Dikkat neyi seçer

Açılış sahnesi

Arda yine durakta, bu kez elinde bir defter. Saat çizelgesinin önünde sırayla insanlar duruyor ve Arda her birinin kendi saatini bulmasının ne kadar sürdüğünü saymaya çalışıyor. Çizelge on iki satır, dört sütun: hafta içi, cumartesi, pazar, bayram. Bütün rakamlar aynı boyutta, aynı siyah.

Bir adam parmağını en üst satıra koyup aşağı doğru iniyor, her rakamda bir an duruyor. Arda içinden sayıyor: on bir saniye. Arkasındaki genç kadın çizelgeye bakar bakmaz sağ sütuna gidiyor, sonra duraksıyor, yeniden baştan başlıyor. Bir başkası telefonunu çıkarıp çizelgenin fotoğrafını çekiyor ve otobüse binip öyle okuyor.

Arda defterine bir soru yazıyor: insanlar burada neyi arıyor ve gözleri onları neden oraya götürmüyor?

Bu derste ne olacak

Önceki derste gözün bir yüzeyin her yerini aynı netlikte görmediğini, okunacak ayrıntı için bakışın oraya taşınması gerektiğini gördük. Bu derste o taşımanın nasıl yönlendirildiğine bakıyoruz: aradığımız bir şeyi bulmak için dikkat hangi öğeye, neden önce gidiyor? Görsel arama araştırmasının temel bulgusuyla başlayacağız: bazı hedefler bir kalabalığın içinden kendiliğinden fırlarken bazıları tek tek bakmayı gerektiriyor. Sonra aramayı hangi özelliklerin yönlendirebildiğini, hangilerinin yönlendiremediğini gösteren güncel bir derlemeye ve seyrek çıkan hedeflerin akıbetini ölçen kısa bir Nature raporuna geçeceğiz. Sahada durak çizelgesini, Yeşerti uygulamasının simge sırasını ve belediyenin başvuru formunu bu gözle yeniden kuracağız.

Kanıt ne diyor

Bir şeyi aramak, gözün bütün sahneyi bir bakışta anlaması değil; dikkatin öğeden öğeye yönlendirilmesi. Bu yönlendirmenin rastgele olmadığı, belirli kurallara uyduğu kırk yılı aşkın bir araştırma geleneğinin konusu.

İki kart birlikte tasarımcıya iki şey söylüyor. Aramayı yönlendirmek için elde az ama güçlü araç var: renk, boyut, yön, hareket. Ve en çok kaçırılan şey, kullanıcının neredeyse hiç görmediği için artık aramadığı şey olabilir.

Sahada

Çizelgede aramak

Simgeler, formlar ve nadir uyarılar

Gri alan

Görsel arama araştırmasının en sağlam bulguları laboratuvarda, renkli harflerle ve basit şekillerle elde edildi; gerçek sayfalara ve ekranlara aktarılmaları tartışmalı. Wolfe ve Horowitz da gerçek sahnelerde öğe sayısının bile kolayca tanımlanamadığını ve beş etkenin nasıl birleştiğinin henüz açıklanmadığını kabul ediyor. Tablodaki sınıflar kesin değil: «muhtemel» ya da «kuşkulu» sınıfındaki bir özellik yeni araştırmalarla yer değiştirebilir; biçimin dikkati yönlendirdiği açık görünüyor, ama biçimin hangi yönünün yönlendirdiği bilinmiyor. Nadir hedef bulgusuna bu derste yalnız özetinden dayanıyoruz ve bir tarama görevinden bir başvuru formuna geçiş bir yorum. Durak çizelgesinde Arda'nın ölçtüğü saniyeler de bir deney değil, birkaç kişilik bir gözlem. Tasarım açısından belirsiz kalan en önemli nokta, bir yönlendiriciyi ne zaman kullanmanın yardım, ne zaman gürültü olduğu; bunun cevabı sayfadaki öteki öğelere ve kullanıcının ne aradığına bağlı ve her işte yeniden sınanması gerekiyor.

Senin işinde

Çizelge, sayfa ya da ekran tasarlarken önce kullanıcının orada neyi aradığını yaz: bir saat mi, bir düğme mi, bir uyarı mı? Aranan şeyi yönlendirebilecek özelliklerle ayır: renk, boyut, yön ya da hareket; ama aynı anda kaç öğenin bu özellikleri taşıdığını say, çünkü her belirgin öğe ötekinin çeldiricisi olabilir. Uzun listeleri ve çizelgeleri bloklara böl ve blokların başlıklarını ayırt edilebilir yap; arayan kişi aramanın büyük kısmını bir başlıkla eleyebilir. Kullanıcının sık aradığı bir öğenin yerini sabit tut ve sürümler arasında taşımadan önce iki kez düşün. Kişinin adının ya da bir kelimenin anlamının gözü kendiliğinden çekeceğine güvenme. Nadiren değişen bir bilgi değiştiğinde, değiştiğini açıkça söyle ve onu kullanıcının alıştığı yolun başına koy. Hareketi ve yanıp sönmeyi yalnız gerçekten acil olan için sakla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aradığımız şeyi bulmak için dikkat öğeden öğeye yönlendirilir ve bu yönlendirme rastgele değildir. Wolfe ve Horowitz'e göre beş etken dikkati yönlendirir: aşağıdan yukarı belirginlik, aranan hedefin bilinen özellikleri, sahnenin yapısı ve anlamı, geçmiş aramalar ve öğelerin değeri. Yönlendirebilen özellikler sınırlıdır; kuşku götürmeyenleri renk, hareket, yön ve boyuttur. Kişinin kendi adı ya da harf kimliği gibi özellikler aramayı muhtemelen yönlendirmez. Treisman'ın kuramı tek bir özellikle ayrılan hedefin kalabalıktan fırlayacağını öngörmüştü. Wolfe, Horowitz ve Kenner'in bulgusuna göre nadir görülen hedefler sık kaçırılır. Tasarım için sonuç: aranan şeyi az ve güçlü özelliklerle ayır, belirgin öğelerin birbirinin çeldiricisi olmasına dikkat et ve değişen bilgiyi değiştiğini söyleyerek göster.

Sonraki derse köprü

Pazar sütunu kırmızıya boyandığında hafta içi arayanların gözü de her seferinde oraya kaydı. Arda bunu düşündükçe huzursuzlandı: panodaki en dikkat çekici şey, gerçekten en önemli şey miydi? M01-D03, bir öğeyi çevresinden ayıran belirginliği ve bir ekranda en belirgin öğenin en önemli öğe olup olmadığını sınamayı ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Wolfe ve Horowitz'in derlemesine göre dikkati yönlendirdiği kuşku götürmeyen özellikler hangileridir?

• A) Renk, hareket, yön ve boyut.
• B) Kişinin kendi adı, harf kimliği ve kelimenin anlamı.
• C) Yalnız renk.
• D) Bir sayfadaki her türlü özellik, çünkü dikkat bir arama motoru gibi herhangi bir terimle arama yapabilir ve hiçbir sınırı yoktur.

Cevap: A. Derlemedeki tabloda renk, hareket, yön ve boyut kuşku götürmeyen yönlendiriciler; ad ve harf kimliği ise kuşkulu ya da muhtemelen yönlendirmeyen özellikler arasında.

Soru 2 · Senaryo

Bir sefer çizelgesinde pazar sütunu kırmızıya boyanıyor. Pazar arayanlar sütunu hemen buluyor, ama hafta içi arayanlar da gözlerini her seferinde oraya kaydırıyor. Bu durum neyi gösterir?

• A) Kırmızı rengin kullanılmasının her koşulda yasak olduğunu.
• B) Hafta içi yolcularının dikkatsiz olduğunu.
• C) Belirgin bir sütunun, başka şey arayanlar için de çeldiriciye dönüşebileceğini.
• D) Çizelgenin hiç renk kullanmaması, bütün sütunların ve satırların aynı siyahla ve aynı boyutta basılması gerektiğini.

Cevap: C. Belirgin bir öğe yalnız onu arayanı değil, herkesin dikkatini çeker; aynı anda başka bir hedef arayanlar için çeldirici olur.

Soru 3 · Tuzak

Bir başvuru formunda yıllardır değişmeyen açıklamaların arasına, aynı biçimde, yeni bir sınırlama ekleniyor ve birçok başvuru bu yüzden reddediliyor. Bu derste ele alınan bulgu açısından en yerinde açıklama hangisidir?

• A) Başvuranlar formu hiç okumuyordur.
• B) Nadir görülen hedefler sık kaçırılır; değişikliği değiştiğini açıkça söyleyerek ve alışılmış yolun başında göstermek gerekir.
• C) Açıklamanın yazı karakteri yanlış seçilmiştir.
• D) Formun bütün açıklamaları kırmızı ve kalın yapılmalı, böylece her biri aynı anda eşit ölçüde dikkat çekmelidir ki hiçbir bilgi kaçırılmasın.

Cevap: B. Wolfe, Horowitz ve Kenner'in bulgusuna göre insanlar nadiren gördükleri bir şeyi aramayı bırakır; değişiklik görünür ve adlandırılmış olmalıdır.

Soru 4 · Uygulama

Bir uygulamada kullanıcıların en sık aradığı simgeyi daha kolay bulunur yapmak isteniyor. Derlemenin geçmiş arama etkeni açısından hangi adım en çok önem taşır?

• A) Simgeyi her sürümde farklı bir yere taşıyarak dikkat çekmek.
• B) Simgeyi kaldırıp yerine bir yazı koymak.
• C) Bütün simgeleri yanıp söndürmek ve renklerini sürekli değiştirmek, böylece kullanıcının dikkatinin her zaman ekranda kalmasını sağlamak.
• D) Simgenin yerini sabit tutmak; kullanıcıların gözü zamanla hedefi her gün bulduğu yere gider.

Cevap: D. Geçmiş aramalar dikkati yönlendirir; kullanıcının alıştığı yeri korumak aramayı kısaltır, yeri değiştirmek aramayı yeniden başlatır.