Dizimden buraya: dizim bir grup yöntemidir

Açılış sahnesi

Sultan, perşembe sabahı Kenan Bey'in süpervizyon odasında, seminer gününün akış kâğıdını dizinlerinin üstüne açmıştı. Günü anlatmaya dizimlerden başladı: ilkinde bir kadın babasının erken ölümünü getirmişti, ikincisinde bir adam kardeşiyle yıllardır süren bir küslüğü, üçüncüsünde genç bir öğretmen annesinin göçünü. Her birinde kimin nerede durduğunu, hangi temsilcinin ne bildirdiğini, çözüm resminin nasıl kurulduğunu ayrıntısıyla hatırlıyordu. Kenan Bey dinledi, sonra kâğıdı nazikçe kenara itti.

"Şimdi aynı günü dizimler olmadan anlatır mısınız?" dedi. "Rukiye sabah kimin yanında oturuyordu? Gün boyu hiç konuşmayan biri oldu mu? Şenol'un yüzü ilk ne zaman değişti?" Sultan bir an sustu. Rukiye'nin yerini hatırladı, ötekileri hatırlayamadı. On dört kişiyle iki gün geçirmiş, o iki günün içindeki üç sahneyi ezbere biliyor, sahnelerin çevresindeki çemberi ise neredeyse hiç görmemişti. Süpervizyon odasındaki iki kişi de bu akademinin kurgusal kadrosundandır; Kenan Bey'in sorusu ise dizimle çalışan pek çok kolaylaştırıcının bir gün kendine sorması gereken bir sorudur.

Bu derste ne olacak

Dicle'nin mutfakta birlikte bardak yıkadığı sınıf arkadaşlarını sabah aynı çemberde düşünelim: içlerinden biri kendi meselesini getiren danışandı, Dicle ayağa kalkan temsilciydi, geri kalanlar oturup izleyen seyircilerdi ve akşamüstü hepsi aynı tura katıldı. Bu rollerin her birinin grup alanında bir karşılığı var ve bu ders o karşılıkları tek tek adlandırıyor. Bir dizim seminerinin grup olarak taşıdığı öğeleri, yani sözleşmeyi, gizliliği, rolleri, seyirciyi ve paylaşımı, akademinin hangi modülünde işlediğimizi de aynı yolda göstereceğiz.

Ortada bir soru da duruyor: dizim üzerine yazılanlar neden bu grubun kendisi hakkında bu kadar az şey söylüyor? Cevabı Hellinger'in çalışmasını İngilizceye taşıyan kitapta, dizimi Amerikan okuruna tanıtan bir makalenin özetinde ve dizim araştırmasını toplayan bir sistematik derlemede arayacağız. Aile Dizimi Akademisi'nin «Aile Dizimi Nedir, Ne Değildir?» dersi dizimin türlerini ve akrabalarını ayırmıştı; burada o dersin anlattığı yöntemi bir kez daha anlatmıyoruz, yöntemin içinde yürüyen grubu görünür kılıyoruz.

Sıfır noktası

Sultan'ın akış kâğıdında yazanlar bir seminerin içeriğidir: kim hangi meseleyi getirdi, sahnede ne oldu, hangi cümle söylendi. Kenan Bey'in soruları ise başka bir katmana bakıyordu. Grup çalışmasının dili bu iki katmanı ayrı adlarla anar ve bu akademinin büyük kısmı ikinci katmanla ilgilidir.

Bir dizim semineri bu anlamda açıkça bir gruptur. Dizimin ruh sağlığı üzerindeki etkisini toplayan ve Konkoly Thege'nin ekibince 2021'de yayımlanan derleme, yöntemin tipik biçimini birbirini tanımayan, aynı aileden gelmeyen on beş ile yirmi beş kişinin bir kolaylaştırıcının yönettiği iki ya da üç günlük, tek seferlik bir seminerde bir araya gelmesi olarak tarif ediyor. Yazarlar yöntemi kısa süreli bir grup müdahalesi diye adlandırıyor ve köklerini sayarken psikodramayı ve aile heykelini de anıyor.

İlk yaygın yanılgı, dizimin aslında bireysel bir çalışma olduğunu ve grubun yalnız temsilci sağlayan bir fon olduğunu düşünmek. Sultan'ın seminerinde Rukiye'nin sesinin titrediği an bir dizim sahnesinde yaşanmadı, paylaşım turunda iki üye arasında yaşandı. Çemberde oturan her insan o gün bir şey gördü, bir şey hissetti, birine bir şey söyledi ya da söylemekten vazgeçti. Bunların hiçbiri akış kâğıdına girmiyor, ama hepsi grubun içinde oldu.

Mekanizma

Seminerin taşıdığı grup öğeleri

Bir dizim semineri, adı konmasa da, bir sözleşmeyle açılır. Saat kaçta başlanacağı, gün bitmeden çıkılıp çıkılamayacağı, bir kişinin temsilci olmayı geri çevirip çeviremeyeceği seminerin ilk dakikalarında ya söylenir ya da sessizce varsayılır. Grup alanında bu kurallar bir sözleşmenin parçasıdır ve akademide «Grubu kurmak» modülündeki «Sözleşme ve grup kuralları» dersinde yazılı biçimleriyle işlenir.

Gizlilik de her seminerde vardır, çünkü insanlar yabancıların önünde ailelerinin ölümlerini, kopuşlarını ve sırlarını anlatır. Aile Dizimi Akademisi'nin «Grup ortamında gizlilik» dersi bu sözün dizimde nasıl kurulacağını anlatmıştı. Bu akademinin «Gizlilik ve sınırı» dersi aynı sorunun öbür yüzüne bakıyor: kolaylaştırıcı kendi gizlilik yükümlülüğünü taşıyabilir, ama üyelerin birbirine verdiği söz için bir güvence veremez.

Leman'ın pazar yerindeki anı bir dizim sahnesinden doğmadı; çemberin bileşiminden doğdu. Aynı ilçeden kimlerin geldiğini bilmek ve bunu açılışta konuşmak, grup alanında üye seçimi ve ön görüşme başlığı altında düşünülen bir iştir.

Danışan, temsilci, seyirci

Seminerin üç rolü grup alanında başka adlarla bilinir. Kendi meselesini getiren danışan, psikodramadaki protagoniste yakın bir yerde durur: o anda sahnenin öznesidir ve grubun dikkati ona yönelir. Temsilci, psikodramanın yardımcı egosuna benzer bir görev üstlenir, birinin hayatındaki bir başkasını odanın ortasında canlandırır. Çemberde oturanlar ise Moreno'nun bir oturumun beş öğesinden biri saydığı gruptur. Bu üç rolü akademide «Psikodramanın yapısı» modülündeki «Beş öğe» dersinde tanıyacak, temsilci ile yardımcı egonun nerede ayrıldığını da «Aile sahnesi: yardımcı ego ve temsilci» dersinde ayrıntısıyla karşılaştıracağız.

Temsilcinin seçilmesi de bir grup olayıdır. Aile Dizimi Akademisi'nin «Temsilcinin korunması» dersi aynı kişinin bir gün içinde tekrar tekrar ağır rollere seçilmesini ve kolaylaştırıcının bu sıklığı nasıl fark edeceğini dizim içinden anlatmıştı. Grup alanı bu olaya sosyometri (sociometry) adını verir: bir grupta kimin kimi, hangi ölçütle seçtiği ve seçimlerin zamanla nasıl bir ağ kurduğu. Moreno'nun kurduğu bu alan akademide «Sosyometri ve sosyodrama» modülünde açılacak; o modülün «Seçilmemek: sosyometrinin etiği» dersi aynı soruyu tersinden, hiç seçilmeyen üyenin yerinden soracak.

Dicle'nin gördüğü şey grup alanında alt grup (subgroup) diye anılır ve «Zor anlar» modülündeki «Alt gruplar ve grup dışı ilişki» dersinin konusudur. Bir alt grup kendiliğinden zararlı sayılmaz, ama çemberin içinde ikinci bir çember kurar ve herkese sırayla söz veren bir yapı onu kolayca görünmez bırakır. Rolden çıkan temsilcinin kendine kalan duygusu da bu çay aralarında, kapı önlerinde dolaşır; bu akademinin «Paylaşım ve rolden çıkma» dersi, psikodramada rolden çıkan yardımcı egonun bu duyguyu gruba nasıl geri getirdiğine bakacak.

Tur: grup dinamiğine verilen bilinçli bir cevap

Dizim geleneğinin grup hakkında en açık konuştuğu yer, Hellinger'in turları anlattığı bölüm. Aile Dizimi Akademisi'nin «Grubun kapanışı» dersi bu bölümü bir kapanış aracı olarak okumuştu: herkese sırayla söz veren, kimsenin bir başkasına karışmadığı ve kimsenin övülmediği bir konuşma biçimi. Burada aynı bölümün öbür yarısına bakıyoruz, çünkü Hellinger orada turu bir grup anlayışına karşı savunuyor.

Hellinger kendi gruplarını olağan psikodinamik gruptan ayırırken üyelerin birbirini yorumlamaya ve birbiriyle yüzleşmeye teşvik edilmediğini, bu etkileşimin yerine tur yaptığını söylüyor. Gerekçesi grup dinamiğine dayalı psikoterapiye yönelik bir eleştiri: orada her üye her üyeyi yorumlayabilir ve herkes herkese açık kalır. Kişiliği güçlü olmayan ya da grup çalışmasında deneyimi az olan üyeler, ortak bir savunma gibi işleyen grup dinamiğine kapılabilir ve bazı önemli konular sistemli biçimde dışarıda kalır. Hellinger grupların bazı ilkeleri mutlak kurala çevirme eğilimini de eleştiriyor: her şeyin herkesin onayıyla yapılması ya da rahatsızlıkların her zaman öncelikli sayılması kural hâline gelince, kendini keşfetmeye niyeti olmayan birinin itirazı bütün grubun işini durdurabilir. Bölüm, bir grup dinamiğinin elbette yine bulunduğu, ama grup direncinin o kadar güçlü gelişmediği cümlesiyle kapanıyor.

Bu bölümün önemi şurada: dizim literatürünün grup süreçleri hakkındaki sessizliği bir unutkanlık sayılmamalı, en azından bir kısmı yöntemin kurucusunun bilinçli bir tercihidir. Hellinger grup dinamiğini tanıyor, onu yöntemin bir riski olarak görüyor ve üyelerin birbirine yönelmesini azaltan bir biçimle karşılıyor. Sultan'ın seminerindeki an ise bu tercihin sınırını gösteriyor. Şenol'un cümlesi tam bir turun ortasında söylendi; tur ona söz sırası vermemişti, ama Şenol sözü kendisi aldı ve çemberin geri kalanı Sultan'a baktı.

Sessizliğin öteki kaynakları

Kitabın kendisi de neye baktığını söylüyor. Önsözde Gunthard Weber, Hellinger'in seminerlerini kaydedip dökümlerini yayımlamayı planladığını, sonra kitabı Hellinger'in aile ilişkileri ve sistemik psikoterapi hakkındaki fikirlerini bir araya getirme denemesine dönüştürdüğünü anlatıyor ve kendi farklı görüşlerini eleştiri olarak eklemediğini yazıyor. Kitabın nesnesi bu yüzden ailenin sistemidir. Grup ise yöntem bölümünde bir koşul olarak görünür: Hellinger, dizimin etkisi derine inebildiği için dikkatli bir işbirliği atmosferinin şart olduğunu, gözlemcilerin büyük grupların bile ne çabuk saygılı ve hafif bir havaya büründüğünü fark ettiğini ve bu havanın temsilcilerin role girmesine katkı verdiğini yazıyor. Kolaylaştırıcıya verilen öğütler arasında da grubun ruh hâline dikkat etmesi var. Dan Booth Cohen'in 2006'da The Family Journal'da yayımlanan tanıtım yazısında da benzer bir mesafe görülüyor: başlık yöntemi bir grup süreci olarak adlandırıyor, özete göre ise makale yöntemin köklerini, Avrupa'da gördüğü kabulü ve kurucusunun yaşam öyküsünü anlatıyor.

Bu cümlelerde grup, dizimin işlemesine yardım eden bir ortamdır. Grup alanı ise aynı ortamı ayrıca incelenecek bir şey sayar: atmosferin kimde nasıl oluştuğunu, kimin o havaya katılamadığını, hafifliğin bazen bir kaçış olup olmadığını sorar. İki bakış birbirini yanlışlamıyor; farklı şeylere bakıyor.

Araştırma tarafında da tablo benzer. Konkoly Thege ile arkadaşlarının derlemesi yöntemi bir grup müdahalesi olarak tanımlıyor, ama yazarların kendi kabulüne göre çalışmaların çoğu dizimin hangi alt türünü uyguladığını belirtmediği için bütün müdahaleleri tek tip saymak zorunda kalmışlar. Derlemenin gelecek araştırmalar için sıraladığı öneriler kolaylaştırıcı etkisini, daha uzun izlemeyi, istenmeyen etkileri ve güvenliğin koşullarını kapsıyor; bu koşullar arasında kolaylaştırıcının eğitimi, seminer sonrası konuşmanın süresi ve sonrasında desteğe erişim sayılıyor. Grubun bileşimi ya da üyeler arasındaki ilişki bu listede adıyla geçmiyor.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Hellinger'in tur savunusu ciddiye alınmayı hak ediyor. Bir grubun üyelerinin birbirini yorumlaması gerçekten incitici olabilir ve akademinin ilk dersinde okuduğumuz Amerikan Grup Psikoterapisi Derneği rehberi de liderden iki üye arasındaki küçük düşürücü bir anı durdurmasını bekliyordu. Turun yapısı bu riski azaltıyor olabilir. Sorun, bu öngörünün sınanmamış olması ve riskin ortadan kalktığı varsayımıyla birlikte, riski karşılayacak becerinin de eğitimden düşebilmesidir. Sultan'ın on yıllık deneyiminde tam bu boşluk vardı.

Öbür yönden bir eleştiri de mümkün. Grup alanının dili dizim seminerine her şeyi açıklayan bir anahtar gibi uzatılabilir: her sessizliği direnç, her gülüşmeyi savunma diye okumak. Bu akademi böyle bir okuma önermiyor. Dizim seminerinin amacı ile bir süreç grubunun amacı farklıdır ve bir seminerin her dakikasını süreç yorumuna çevirmek, katılımcıların geldiği işi bölebilir. Kenan Bey'in Sultan'a sorduğu sorular yorum istemiyordu; yalnız görmeyi istiyordu.

Üçüncü bir tartışma adlandırmayla ilgili. Temsilciyi yardımcı ego, danışanı protagonist diye adlandırmak iki gelenek arasında köprü kurar, ama köprünün iki ucu aynı zemine basmıyor. Psikodramada yardımcı ego rolünü protagonistin anlatımından alır; dizimde temsilci danışan hakkında çoğu zaman çok az şey bilerek yerleştirilir ve bildirimine ekolün içinde başka bir değer verilir. Akademi bu adları karşılaştırma için kullanacak; birini ötekinin yerine koymayacak.

Kanıtın sınırı

Bu dersin «dizim literatürü grup süreçleri hakkında az şey söylüyor» hükmü üç metne dayanıyor: Hellinger ile Weber'in kitabının İngilizce baskısı, Cohen'in makalesinin özeti ve 2021 tarihli bir sistematik derleme. Almanca uygulama dergilerinde, eğitim kitaplarında ve tek tek kolaylaştırıcıların yazılarında grup üzerine yürüyen bir tartışma olabilir ve hüküm oraya genellenemez. Turun grup direncini azalttığı görüşü bir kurucunun klinik gözlemidir; turu başka bir konuşma biçimiyle karşılaştıran bir çalışma bilmiyoruz. Çemberdeki gerilimin, alt grupların ya da sık seçilen temsilcinin katılımcıyı nasıl etkilediği de, okuduğumuz derlemeye göre, ayrı bir araştırma sorusu olarak ele alınmamış; yalnız izleyen katılımcıların bazı çalışmalarda ayrı bir grup olarak kaydedildiğini ise Aile Dizimi Akademisi'nin «Grubun kapanışı» dersi aktarıyor. Bu boşluk grubun etkisiz olduğunu göstermez, yalnız bilinmediğini gösterir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Bir dizim semineri, birbirini tanımayan on beş ile yirmi beş kişinin iki üç gün süren tek seferlik bir buluşmasıdır ve dizim araştırmasını toplayan bir derleme onu bir grup müdahalesi olarak tanımlar.
2. Seminerin içeriği sahnelerde, süreci çemberde yaşanır; Sultan üç dizimi ezbere bildiği hâlde on dört kişilik çemberi Kenan Bey'in sorularına kadar neredeyse hiç görmemişti.
3. Sözleşme, gizlilik, danışan, temsilci, seyirci ve paylaşım her seminerde vardır ve her birinin grup alanında bir adı, bu akademide de onu işleyen bir modülü bulunur.
4. Temsilci seçimi bir sosyometri olayıdır ve çemberin içinde alt gruplar kurulabilir; Dicle'nin çay arasında gördüğü çift, hiçbir sahneye girmeden grubun bir parçası olmuştu.
5. Dizim literatürünün grup hakkındaki sessizliğinin bir kısmı bilinçli bir tercihtir: Hellinger turu üyeler arası yorum ve yüzleşmenin yerine koyar ve grup dinamiğini bir risk olarak görür.
6. Kitapta grup dizimin işlemesine yardım eden bir ortam olarak görünür; araştırma da grubun bileşimini ve üyeler arası ilişkiyi ayrı bir değişken olarak ele almamıştır.
7. Bu sessizlik grubun etkisiz olduğunu göstermez, yalnız bilinmediğini gösterir; akademi bu boşluğu grup alanının kaynaklarıyla dolduracak ve dizimin kendi diline saygıyı koruyacak.

Sonraki derse köprü

Sultan'ın çemberinde cumartesi sabahı birbirini hiç görmemiş on dört kişi oturuyordu ve pazar akşamı dağıldılar. Bu topluluğun ne zaman bir grup olduğu, ya da olup olmadığı, ilk bakışta sanıldığı kadar açık bir soru sayılmaz. Sıradaki ders o soruyu sorarak açılıyor: grup nedir? Kurt Lewin'in grubu üyelerin birbirine bağımlılığıyla tanımlamasını izleyecek, bir kalabalığı, bir iş ekibini ve bir terapi grubunu bu ölçütle ayıracak ve iki günlük bir seminerin bu ayrımda nereye düştüğünü soracağız.