Tek model, çok çizim

Açılış sahnesi

Cevdet Bey'in salon penceresi yirmi santim genişliyor. Selim değişikliği modelde yapıyor, sonra iç çekip plan paftasını açıyor: pencere orada çoktan genişlemiş. Kesit paftasını açıyor; aynı. Güney görünüşü; aynı. Pencere listesini açıyor; salon penceresinin satırında yeni genişlik yazıyor ve camın metrekaresi yeniden hesaplanmış. Selim bir süre ekrana bakıyor. «Eskiden bunun için bir öğleden sonra harcardım» diyor. Ilgın yanına geliyor ve görünüş paftasındaki bir notu gösteriyor: pencerenin altına elle yazılmış «doğrama genişliği 160» yazısı hâlâ eski sayıyı söylüyor. «Model her şeyi değiştirdi» diyor Ilgın. «Ama senin modelin dışında yazdığın şeyi değiştiremez.»

Bu derste ne olacak

Bir önceki derste duvarı bir nesne olarak tanımladık. Bu ders o nesnelerden oluşan bir modelden çizimlerin nasıl çıktığını anlatıyor. Bir bilgi modelinde plan, kesit ve görünüş ayrı ayrı çizilmez; modele farklı yerlerden ve farklı biçimlerde bakan görünümler olarak üretilir. Plan modelin yatay bir kesimi, kesit düşey bir kesimi, görünüş modelin dışarıdan bir görünüşüdür. Metraj ve listeler ise modeldeki nesnelerin sayıldığı ve ölçüldüğü tablolardır. Hepsi aynı nesnelere dayandığı için bir nesne değiştiğinde hepsi birlikte değişir. Ders bunun nasıl işlediğini ve nerede durduğunu gösteriyor: modelin içindeki her şey birlikte değişir, modelin dışında kalan her şey eski hâlinde kalır. Ders bittiğinde bir modelin paftaları ve listeleri nasıl doğurduğunu anlatabilecek, bir değişikliğin hangi kâğıda kendiliğinden yürüdüğünü, hangisine elle taşınması gerektiğini ayırabileceksin.

Kanıt ne diyor

Çizimlerin modelden üretilmesini anlatan el kitabı bölümü elimizde değil. Çizimlerin tutarlılığını çevrimiçi ansiklopedinin yapı bilgi modellemesi maddesinden, modelden metraj çıkarmanın sonuçlarını ise iki araştırmadan aktarıyoruz.

Kartları yan yana koyunca ortaya çıkan resim açık: bir modelden türeyen çizimler ve tablolar, aynı nesnelere baktıkları için tutarlıdır ve daha doğru metraj verir. Ama bu tutarlılığın sınırı modelin kendisidir. Modelde olmayan bir öğe hiçbir çizimde ve hiçbir tabloda kendiliğinden belirmez; görünüme elle eklenen bir yazı da modelle birlikte değişmez.

Sahada

Bir modelden plan almak, modeli belirli bir yükseklikten yatay olarak kesip yukarıdan bakmaktır; kesit almak, modeli düşey bir düzlemle kesip yandan bakmaktır; görünüş almak, modelin dışında durup bir cepheye bakmaktır. Her görünüm aynı nesneleri gösterir, ama her biri kendi kurallarıyla: planda kesilen duvar kalın, kesitte görünen pencere ince çizilir. Çizim kuralları görünüme aittir, nesnenin kendisi tektir. Metraj için ise modele bir soru sorulur: bütün dış duvarların net yüzeyi ne kadar, bütün pencerelerin sayısı ve cam alanı ne kadar? Cevap bir çizelge olarak gelir.

Bu düzende bir değişiklik iki yoldan yayılır. Modelin içindeki bilgi, yani nesnelerin geometrisi ve öznitelikleri, bütün görünümlerde ve çizelgelerde kendiliğinden değişir. Görünümlere elle eklenen bilgi, yani bir nesneye bağlanmamış yazılar, iki boyutlu çizgiler ve elle yazılmış ölçüler, olduğu gibi kalır. Bir modelin gücünü ve zayıflığını bu ayrım belirler.

Gri alan

Tek bir modelden bütün çizimleri türetmenin her zaman iyi olup olmadığı tartışmalıdır. Kuramda bir model bütün tutarsızlıkları ortadan kaldırır; uygulamada görünümlere elle eklenen bilgiler, modele girmeyen ayrıntılar ve farklı disiplinlerin ayrı modelleri tutarsızlığı geri getirir. Bazı ayrıntılar, örneğin bir pencere denizliğinin bir santimlik pah ayrıntısı, modelde nesne olarak kurmaya değmeyecek kadar küçüktür ve iki boyutlu bir ayrıntı çizimi olarak kalır; bu bir eksiklik değil, bilinçli bir seçimdir. Modelin ne kadar ayrıntılı kurulacağı da yoruma açıktır: her şeyi modellemek dosyayı ağırlaştırır ve işi yavaşlatır, az modellemek metrajı eksik bırakır. Khosakitchalert ve arkadaşlarının çalışması bu dengenin bir örneğini veriyor: profilleri tek tek modellemek yerine miktarlarını hesaplayıp öznitelik olarak eklemek. Modelden metraj çıkarmanın ne kadar daha doğru olduğu da tartışılır; eldeki çalışmalar anket ve tek vaka düzeyinde kaldığı için farkın büyüklüğü net değil.

Senin işinde

Bir modelden pafta üretirken iki tür bilgiyi birbirinden ayır. Birincisi modelden türeyen bilgidir: nesnelerin geometrisi ve öznitelikleri, nesnelere bağlı etiketler, modelden hesaplanan ölçüler. Bunlar kendiliğinden güncellenir. İkincisi görünüme elle eklenen bilgidir: serbest yazılar, iki boyutlu çizgiler, elle yazılmış sayılar. Bunlar güncellenmez. Bir sayıyı paftaya yazacaksan önce onu nesnenin özniteliğinden çeken bir etiket olarak koymayı dene; elle yazmak zorundaysan bir değişiklikten sonra onu bilerek denetle. Bir öğe birden çok görünümde görünecekse, örneğin bir kiriş, onu görünümlere çizgiyle değil modele nesne olarak ekle. Metraj alacaksan önce çizelgenin hangi nesneleri saydığını ve neleri saymadığını bil; modele girmemiş katmanları, profilleri ve ayrıntıları ayrı bir hesapla ekle ve bunu tabloya not et. Bir projede bazı paftalar eski iki boyutlu çizimlerden geliyorsa, bunları künyede ayrı işaretle ki okur hangisinin modelle birlikte değiştiğini bilsin. Son olarak her değişiklikten sonra modelin dışında kalan bilgileri gözden geçirmeyi bir alışkanlık hâline getir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir bilgi modelinde plan, kesit ve görünüş ayrı ayrı çizilmez; aynı nesnelere farklı yerlerden bakan görünümler olarak türetilir. Metraj ve listeler bu nesnelerden üretilen çizelgelerdir. Hepsi aynı tanıma dayandığı için bir nesne değişince hepsi birlikte değişir. Bu tutarlılığın sınırı modelin kendisidir: görünüme elle eklenen yazılar ve çizgiler güncellenmez, modelde olmayan öğeler hiçbir çizelgede belirmez. Araştırmalar modelden yapılan metrajın daha doğru olabildiğini, ama ancak model kadar doğru olduğunu gösteriyor.

Sonraki derse köprü

Model her şeyi tutarlı gösteriyor: Sarıkaya'nın salon duvarı tam dört metre yirmi, pencerenin denizliği tam doksan santim, döşeme tam üç metre altı santimde. Sonra Kenan Usta şantiyeden arıyor: duvar dört metre on yedi çıkmış, döşeme üç santim aşağıda. «Model bu kadar kesin konuşuyor» diyor, «ama yapı modeli okumamış.» M01-D04 bir modelin gerçek yapıdan sapabileceği durumları sayıyor ve modeldeki kesinlik görüntüsünün sahadaki belirsizliği nasıl gizleyebileceğini tartışıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Bir bilgi modelinde plan, kesit ve görünüş nasıl elde edilir?

• A) Her biri ayrı bir dosyada, ayrı ayrı çizilir.
• B) Aynı nesnelere farklı kesim ve yönlerden bakan görünümler olarak modelden türetilir.
• C) Bir fotoğraftan taranır.
• D) Yalnız görünüş modelden çıkar, plan elle çizilir.

Cevap: B. Nesneler modelde bir kez kurulur; plan yatay bir kesim, kesit düşey bir kesim, görünüş dışarıdan bir bakıştır.

Soru 2 · Kanıt

Bilgi modeline dayalı metraj üzerine yapılan bir çalışma modelden metraj çıkarmanın sınırı hakkında ne gösterdi?

• A) Modelden alınan metrajın her zaman eksiksiz olduğunu.
• B) Modelden metraj alınamadığını.
• C) Metrajın model kalitesinden bağımsız olduğunu.
• D) Metrajın kalitesinin modelin kalitesine bağlı olduğunu; modelde bulunmayan öğelerin, örneğin alçıpan duvarların içindeki profillerin, metrajının doğrudan çıkarılamadığını.

Cevap: D. Bir çizelge ancak modelde bulunan nesneleri sayabilir; eksik bir öğe metrajda da eksik kalır.

Soru 3 · Senaryo

Bir görünüş paftasında pencerenin altına elle «genişlik 160» yazılmış. Pencere modelde 180 santime genişletiliyor. Bu durumda ne olur ve ne yapılmalı?

• A) Pencere görünüşte genişler, ama elle yazılmış not eski sayıyı göstermeye devam eder; not silinmeli ve yerine pencerenin genişlik özniteliğini gösteren bir etiket konmalıdır.
• B) Not kendiliğinden 180'e döner.
• C) Pencere görünüşte değişmez.
• D) Not silinir, yerine bir şey konmasına gerek yoktur.

Cevap: A. Görünüme elle eklenen yazı modele bağlı değildir; modelden bilgi çeken bir etiket ise modelle birlikte güncellenir.

Soru 4 · Tuzak

Bir stajyer bir kirişi modele eklemek yerine kesit görünümüne iki çizgiyle çiziyor ve «Kesitte görünüyor, yeterli» diyor. Bu çözümün gizli sakıncası nedir?

• A) Kiriş kesitte yanlış renkte görünür.
• B) Kesitler yazdırılamaz.
• C) Kiriş yalnız o kesitte vardır: planda ve görünüşte belirmez, modelin çizelgelerinde sayılmaz ve statik projede değiştiğinde çizgiler eski hâlinde kalır.
• D) Kirişler hiçbir zaman kesitte gösterilmez.

Cevap: C. Bir öğe birden çok görünümde ve çizelgede doğru görünmek zorundaysa görünüme değil modele eklenmelidir.