Figür yerleşimi

Açılış

Bir sınıf. Sıralar ön sıradan arka sıraya dizilmiş, her sırada iki öğrenci. Kapı açılıyor ve yeni bir öğretmen içeri giriyor. Öğrenciler oturdukları yerlerden, sıraların arkasından, kollarını kavuşturmuş, ayaklarını uzatmış, ona bakıyor. Öğretmen sınıfın önünde, kürsünün yanında, tek başına duruyor. Bir yanda tek bir beden, öbür yanda sıra sıra dizilmiş bir kalabalık. Henüz kimse bir şey söylememiş; ama kimin hangi tarafta olduğu ve aralarındaki mesafenin ne kadar olduğu şimdiden belli.

Ertem Eğilmez'in 1975 tarihli Hababam Sınıfı'nda yeni bir öğretmenin bir sınıfla karşılaşması böyle bir yerleşimle kurulur. Söz başlamadan, bedenler bir ilişki kurmuştur. Bu modül, mizansenin bedenlere geçtiği yeri ele alıyor; ilk ders de bedenlerin karedeki yerini ve birbirine uzaklığını konu alıyor.

Tek fikir

Karakterlerin karede nerede durduğu, birbirine ne kadar yakın olduğu ve bu yerleşimin sahne boyunca nasıl değiştiği, aralarındaki ilişkiyi sözden önce gösterir. Bir yerleşim okunurken, bir sahnenin başı ile sonu karşılaştırılır.

Kavram

Önceki modül mekânı ve nesneleri konuştu. Bu modül o mekânın içindeki bedenlere geçiyor. Kameranın önüne konan şeylerin en hareketlisi oyuncunun bedenidir ve bedenin nerede durduğu, mizansenin en çok anlam taşıyan kararlarından biridir.

Figür yerleşimi 2.5'teki kompozisyonla ve 2.6'daki derinlikle akrabadır. Ama burada odak, çizgilerden ya da katmanlardan çok insanların kendisidir. İki karakter aynı karede bulunduğunda aralarında bir mesafe vardır ve bu mesafe bir ilişki kurar. Yan yana duran iki kişi bir ortaklık, karşı karşıya duran iki kişi bir yüzleşme, biri ötekinin arkasında duran iki kişi bir hiyerarşi ya da bir gizlilik duygusu verebilir.

Hareket planı, figür yerleşimini zaman içine yayar. Bir sahne boyunca karakterler hareket eder; birbirine yaklaşır, uzaklaşır, yer değiştirir. Bu hareketler çoğu zaman rastlantı değildir; sahne çekilmeden önce düzenlenmiştir. Seyirci bunları çoğu zaman fark etmez, çünkü iyi kurulmuş bir hareket planı doğal görünür. Ama okur bir sahnenin başındaki yerleşimle sonundaki yerleşimi karşılaştırdığında, sahnenin bir ilişkiyi nasıl değiştirdiğini görebilir.

Bir yerleşimi çözmeye dört soruyla başlanabilir. İlki konumdur: karakter önde mi arkada mı, ortada mı yanda mı? İkincisi, karakterler arasındaki mesafe ne kadar ve bu mesafe sahne boyunca değişiyor mu? Üçüncüsü, karakterler hangi yöne bakıyor: birbirine mi, aynı yöne mi, başka yerlere mi? Dördüncüsü, kim hareket ediyor, kim yerinde kalıyor? Hareket eden karakter çoğu zaman sahnenin girişimini taşır; yerinde kalan bir merkez ya da bir direniş olabilir.

Yerleşim kamerayla da birlikte çalışır. Bazı filmlerde kamera yerinde kalır ve bütün hareketi bedenler üstlenir: karakterler kadraja girer, çıkar, birbirine yaklaşır, uzaklaşır ve sahnenin ritmini bu hareketler kurar. Bazı filmlerde ise bedenler neredeyse yerinde durur ve kamera onların arasında dolaşır; yerleşimi değiştiren, bedenlerin değil kameranın hareketidir. Kameranın hareketi Seviye 1'in kamera modülünde, M06'da, ayrıca işlenecek. Burada bilmen gereken, bir sahnedeki mesafenin iki yoldan değişebileceğidir: bedenler yer değiştirdiğinde ya da kamera onları başka bir açıdan, başka bir yakınlıkta gösterdiğinde. Okur bir mesafe değişimi gördüğünde önce kimin hareket ettiğini sorar: oyuncular mı, kamera mı?

Yönler özellikle öğreticidir. İki karakter birbirine bakarak konuşuyorsa, aralarında doğrudan bir ilişki kurulur. Aynı yöne bakarak konuşuyorsa, birlikte bir şeye bakıyor, ortak bir şeyi paylaşıyor ya da birbirine bakmaktan kaçınıyor olabilirler. Biri ötekine bakarken öteki başka bir yere bakıyorsa, aralarında bir dengesizlik vardır. Bakışın kendisi bu modülün üçüncü dersinin, 4.3'ün konusu olacak; burada bedenlerin yönüne, yerleşimin bir parçası olarak bakıyoruz.

Grup sahneleri yerleşimi daha da önemli kılar. Bir masanın çevresinde, bir odada ya da bir kalabalıkta kimin nerede durduğu, bir topluluğun içindeki güç ilişkilerini gösterir. Kim merkezde, kim kenarda? Kim bir grubun parçası, kim dışında? Bu soru bu modülün son dersinde, 4.5'te, grup ve güç başlığıyla ayrıca işlenecek.

Yerleşim bir de kimin görünür kılındığını kurar. Bir sahnede bazı karakterler hep kenarda, arka planda ya da kalabalığın içinde kalıyorsa, film onlara bir yer vermemiş olabilir; ya da o yersizliği sahneliyor olabilir. Modül boyunca soracağımız «kim nasıl görünüyor?» sorusu, beden düzeyinde, kimin karenin neresine yerleştirildiği sorusuyla başlar.

Filmde

Bu filmde sınıf, bir yerleşim düzenidir. Sıralar sınıfı bir kalabalığa, kürsü ise bir tek kişilik yere dönüştürür. Öğretmen önde, ayakta ve tek başınadır; öğrenciler oturur, sıra sıra dizilir ve bir topluluk oluşturur. Bu düzen kendi başına bir güç ilişkisini taşır: biri herkese bakabilir, herkes ona bakar. Ama film bu düzeni sabit tutmaz. Yeni öğretmenin gelişiyle başlayan çatışmada, sınıfın yerleşimi bir savaş alanının haritası gibi işler: öğrenciler sıralarının arkasından direnir, öğretmen sıraların arasında dolaşarak onların alanına girer.

Bu düzenin işlevi bir topluluk komedisinin yapısını taşımaktır. Film bir kahramanı değil, bir sınıfı anlatır ve sınıfın kendisi bir karakter gibi davranır. Öğrenciler tek tek tanınır, ama çoğu zaman bir grup olarak hareket eder. Öğretmen ise bu grubun karşısında, onunla ilişki kurmaya çalışan tek bir bedendir. Bir okuma bu yerleşimi, bir otorite ile bir topluluk arasındaki ilişkinin mekânda kurulması olarak görür: öğretmen sınıfın önünde durdukça bir mesafe korunur, sıraların arasına girdikçe o mesafe değişir.

Kendi kopyanda bu değişimi izleyebilirsin. Filmin başındaki sınıf sahneleri ile sonlara doğru gelen sınıf sahnelerinde öğretmen nerede duruyor, öğrenciler ona ne kadar yakın? Bir sahnede öğretmenin kürsüden ayrılıp öğrencilerin arasına karışması, ya da öğrencilerin onun çevresinde toplanması, ilişkinin nasıl değiştiğini söz kullanmadan gösterebilir. Bu gözlemlerin dökümünü burada vermiyoruz; çünkü bir yerleşim okuması, sahnenin başını ve sonunu kendi gözünle karşılaştırmana dayanır.

Bu film Seviye 4'ün tür modüllerinde, topluluk komedisi ve tip karakter üzerine olan dosyasında ayrıca okunacak. Burada önemli olan, bir topluluk komedisinde bile, belki özellikle orada, bedenlerin nerede durduğunun ilişkiyi nasıl kurduğudur.

Başka bir filmde

Yerleşimin bir ailenin içindeki mesafeyi nasıl taşıdığı, bu kez çok daha sessiz bir filmden.

Bu filmde yerleşim bir ailenin içindeki mesafeyi ölçer. Yaşlı çift sık sık yan yana, aynı yöne bakarak oturur; birbirleriyle konuşurken bile çoğu zaman birbirlerine değil, önlerindeki boşluğa bakarlar. Çocuklarının evlerinde ise bu ikili sık sık bir kenarda, bir köşede, ev halkının işleri arasında yer bulmaya çalışan iki misafir gibi görünür. Ev halkı hareket eder, gelip gider, işlerini görür; yaşlı çift yerinde kalır.

Bu yerleşimin işlevi, bir dışlanmayı sessizce kurmaktır. Film çocukları kötü insanlar olarak göstermez; onlar meşguldür, yorgundur, kendi hayatlarının içindedir. Ama yerleşim bir şey söyler: hareket edenler bir hayatın merkezindedir, yerinde kalanlar onun kenarında. 2.1'de bu filmin sabit kadrajını konuşmuştuk; burada o kadrajın içinde bedenlerin nasıl dizildiğine bakıyoruz. Noriko'nun yaşlı çiftle bulunduğu sahnelerde ise mesafe daralır: o onlara hizmet eder, onlarla oturur, onlara yönelir. Kan bağından çok ilginin bir aileyi kurduğunu söyleyen bir okuma buradan doğar. Bu okumanın dayanağı, yerleşimin Noriko ile öteki çocuklar arasında açık biçimde değişmesidir.

İki film birlikte yerleşimin iki ayrı ölçeğini gösterir. Hababam Sınıfı'nda bir kişi ile bir kalabalık karşı karşıya durur ve yerleşim bir çatışmanın haritasını çizer. Tokyo Hikâyesi'nde bir aile aynı odayı paylaşır ve yerleşim, aralarındaki görünmez mesafeyi ölçer.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: Üç çizim arasında en çok değişen şey ne: mesafe mi, yön mü, kimin merkezde olduğu mu? Değişimi tek bir cümleyle yaz ve sahnede olan şeyle bir ilişkisi olup olmadığını not et.

Özet

1. Figür yerleşimi, karakterlerin karenin içindeki konumları ve birbirlerine göre durdukları yerlerdir.
2. Hareket planı, oyuncuların bir sahne boyunca nerede başlayıp nereye yürüyeceğinin ve nerede duracağının önceden belirlenmesidir; yerleşimi zaman içine yayar.
3. Yerleşim dört soruyla okunur: kim nerede duruyor, aralarındaki mesafe ne kadar ve değişiyor mu, hangi yöne bakıyorlar, kim hareket ediyor ve kim yerinde kalıyor.
4. Hababam Sınıfı'nda bir öğretmen ile sıralara dizilmiş bir sınıf karşı karşıya durur; Tokyo Hikâyesi'nde yaşlı çiftin yerleşimi, ailenin içindeki görünmez mesafeyi ölçer.
5. Mesafenin sabit bir anlamı yoktur; okur yerleşimi sahnenin başı ve sonu arasında karşılaştırarak ve sahnedeki öteki öğelerle birlikte okur.

Kendini sına

1. Figür yerleşimi ile hareket planı arasındaki fark nedir?
2. Bir yerleşimi çözmek için önerilen dört soru nedir?
3. Hababam Sınıfı'nın sınıf sahnelerinde öğretmen ile öğrenciler nasıl bir yerleşimle gösterilir?
4. Tokyo Hikâyesi'nde yaşlı çift çoğu zaman nasıl oturur?

Yanıtlar

1. Figür yerleşimi karakterlerin karede belli bir andaki konumlarıdır; hareket planı ise oyuncuların bir sahne boyunca nerede başlayıp nereye yürüyeceğinin ve nerede duracağının önceden belirlenmesidir. Hareket planı, yerleşimi zaman içine yayar.
2. Kim nerede duruyor; karakterler arasındaki mesafe ne kadar ve sahne boyunca değişiyor mu; karakterler hangi yöne bakıyor; ve kim hareket ediyor, kim yerinde kalıyor.
3. Öğretmen sınıfın önünde, kürsünün yanında tek başına durur; öğrenciler sıralarda bir topluluk olarak dizilir.
4. Sık sık yan yana ve aynı yöne bakarak oturur; birbirleriyle konuşurken bile çoğu zaman önlerindeki boşluğa bakarlar.

Sonraki derse köprü

Yerleşim bedenlerin nerede durduğunu sordu; ama aynı yerde duran iki beden çok farklı biçimlerde oynayabilir. Sonraki ders, 4.2, oyunculuk üsluplarını ele alıyor: doğalcı oyunculuğu, stilize oyunculuğu ve neredeyse hiç oynamayan, ifadesizliğe yaklaşan bir oyunculuğu, bir yankesicinin ellerine odaklanan bir film üzerinden.