Grupla çalışmanın sınırı

Açılış sahnesi

Sultan, pazar öğleden sonrası bir şehir otelinin bodrum kattaki toplantı salonunda, on dört kişilik çemberin paylaşım turunu açmıştı. Sabahki çalışma bitmiş, sandalyeler yeniden halka olmuş, termostaki çay ikinci kez tazelenmişti. Sıra Rukiye'ye geldiğinde kadın, sabah bir temsilci olarak durduğu yerde neler hissettiğini anlatmaya başladı ve sesi titredi. Karşısında oturan Şenol, kollarını kavuşturup araya girdi: "Her seminerde aynı şey oluyor, sen hep kendini acındırıyorsun." Salon sustu. Birkaç baş Sultan'a döndü.

Sultan on yıldır aile dizimi seminerleri yürüten bir psikolojik danışman. O an ne diyeceğini bilemedi; tura devam etmeyi önerdi, sıra bir sonraki kişiye geçti ve Rukiye günün geri kalanında bir daha konuşmadı. Akşam telefonuna kısa bir mesaj düştü: Rukiye gelecek ay gelmeyeceğini yazıyordu. Sultan o gece masasında, katıldığı eğitimlerin listesini çıkardı. Dizim üzerine yüzlerce saat vardı; bir grubun içinde iki üye arasında patlayan bir sözü nasıl karşılayacağına dair tek bir ders yoktu.

Bu derste ne olacak

Sultan'ın o akşam fark ettiği boşluk bu akademinin var olma nedeni. Grup çalışmasının meslek kuruluşları, bir grubu yürüten kişiden ne kadar ve hangi türden bir hazırlık beklediklerini yazılı rehberlerde söylüyor. Bu rehberlerden ikisini, Amerika'daki iki grup derneğinin metinlerini, kendi sayfalarından okuyacağız ve onlara bir psikodrama sertifika kurulunun şartlarını ekleyeceğiz.

Yol boyunca üç sözcüğü ayıracağız: kolaylaştırıcı, grup terapisti, psikodramatist. Aile Dizimi Akademisi'nin «Eğitim sertifikası, yetkinlik ve uygulayıcı rolü» dersi, bir belgenin gösterdiğiyle bir kişinin gerçekten yapabildiğini ve yasanın ona bıraktığını dizim özelinde ayırmıştı; burada aynı soruyu destek grubundan atölyeye her türlü gruba genişletiyoruz ve grup alanının kendi kaynağıyla cevaplıyoruz. Dersin sonunda bu akademinin seni neye hazırladığını ve hangi kapının önünde durduğunu kendi cümlelerinle söyleyebileceksin.

Sıfır noktası

Akademi üç okura yazılıyor. İlki bir gruba katılmış ya da katılmayı düşünen kişi: bir yas destek grubuna, bir kaygı grubuna, bir dizim seminerine. İkincisi grupla çalışmayı öğrenen, örneğin bir dizim eğitiminin ikinci yılındaki öğrenci. Üçüncüsü halihazırda bir grubu yürüten kolaylaştırıcı. Üçü de aynı metni okuyor, ama her biri ondan başka bir şey alıyor: katılımcı neyi sorabileceğini, öğrenci neyi öğrenmesi gerektiğini, kolaylaştırıcı ise nerede durması gerektiğini.

İlk yaygın yanılgı bu üç adı bir merdivenin basamakları sanmak: önce kolaylaştırıcı olunur, deneyim biriktikçe terapistliğe, oradan psikodramatistliğe çıkılır. Merdiven yok. Kolaylaştırıcılık bir işlevdir ve her mesleğin içinde bulunabilir; grup terapistliği bir sağlık mesleğine eklenen bir uzmanlıktır; psikodramatistlik ise ayrı bir eğitim yolunun sonunda verilen bir sertifika. Deneyim bunlardan hiçbirini kendiliğinden doğurmuyor.

Mekanizma

Rehberler neyi istiyor

Amerikan Grup Psikoterapisi Derneği (American Group Psychotherapy Association, AGPA), 2004'te bilim ile uygulama arasındaki açığı kapatmak için bir görev gücü kurdu. Görev gücünün 2007'de dernek sitesinde yayımladığı ve 2008'de derneğin dergisinde basılan metin, grup psikoterapisini grubu kurmaktan kapanışa kadar on bölümde ele alan bir klinik uygulama rehberidir. Rehberin girişi metnin ne olduğunu da açıkça söylüyor.

Rehberin etik bölümü grubun gücünü riskiyle birlikte anlatıyor. Kişisel değişimi hızlandıran aynı ortam, üyeler arasında sözlü saldırının bireysel terapiye göre daha kolay ortaya çıkabildiği, liderin olup biteni sınırlı ölçüde denetleyebildiği bir ortam. Rehber, liderin sakınması gereken iki davranışı da adlandırıyor: bir üyeyi açılmaya zorlamak ve iki üye arasında incitici ya da küçük düşürücü bir an yaşanırken araya girmemek. Sosyal olarak yalnız olan ya da hayatında büyük bir sorunla baş eden üyelerin, grupta açıldıktan sonra olumsuz sonuçlara özellikle açık olduğunu da ekliyor.

Sultan'ın salonundaki an bu cümlelerin tarif ettiği türden bir andı. Rukiye sabahki çalışmanın ardından açılmıştı; Şenol'un sözü onu çemberin önünde küçük düşürdü ve kimse araya girmedi. Sultan'ın kötü niyeti yoktu, beceriksizliği de dizimde değildi: eksik olan, iki üye arasındaki gerilimi okuyup karşılamanın, grup dinamiği dediğimiz alanın bilgisi ve pratiğiydi. Rehberin liderden beklediği önleyici davranışlar arasında mesleki yalnızlıktan kaçınmak, kendi karşı aktarımını (countertransference) düşünmek ve danışmanlık ya da süpervizyon istemek de sayılıyor.

Uygulama alanını kendin çizmek

Amerikan Danışmanlık Derneği'nin grup çalışması bölümü olan Grup Çalışması Uzmanları Derneği (Association for Specialists in Group Work, ASGW) en iyi uygulama rehberini 1998'de yayımladı ve 2007'de güncelledi. Bu rehberin grup çalışanı tanımı dar: grubu bir müdahale aracı olarak kullanan ruh sağlığı profesyonelleri. Rehber üç evreye bölünüyor, planlama, yürütme ve süreci değerlendirme, ve planlama evresinin ilk maddeleri doğrudan sınırla ilgili.

İkinci madde grup çalışanından uygulama alanını (scope of practice) tanımlamasını, güçlü ve zayıf yanlarını bilmesini, uyguladığı teknikler için bir gerekçe kurabilmesini ve işini eğitim ölçütlerini karşıladığı alanlarla sınırlamasını istiyor. Altıncı madde, her gruptan önce üyelere verilecek bir mesleki tanıtım beyanı (professional disclosure statement) şart koşuyor: gizliliğin ve istisnalarının ne olduğu, grubun amacı, liderin o grubu yürütmek için taşıdığı nitelikler, lisansları ve sertifikaları. Sekizinci madde ise mesleki gelişimi bir kez tamamlanan bir iş olarak görmüyor: grup çalışanının, bütün bilgi ve beceri yeterliklerini edinmediği bir grupla çalıştığı her durumda danışmanlık ve süpervizyon araması gerektiğini yazıyor.

Tarık'ın durumu ASGW'nin ikinci maddesinin gündelik bir yüzü. Psikolog olması ona bir grubu yürütme hakkı veriyor; o hakkın içine her tekniği koymuyor. Sultan için de aynı mantık geçerli: dizim eğitimi ona bir dizim seminerini yönetmeyi öğretti, seminerin bir grup olarak taşıdığı süreçleri karşılamayı ise öğretmedi. Sınır kişinin genel unvanında değil, yaptığı işle aldığı eğitimin kesiştiği yerde çiziliyor.

Psikodramatist olmanın yolu

Psikodrama ayrı bir eğitim yolu olduğu için sınırı da ayrı çiziliyor. Amerika'da psikodramatistleri sertifikalandıran kurul, American Board of Examiners in Psychodrama, Sociometry, and Group Psychotherapy (ABE), sertifikalı uygulayıcı (Certified Practitioner) unvanı için şartlarını sitesinde yayımlıyor. Başvurandan ilk olarak çalışacağı alana uygun bir lisansüstü diploma isteniyor. Psikodrama, sosyometri ve grup psikoterapisinde en az 780 saat eğitim aranıyor; bunun büyük kısmı kurulun sertifikalı eğitmenleriyle yüz yüze, uzaktan eğitimden sayılabilecek kısım en çok 150 saat. Ardından bir ile dört yıl arasına yayılan, en az elli iki hafta süren ve çoğu psikodrama oturumu olması gereken seksen oturumluk süpervizyonlu bir uygulama dönemi geliyor ve bu oturumlar için en az kırk süpervizyon görüşmesi isteniyor. Yol, iki aşamalı bir sınavla kapanıyor: tarih, felsefe, yöntem, sosyometri, etik ve araştırmayı kapsayan kapsamlı bir yazılı bölüm, ardından bir kurul üyesinin adayın yönettiği bir grup oturumunu ısınmadan paylaşıma kadar yerinde izlediği bir bölüm.

Sayılar ülkeden ülkeye değişir; ABE bir örnek, dünyadaki tek kurul değil. Yine de yapısı öğretici: okuma ve atölye bir başlangıç, unvanı veren şey ise süpervizyon altında yönetilmiş oturumlar ve bir sınav kurulunun gözü. Kurulun standart metni, sertifika alanların da yalnız yeterli oldukları alanlarda çalışmasının beklendiğini ayrıca yazıyor; sertifika bile bir alanı sınırsız açmıyor.

Bu akademi nerede durur

Sultan'ın masasındaki liste bu akademiyi okuyan herkes için bir aynadır. Buradaki dersler grubun nasıl işlediğini, Moreno'nun psikodramasını ve sosyometrisini, kanıtı ve riski, bir grubu kurmayı ve yürütmeyi anlatır. Rol değiştirmenin adımlarını okuyacaksın, ama metin sana kimsenin annesinin yerine geçmesini söylemeyecek. ABE'nin aradığı seksen süpervizyonlu oturumun ve kırk süpervizyon görüşmesinin hiçbiri bir okuma sayfasında gerçekleşemez; bu yüzden hiçbir dersin sonu bir unvana bir adım daha yakınlaşmak anlamına gelmiyor.

Akademinin verebildiği şey başka türden. Katılımcıya, bir grubu yürüten kişiye hangi soruları sorma hakkı olduğunu gösterir. Öğrenciye, kendi eğitiminde neyin eksik kaldığını görecek bir harita verir. Kolaylaştırıcıya, Sultan'ın o pazar akşamı tuttuğu listenin ikinci sütununu, yani hangi işin kendi uygulama alanının dışında kaldığını yazabileceği bir dil kazandırır.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

İki rehberin kimi bağladığı sorusu tartışmalı. ASGW grup çalışanını ruh sağlığı profesyoneli olarak tanımlıyor; AGPA rehberi dinamik ve etkileşimsel grup psikoterapisi yapanlara yazılmış. Sultan bir psikolojik danışman olduğu için birincisinin kapsamına giriyor; ama bir dizim seminerini yürüten, ruh sağlığı mesleğinden gelmeyen bir kolaylaştırıcı her iki metnin tanımının da dışında kalabilir. Bir görüşe göre bu, rehberlerin o kişiye hiçbir şey söylemediği anlamına gelir. Öteki görüş tam tersini savunur: profesyonelden bile bu kadar hazırlık isteniyorsa, mesleki bir zemini olmadan grup yürüten kişinin sorumluluğu azalmaz, artar. AGPA rehberinin girişi ikinci okumaya kapı aralıyor; burada anlatılan ilkelerin birçoğunun başka teknikler kullanan, başka ortamlarda çalışan grup yaklaşımları için de geçerli olduğunu yazıyor.

Bir gerilim de sınırın kendisinde. Uygulama alanını daraltmak katılımcıyı korur, ama aşırı daraltılmış bir alan kolaylaştırıcıyı her zor anda donup kalan birine çevirebilir. Sultan'ın o gün yaptığı şey, tura devam etmek, aslında bir sınır davranışıydı; bilmediği bir şeye girişmedi. Ama rehberin dilinde araya girmemek de bir lider davranışıdır ve incitici bir an karşısında sonuçları olur. Sınırı bilmek bu yüzden iki yönlüdür: neyi yapmayacağını bildiğin kadar, sınırın içinde kalan en basit işleri, örneğin bir sözü durdurup herkesin kendi deneyiminden konuşmasını hatırlatmayı, yapabilecek kadar hazır olmayı da kapsar.

Sertifikanın kendisi de eleştiriden muaf durmuyor. ABE'nin standart metni saat ve oturum sayılarının nereden geldiğini söylemiyor; Hande'nin tablosundaki her satır bir eğitim geleneğinin verdiği bir kararı yansıtıyor. Bu, şartların keyfi olduğunu göstermez, ama bir sayının neden o sayı olduğunu sormayı meşru kılar.

Kanıtın sınırı

Okuduğumuz metinler rehber ve standart; araştırma raporu değiller. AGPA rehberi araştırma literatürünü taradığını, ama araştırmanın yetersiz kaldığı yerlerde uzman klinik uzlaşıya dayandığını açıkça söylüyor; hangi önerinin hangi türden kanıta yaslandığı her cümlede ayrıca işaretlenmiyor. Rehber ayrıca kendisi için 2015'e kadar yenilenme önerdi; okuduğumuz ilk sürüm, sonraki güncellemelerin yerini tutmuyor. ABE'nin 780 saati ve seksen oturumu, standart metninde bir araştırma bulgusuna bağlanmıyor; belli bir eğitim miktarının grup üyeleri için daha iyi sonuç doğurup doğurmadığı bu metinlerden okunamaz. İki Amerikan rehberinin Türkiye'de yürüyen bir dizim seminerine, bir destek grubuna ne ölçüde taşınabileceği de açık bir soru: hukuki çerçeve, meslek yapısı ve grup kültürü farklı. Rehberlerin buradaki kullanımı bir hukuk kuralı gibi uygulanmak için değil, bir sınırın nasıl çizildiğini görmek içindir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Sultan'ın pazar akşamı fark ettiği boşluk, dizim eğitimi ile grup dinamiği arasındaki boşluktur ve bu akademi o boşluk için kuruldu.
2. Kolaylaştırıcı bir işlevin, grup terapisti bir sağlık mesleğine eklenen uzmanlığın, psikodramatist ise sertifika kurulunun tanıdığı ayrı bir eğitim yolunun adıdır; aralarında deneyimle çıkılan bir merdiven yok.
3. AGPA'nın klinik uygulama rehberi grubun gücünü riskiyle birlikte anlatır: üyeler arası sözlü saldırı, liderin sınırlı denetimi, açılmaya zorlamak ve incitici bir anda araya girmemek.
4. ASGW rehberi grup çalışanından uygulama alanını aldığı eğitimle sınırlamasını, niteliklerini üyelere bildirmesini ve yeterliğini edinmediği işte süpervizyon aramasını ister.
5. ABE'nin sertifikalı uygulayıcı yolu lisansüstü diploma, 780 saat eğitim, seksen süpervizyonlu oturum, kırk süpervizyon görüşmesi ve iki sınavdan geçer; bir okuma programı bunların yerini tutamaz.
6. Rehberler uzman uzlaşısına da dayanır, Amerikan bağlamında yazılmıştır ve Türkiye'deki bir gruba aynen taşınamaz; buradaki işlevleri sınırın nasıl çizildiğini göstermektir.
7. Sınırı bilmek iki yönlüdür: Sultan'ın tuttuğu listenin ikinci sütununu dürüstçe yazmak kadar, birinci sütundaki basit işleri yapabilecek kadar hazırlıklı olmak da sınırın parçasıdır.

Sonraki derse köprü

Okuduğumuz rehber cümleleri aynı ağırlıkta değildi. AGPA rehberindeki bir öneri bir araştırma taramasından, bir başkası deneyimli klinisyenlerin uzlaşısından geliyordu; Rukiye'nin o sabah dizimde yaşadığı şey ise onun kendi deneyimiydi ve bambaşka bir türden bilgiydi. Sıradaki ders bir iddianın ağırlığını tartmayı öğretiyor: Moreno'nun, Bion'un ve Yalom'un klinik gözlemle kurduğu kuramı kontrollü araştırmanın bulgusundan, bir katılımcının «bana çok iyi geldi» cümlesini ikisinden de ayıran beş bilgi etiketini.