Merkez ve çevre görüş

Açılış sahnesi

Kestaneyaka'da sabah yedi buçuk. Belediye meydanındaki otobüs durağının panosuna iki gün önce yeni bir duyuru asıldı: 14 numaralı hattın kalkış saatleri değişiyor. Duyuruyu Arda tasarladı. Ortada büyük harflerle hattın numarası, altında yeni saat çizelgesi, sağ alt köşede belediyenin arması, arması ile bir telefon simgesinin arasında küçük bir satır: «Pazar günleri sefer yoktur.»

Arda o sabah durakta bekleyenleri izlemeye gelmiş. Bir kadın duyuruya bakıyor, hattın numarasını görüyor, başını sallıyor. Bir öğrenci saat çizelgesine yaklaşıp parmağıyla bir satırı takip ediyor. Kimse sağ alt köşeye bakmıyor.

Ertesi gün Hülya Hanım arıyor. Pazar sabahı durakta bekleyen birkaç kişi belediyeye şikâyet etmiş. Hepsi duyuruyu gördüğünü söylüyor. Hiçbiri pazar satırını hatırlamıyor.

Arda duyurunun fotoğrafına bakıyor. Satır oradaydı, okunacak boyuttaydı. Sorun boyutta değilse neredeydi?

Bu derste ne olacak

Bu akademinin ilk dersi gözün bir yüzeye nasıl baktığıyla başlıyor. Kâğıdın, ekranın ya da panonun tamamını aynı anda aynı netlikte görmüyoruz: baktığımız noktanın çevresinde küçük bir alan keskin, geri kalanı ise bir tür özet olarak işleniyor. Önce görme biliminin çevre görüş üzerine ne söylediğine bakacağız: neyi kaybettiğine, neyi koruduğuna ve kaybın yalnız bulanıklıktan ibaret olmadığına. Sonra çevre görüşün gerçek dünyadaki görevlerde nasıl kullanıldığını inceleyen bir derlemeye geçeceğiz. Sahada Arda'nın durak duyurusunu, Sırlı Avlu'nun telefon ekranındaki ürün sayfasını ve Yeşerti uygulamasının bir uyarısını bu gözle yeniden okuyacağız.

Kanıt ne diyor

Görme deneyimimiz zengindir: bir odaya girdiğimizde her şeyi görüyormuş gibi hissederiz. Deneyler ise ayrıntılar sorulduğunda insanların şaşırtıcı ölçüde başarısız olduğunu gösteriyor. Rosenholtz bu çelişkinin önemli bir parçasını çevre görüşte arıyor.

İki kaynak birlikte bir tasarım uyarısı veriyor: bir sayfaya bakan kişi baktığı yerin dışını boş görmüyor, ama orada okunması gereken ayrıntıyı da her zaman alamıyor. Ayrıntının alınıp alınmadığı, onun ne kadar küçük olduğuna olduğu kadar neyin yanında durduğuna da bağlı.

Sahada

Panoda ne görülüyor?

Ekranda ve uygulamada

Gri alan

Çevre görüşün tasarıma ne söylediği konusunda dikkatli olmak gerekiyor; alanda tartışma sürüyor. Rosenholtz'un özet istatistik modeli güçlü bir açıklama, ama görme biliminde tek görüş değil; başka araştırmacılar dikkatin ve belleğin sınırlarına daha çok ağırlık veriyor. Kalabalıklaşmanın hangi uzaklıkta başladığına dair ölçümler laboratuvarda, kontrollü harflerle ve uyaranlarla yapılıyor; duraktaki panoda ya da telefonda komşu öğelerin ne kadar uzakta durması gerektiğini söyleyen tek bir sayı yok ve bu derste böyle bir sayı vermiyoruz. Vater ve arkadaşlarının derlemesi hareket hâlindeki görevlere dayanıyor; duran bir okurun sayfaya bakışına aktarılması bir yorum. Arda'nın duyurusunda şikâyetlerin azalması da bir gözlem, kontrollü bir deney değil: satırın yeri mi, haftanın kendisi mi, yoksa yolcuların değişikliğe alışması mı etkili oldu, ayırt edilemiyor. Bu belirsizlik, tasarımda çevre görüş bilgisini kesin bir reçete gibi değil, her işte yeniden denenecek bir tahmin gibi kullanmayı öneriyor.

Senin işinde

Sayfa, ekran ya da pano tasarlarken önce bakanın gözünün nerede duracağını düşün: başlıkta mı, fiyatta mı, grafikte mi? Okunması şart olan bilgiyi o noktaya yakın koy; köşeye, logonun ya da simgelerin yanına sıkıştırma. Önemli bir satırın çevresinde boşluk bırak; tek başına duran bir öğe çevre görüşte bile ayrı bir şey olarak kalabilir, kalabalığın içindeki öğe karışır. Uzaktan bakıldığında sayfanın ne olduğunun, kime ve neden yaklaşması gerektiğinin anlaşılıp anlaşılmadığını sına; ayrıntıyı uzaktan okutmaya çalışma. Bir uyarıyı ya da değişikliği kullanıcının zaten baktığı yerin yanına getir. Tasarımı farklı insanlarla dene: yavaş ve dikkatli bakanla, aceleyle geçenle, yaşlı bir kullanıcıyla. Gözlerini kısarak bakmayı bir ilk kontrol olarak kullan, ama bir kişiye bir noktaya bakıp çevresinde ne gördüğünü anlatmasını istemenin yerini tutmayacağını bil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Göz bir yüzeyin hepsini aynı netlikte görmez: bakış noktasının çevresindeki küçük bir alan keskindir, gerisi çevre görüşle işlenir. Rosenholtz'a göre çevre görüş bilgiyi geniş bölgeler üzerinden özetler; sahnenin genel düzeni korunur, ayrıntı kaybolur ve bu kayıp yalnız bulanıklık değildir: komşu öğeler çok yakın durduğunda tanıma kalabalıklaşmayla bozulur. Bir değişikliğin fark edilmesi de bakış noktasının ona ne kadar yakın olduğuna bağlıdır. Vater, Wolfe ve Rosenholtz'un derlemesine göre gözü hareket ettirmek ile çevre görüşe güvenmek arasındaki seçim yaşa, deneyime, dikkat dağınıklığına ve görevin önemine göre değişir. Tasarım için sonuç şu: okunması şart olan bilgiyi bakışın duracağı yere yakın ve çevresi boş koy, uzaktan ise sayfanın ne olduğunu söyle.

Sonraki derse köprü

Pazar satırı taşındıktan sonra Arda duyurunun başka bir yerine takıldı: durakta bekleyenler saat çizelgesinde kendi saatlerini nasıl buluyordu? Bazıları parmağıyla satır satır iniyordu, bazıları bir rengi arıyor gibiydi. M01-D02, dikkatin bir sahneyi nasıl taradığını ve renk, boyut, yön ve hareket gibi hangi özelliklerin bu aramayı yönlendirdiğini ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Rosenholtz'a göre çevre görüşteki bilgi kaybını yalnız düşük keskinlikle açıklamanın neden yetmediğini gösteren olgu hangisidir?

• A) Çevre görüşte renklerin hiç görülmemesi ve her şeyin yalnızca gri tonlarında, siyah beyaz bir fotoğraf gibi algılanması.
• B) Tek başına kolayca tanınan bir harfin, yanına çok yakın başka harfler konduğunda tanınmasının güçleşmesi.
• C) Sayfadaki bütün harflerin aynı yazı karakterinde ve aynı kalınlıkta dizilmiş olması gerektiği.
• D) İnsanların her zaman, hangi dilde okursa okusun, sayfanın sol üst köşesinden okumaya başlaması.

Cevap: B. Kalabalıklaşma, tanımanın yalnız keskinlikle değil, komşu öğelerin yakınlığıyla da bozulduğunu gösterir.

Soru 2 · Senaryo

Bir otobüs duyurusunda «Pazar günleri sefer yoktur» satırı sağ alt köşede, bir arma ile bir simgenin arasında duruyor ve yolcular satırı hatırlamıyor. En yerinde ilk düzeltme hangisidir?

• A) Satırı armadan ve simgeden uzaklaştırıp yolcuların zaten baktığı saat çizelgesinin yanına, çevresinde boşlukla taşımak.
• B) Satırı aynı yerde bırakıp yalnız rengini değiştirmek.
• C) Duyurudaki bütün yazıları aynı oranda küçültmek.
• D) Arma ile simgeyi daha da büyütmek ve satırı onların arasında, görsel bütünlüğü bozmamak için aynı boyutta ve aynı renkte bırakmak.

Cevap: A. Satır hem bakış noktasından uzaktı hem kalabalıklaşmaya uğruyordu; onu bakışın durduğu yere yaklaştırmak ve yalnız bırakmak iki sorunu birden ele alır.

Soru 3 · Tuzak

Bir tasarımcı sayfasının ekran görüntüsünü bulanıklaştırıp «bulanık hâlde de her satır ayrı görünüyor, demek çevre görüşte sorun yok» diyor. Bu çıkarımın eksiği nedir?

• A) Bulanıklaştırma çevre görüşü tam olarak taklit eder; hiçbir eksiği yoktur.
• B) Bulanıklaştırma yalnız renkli sayfalarda işe yarar.
• C) Bulanıklaştırma, sayfanın yazı karakterinin ve renklerinin müşteri tarafından beğenilip beğenilmeyeceğini önceden gösterdiği için yalnız estetik bir sınamadır.
• D) Çevre görüşteki kayıp yalnız bulanıklık değildir; öğelerin kalabalıkta birbirine karışması bulanık bir görüntüde görünmez.

Cevap: D. Rosenholtz kaybın yalnız düşük keskinlik olmadığını vurguluyor; kalabalıklaşma bulanıklaştırma testinde görülmez.

Soru 4 · Uygulama

Bir uygulamada pil uyarısı ekranın köşesinde küçük bir simgenin rengi değişerek veriliyor; kullanıcılar ise çoğunlukla ekranın ortasındaki grafiğe bakıyor. Bu dersteki bulgular açısından en yerinde değerlendirme hangisidir?

• A) Kullanıcılar dikkatsizdir; tasarımın değişmesine gerek yoktur.
• B) Değişikliğin fark edilme olasılığı bakış noktasına uzaklığa bağlı; uyarıyı kullanıcının baktığı yere yaklaştırmak sınanmaya değer.
• C) Simgeyi yalnız biraz daha koyu yapmak yeter.
• D) Uyarıyı tamamen kaldırmak, çünkü kullanıcılar pilin bittiğini cihaz çalışmayı bıraktığında nasılsa öğreniyorlar ve bu da yeterli bir bildirimdir.

Cevap: B. Rosenholtz'un aktardığı bulgulara göre bir değişikliği fark etmek, bakış noktası ile değişiklik arasındaki uzaklığa bağlı; köşedeki küçük bir renk değişimi grafiğe bakan biri için uzaktadır.