesne olduğu için açıklığı da kendiliğinden düşülür.

Soru 4 · Tuzak

Bir stajyer modelden alınan malzeme listesine bakıp «Model bunu hesapladı, demek ki doğrudur» diyor. Listede bir taş duvar betonarme olarak görünüyor. Stajyerin gözden kaçırdığı nedir?

• A) Modellerin malzeme listesi üretemediği.
• B) Malzeme listelerinin her zaman yanlış olduğu.
• C) Malzemenin geometriden hesaplanan değil elle girilen bir bilgi olduğu; model yanlış girilmiş bir bilgiyi büyük bir güvenle tekrarlar ve bu bilginin rölöve ya da şartnameyle doğrulanması gerekir.
• D) Taş duvarların modellenemediği.

Cevap: C. Nesnenin bilgisi iki kaynaktan gelir: hesap ve giriş. Hesaplanan bilgi geometri kadar, girilen bilgi giren kadar doğrudur.