Göze çarpan

Açılış sahnesi

Kestaneyaka Belediyesi'nin internet sitesinin ana sayfası Hatıl Stüdyo'nun büyük ekranında açık. Sayfanın üst yarısını kırmızı zeminli, hareketli bir afiş kaplıyor: Kültür Festivali, üç gün, konserler, sergiler. Afişin altında gri bir satırda altı küçük düğme sıralanmış; bunlardan biri «Su faturası öde».

Hülya Hanım geçen ayın rakamlarını getirmiş. Festival sayfası sitenin en çok tıklanan sayfası olmuş; ama belediyenin telefon hattına gelen soruların en büyük kısmı hâlâ su faturasıyla ilgili. İnsanlar siteye girip ödeme düğmesini bulamadıklarını, sonunda vazgeçip aradıklarını söylüyor.

Arda ekrana bakıp bir şey itiraf ediyor: «Festival afişini ben büyüttüm. Herkes görsün diye.»

Leyla Hanım başını sallıyor. «Herkes gördü. Soru şu: siteye gelenlerin kaçı festival için geldi?»

Bu derste ne olacak

Önceki derste dikkatin aradığımız şeye doğru nasıl yönlendirildiğini, hangi özelliklerin bu yönlendirmeyi yapabildiğini gördük. Bu derste o özelliklerin kullanıcı hiçbir şey aramıyorken bile dikkati nasıl kendine çektiğine bakıyoruz: bir öğeyi çevresinden ayıran ve gözü ona götüren belirginliğe. Önce dikkatin bilgisayarla modellenmesi üzerine temel bir derlemeyi okuyacağız: belirginliğin nasıl hesaplandığını, bağlama nasıl bağlı olduğunu ve neden görevden bağımsız işlediğini. Sonra belirginliğin gerçek sahnelerde aramayı ne ölçüde yönlendirdiğine ve öğrenilmiş değerin dikkati nasıl çarpıttığına dair bulgulara geçeceğiz. Sahada belediyenin ana sayfasını, Sırlı Avlu'nun kırmızı etiketlerini ve Yeşerti uygulamasının ilk açılış ekranını, göze ilk takılanla kullanıcının asıl işine yarayanın aynı şey olup olmadığını sorarak inceleyeceğiz.

Kanıt ne diyor

Tasarım masasında ilk akla gelen hamle belirginliktir: bir şey görülsün isteniyorsa büyütülür, renklendirilir, hareket ettirilir. Araştırma bu aracın nasıl çalıştığını ve nerede yetersiz kaldığını ayrıntılı biçimde anlatıyor.

Bu iki okuma aynı aracın iki yüzünü gösteriyor. Belirginlik güçlü, hızlı ve kimseye sormadan çalışıyor. Ama kullanıcı bir şey aramaya başladığında yönü belirginlik değil, kullanıcının ne aradığı ve sahneden ne beklediği belirliyor.

Sahada

En belirgin, en önemli mi?

Bağlam, ok ve öğrenilmiş renk

Gri alan

Belirginlik modelleri güçlü ama sınırlı ve hangi ölçüde tasarıma rehberlik edebilecekleri tartışmalı. Itti ve Koch'un tarif ettiği mimari bir sahnenin ilk birkaç yüz milisaniyesini iyi açıklıyor; yazarlar da görevden gelen dikkatin aynı ayrıntıda modellenmediğini kabul ediyor. Bugün bir ekran görüntüsünün belirginlik haritasını çıkaran yazılımlar var; ama böyle bir harita, kullanıcının bir şey aramaya başladıktan sonra nereye bakacağını söylemiyor ve Wolfe ile Horowitz'in vurguladığı gibi gerçek sahnelerde belirginlik aramanın ana gücü değil. Değerle ilgili bulgular laboratuvarda, ödül verilen renklerle elde edildi; bir sitenin indirim etiketlerinin aynı etkiyi aynı güçte yaratıp yaratmadığını bu derste dayandığımız kaynaklar ölçmüyor. Selin'in beş kişiyle yaptığı deneme de yalnız bir ipucu; karşılaştırma grubu yoktu. Pratikte belirsiz kalan en önemli soru şu: bir öğeyi ne zaman belirgin yapmak gerekir? Herkesin görmesi gereken bir şey için belirginlik doğru bir araç olabilir; ama birçok kişinin farklı şeyler aradığı bir sayfada, en belirgin öğenin bedelini arayıp bulamayanlar öder.

Senin işinde

Bir arayüzün taslağını bitirdiğinde iki liste yaz: belirginlik sırası ve önem sırası. Belirginlik sırasını bulmak için sayfayı birine iki saniye göster ve ilk ne gördüğünü sor; önem sırasını bulmak için kullanıcıların oraya ne için geldiğini öğren. İki liste birbirinden çok uzaksa, en önemli öğeyi en belirgin olmasa bile bulunacağı yere taşı ya da belirginliği önemli olana ver. Bir öğeyi belirgin yaparken çevresine bak: aynı renk ya da aynı boyut başka yerde de varsa, öğe ayrılmaz. Renkleri kampanyadan kampanyaya, anlamdan anlama taşımadan önce kullanıcıların o renkle ne öğrendiğini düşün; anlamı değiştireceksen rengin yanına bir kelime koy. Bir şeyi buldurmak için yalnız büyütmeye güvenme; oklar, sıralama ve öğenin beklenen yerde durması da dikkati yönlendirir. Hareketi ve yanıp sönmeyi, herkesin görmesi gereken tek bir şey için sakla.

Kendin dene

Aklında kalsın

Belirginlik bir öğeyi çevresinden ayıran ve dikkati görevden bağımsız olarak çeken özelliktir. Itti ve Koch'a göre belirginlik çok hızlı ve büyük ölçüde aşağıdan yukarı işler, bağlama bağlıdır ve dikkat bir sahneyi ilk anlarda azalan belirginlik sırasıyla tarar; az önce bakılan yere hemen geri dönmez. Görevden gelen dikkat daha yavaştır ve kullanıcı bir şey aramaya başladığında devreye girer. Gerçek sahnelerde aramayı yönlendiren başlıca güç ise belirginlik değil, sahnenin anlamıdır; oklar göze çarpmadan da dikkati yönlendirir ve ödülle öğrenilmiş renkler aylarca dikkati çekmeye devam edebilir. En belirgin öğe en önemli öğe olmayabilir; ikisini ayrı ayrı sınamak gerekir.

Sonraki derse köprü

Yeni ana sayfa yayına girdikten sonra Hülya Hanım bir şikâyet daha iletti: bir vatandaş «Su faturası öde» düğmesine baktığını, ama oradaki «son ödeme günü değişti» notunu hiç görmediğini söylüyordu. Göz oradaydı; not görülmemişti. M01-D04, dikkat dışında kalan bir öğenin göz ona baksa bile fark edilmeyebileceğini ve bir uyarının ya da düğmenin bu yüzden kaçırıldığı durumları ele alıyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Itti ve Koch'a göre aşağıdan yukarı belirginliğin özelliği hangisidir?

• A) Kişinin o an ne aradığına göre değişir ve yavaş işler.
• B) Görevden bağımsızdır, çok hızlı işler ve bir öğenin belirginliği çevresindeki bağlama bağlıdır.
• C) Yalnız hareketli öğelerde ortaya çıkar.
• D) Yalnız deneyimli tasarımcıların bakışında ortaya çıkar, çünkü belirginliği görebilmek için uzun bir görsel eğitimden geçmiş olmak gerekir.

Cevap: B. Derlemeye göre belirginlik görevden bağımsız ve hızlıdır; bir uyaranın belirginliği büyük ölçüde çevresindeki bağlama bağlıdır.

Soru 2 · Senaryo

Bir ürün sayfasında neredeyse bütün etiketler kırmızı ve bir ürünün «Tükendi» etiketi de kırmızı. Müşteriler tükenen ürünü sepete eklemeye çalışıyor. Bu durumu en iyi açıklayan ilke hangisidir?

• A) Kırmızı renk dikkat çekmez.
• B) Müşteriler etiketleri okumaz.
• C) Belirginlik bağlama bağlıdır; kırmızılar arasındaki bir kırmızı çevresinden ayrılmaz.
• D) Etiketin yazı karakteri çok küçük olduğu için okunmamıştır ve bütün etiketlerin yazı boyutu iki katına çıkarılmalıdır.

Cevap: C. Bir öğe kendi başına renkli olduğu için değil, çevresinden yeterince farklı olduğu için belirgin olur.

Soru 3 · Tuzak

Bir tasarım ekibi bir yazılımla ana sayfanın belirginlik haritasını çıkarıyor ve «en önemli düğme haritada parlak çıktı, demek kullanıcılar onu bulacak» diyor. Bu sonuca nerede fazla güveniliyor?

• A) Belirginlik haritası ilk anlarda nereye bakılacağını gösterebilir; kullanıcı bir şey aramaya başladığında yönü görev ve sahnenin anlamı belirler.
• B) Belirginlik haritaları her zaman yanlıştır.
• C) Hiçbir eksiği yoktur.
• D) Haritanın renkleri yanlış seçilmiştir, bu yüzden düğmenin parlak çıkması aslında onun en az fark edilen öğe olduğunu gösterir ve sonuç tersine okunmalıdır.

Cevap: A. Itti ve Koch modelin ilk birkaç yüz milisaniyeyi açıkladığını belirtiyor; derlemeye göre gerçek aramada başlıca yönlendirici sahnenin anlamıdır.

Soru 4 · Uygulama

Bir site aylarca indirimleri kırmızıyla gösterdikten sonra kırmızıyı hata mesajları için kullanmaya başlamak istiyor. Öğrenilmiş değer üzerine bulgular ne öneriyor?

• A) Kırmızıyı hemen hata için kullanmak; kullanıcılar bir haftada alışır.
• B) Hata mesajlarını hiç göstermemek.
• C) Bütün sayfayı kırmızıya boyamak, böylece kırmızının artık özel bir anlamı kalmaz ve kullanıcılar hiçbir şeyi indirimle karıştırmaz.
• D) Rengin eski anlamını hesaba katmak ve uyarının başına açık bir kelime koymak.

Cevap: D. Öğrenilmiş değer ilişkileri görevle ilgisiz olsa bile dikkati çekebilir ve aylarca sürebilir; renk dikkati çekerken anlamı bir kelime taşımalıdır.